Adhyaya 15

Verse 1

प्रह्लाद उवाच श्रुत्वा तमागतं देवं ब्रह्माणं पितरं स्वकम् । सनकाद्या नमस्कर्त्तुं जग्मुः सर्वे पितामहम्

प्रह्लाद म्हणाला—आपले पिता देव ब्रह्मा आले आहेत असे ऐकून सनकादी सर्वजण पितामहास नमस्कार करण्यास गेले।

Verse 2

तं दृष्ट्वा लोककर्त्तारं दण्डवत्प्रणताः क्षितौ । ततो दृष्ट्वा स तनयान्संगृह्य परिषस्वजे

लोककर्त्याला पाहून ते दंडवत् होऊन भूमीवर प्रणाम करू लागले. मग त्याने पुत्रांना पाहून जवळ घेऊन प्रेमाने आलिंगन दिले.

Verse 3

पृष्टश्चानामयं तैस्तु पृष्ट्वा तान्समुवाच ह । आराधितो यैर्भगवान्धन्या यूयं वयं तथा

त्यांनी त्याचे कुशल विचारले; त्यानेही त्यांना विचारून म्हटले—“ज्यांनी भगवंताची आराधना केली, ते तुम्ही धन्य आणि आम्हीही तसेच धन्य.”

Verse 4

संसिद्धिं परमां याता भगवद्दर्शनेन हि । न ज्ञातं पुत्रकाः सम्यगज्ञानाद्बालबुद्धिभिः

“भगवंताच्या दर्शनानेच तुम्ही परम सिद्धीला पोहोचलात. पण हे पुत्रांनो, अज्ञान व बालबुद्धीमुळे हे नीट समजले नाही.”

Verse 5

येनार्चितो महादेवस्तस्य तुष्यति केशवः । अनर्चिते नीलकण्ठे न गृह्णात्यर्चनं हरिः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यतां नीललोहितः

ज्याने महादेवाची पूजा केली, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतात. नीलकंठाची अर्चना नसेल तर हरि अर्पण केलेली पूजा स्वीकारत नाहीत. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी नीललोहित (शिव) यांची पूजा करावी.

Verse 6

येन संपूर्णतां याति कृष्णपूजा कृता सदा । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या ब्रह्मपुत्रा ययुस्तदा

“ज्यामुळे नित्य केलेली कृष्णपूजा पूर्णत्वाला पोहोचते.” त्याचे वचन ऐकून ब्रह्मपुत्र तेव्हा निघून गेले.

Verse 7

देवागाराग्रतो गत्वा योगसिद्धा महर्षयः । लिंगं संस्थापयामासुः शिवभक्तिपुरस्कृता

देवालयाच्या अग्रभागी जाऊन योगसिद्ध महर्षींनी शिवभक्तीला अग्रस्थानी ठेवून शिवलिंगाची स्थापना केली।

Verse 8

संस्थाप्य शिवलिंगं ते स्नानार्थं मुनिसत्तमाः । कूपं चक्रुस्ततः सर्व ऋषयः संशितव्रताः

शिवलिंगाची स्थापना करून ते श्रेष्ठ मुनि स्नानासाठी उद्युक्त झाले; मग दृढव्रती सर्व ऋषींनी एक कूप (विहीर) खणली।

Verse 9

दृष्ट्वा तममृतप्रख्यं जलपूर्णं सुनिर्मलम् । संहृष्टा ऋषयः सर्वे साधुसाध्विति चाब्रुवन्

तो कूप अमृतासारखा, जलाने परिपूर्ण व अतिशय निर्मळ पाहून सर्व ऋषी आनंदित झाले आणि म्हणाले—“साधु! साधु!”

Verse 10

स्थापितं शिवलिंगं च दृष्ट्वा लोकपितामहः । उवाच वचनं ब्रह्मा प्रीतः पुत्रांस्तदा द्विजाः

स्थापित शिवलिंग पाहून लोकपितामह ब्रह्मा अंतःकरणी प्रसन्न झाले आणि त्या द्विजपुत्र ऋषींना वचन बोलले.

Verse 11

ब्रह्मोवाच । भवद्भिर्योगसंसिद्धैर्यस्मात्संस्थापितः शिवः । तस्मात्सिद्धेश्वर इति ख्यातिं लोके गमिष्यति

ब्रह्मा म्हणाले—“तुम्ही योगसंसिद्ध जनांनी शिवाची स्थापना केली आहे; म्हणून तो लोकी ‘सिद्धेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.”

Verse 12

समीपे शितिकण्ठस्य कूपोयमृषिभिः कृतः । ऋषितीर्थमिति ख्यातं तस्माल्लोके भविष्यति

शितिकंठ (शिव) यांच्या समीपी हा कूप ऋषींनी निर्माण केला; म्हणून तो जगात ‘ऋषितीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल.

Verse 13

विना श्राद्धेन विप्रेन्द्रा दानेन पितृतर्पणात् । भक्तितः स्नानमात्रेण पितृभिः सह मुच्यते

हे विप्रश्रेष्ठांनो! श्राद्ध, दान व पितृतर्पण न करताही—केवळ भक्तीने, फक्त स्नानमात्राने मनुष्य पितरांसह मुक्त होतो.

Verse 14

असत्यवादिनो ये च परनिन्दा परायणाः । स्नानमात्रेण शुध्यन्ति ऋषितीर्थे न संशयः

जे असत्य बोलतात व जे परनिंदेत रमतात, तेही ऋषितीर्थात केवळ स्नानमात्राने शुद्ध होतात—यात संशय नाही.

Verse 15

स्नानं प्रशस्तं विषुवे मन्वादिषु तथैव च । तथा कृतयुगाद्यायां माघस्य द्विजसत्तमाः

हे द्विजसत्तमांनो! विषुवकाळी, मन्वादी पुण्यदिनांत, कृतयुगाच्या आरंभी तसेच माघ महिन्यात स्नान अत्यंत प्रशस्त मानले आहे.

Verse 16

शिवरात्रौ वसेद्यस्तु लिंगे सिद्धेशसंज्ञिते । स्नात्वा ऋषिकृते तीर्थे किं तस्यान्येन वै द्विजाः । गत्वा तत्र महाभागा गृहीत्वा फलमुत्तमम्

हे द्विजांनो! जो शिवरात्रीला सिद्धेश नामक लिंगाजवळ रात्रि-वास/जागरण करतो आणि ऋषींनी केलेल्या तीर्थात स्नान करतो—त्याला दुसऱ्या कशाची गरज काय? तेथे जाऊन, हे महाभागांनो, तो उत्तम फल प्राप्त करतो.

Verse 17

अर्घ्यं दत्त्वा विधानेन कृत्वा च करयोः कुशान् । गृह्णंत्वर्घ्यमिमं देवा योगसिद्धा महर्षयः

विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण करून आणि हातांत कुश धारण करून अशी प्रार्थना करावी— “योगसिद्ध महर्षी व देवगण माझा हा अर्घ्य स्वीकारोत।”

Verse 18

ऋषितीर्थे च पापघ्ने सिद्धेश्वरसमन्विते । दत्त्वार्घ्यं मृदमालभ्य स्नानं कुर्यात्समाहितः

पापहरिणी, सिद्धेश्वरसमन्वित अशा ऋषितीर्थी प्रथम अर्घ्य द्यावे; मग पवित्र मृत्तिकेचा लेप करून, एकाग्रचित्ताने स्नान करावे।

Verse 19

तर्पयेच्च पितॄन्देवान्मनुष्यांश्च यथाक्रमम् । ततः श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणां श्रद्धयाऽन्वितः

त्यानंतर यथाक्रम पितर, देव आणि मनुष्य यांना तर्पण द्यावे; मग श्रद्धायुक्त होऊन पितरांचे श्राद्ध करावे।

Verse 20

तथा च दक्षिणां दद्याद्वित्तशाठ्यविवर्जितः । विशेषतः प्रदेयानि फलानि रसवंति च

तसेच धनातील कंजूषपणा टाळून दक्षिणा द्यावी; विशेषतः रसाळ व उत्तम फळे दान करावीत।

Verse 21

दद्याच्छयामाकनीवारान्विद्रुमं चाजिनानि च । सप्तधान्यानि शालींश्च सक्तूंश्च गुडसंयुतान्

श्यामाक व नीवार धान्य, विद्रुम (प्रवाळ) आणि अजिने (चर्म) दान करावे; तसेच सप्तधान्ये, शाली तांदूळ आणि गूळमिश्रित सत्तूही द्यावे।

Verse 22

गंधमाल्यानि तांबूलं वस्त्राणि च तथा पयः । एवं कृत्वा समग्रं च कृतकृत्यो भवेन्नरः

गंध, माळा, तांबूल, वस्त्रे तसेच दूधही अर्पण करावे। असे सर्व समग्र करून मनुष्य कृतकृत्य होतो.

Verse 23

पूजयित्वा महादेवं सिद्धेश्वरमुमापतिम् । सफलं जन्म मर्त्यस्य जीवितं च सुजीवितम्

महादेव सिद्धेश्वर, उमा-पती यांची पूजा केल्याने मर्त्याचे जन्म सफल होते आणि त्याचे जीवन खरेच सुजीवित होते.

Verse 24

यः स्नात्वा ऋषितीर्थे तु पश्येत्सिद्धेश्वरं शिवम् । पितरस्तस्य तुष्यन्ति तुष्यन्ति च पितामहाः

जो ऋषितीर्थात स्नान करून सिद्धेश्वर शिवाचे दर्शन घेतो, त्याचे पितर तृप्त होतात आणि पितामहही तृप्त होतात.

Verse 25

अपुत्रा पुत्रिणः स्युस्ते पुत्रिणश्चापि पौत्रिणः । निर्धना धनवंतश्च सिद्धेश्वररता नराः

सिद्धेश्वरात रत असलेल्या पुरुषांचे—अपुत्रांना पुत्र होतात; पुत्रिणांना पौत्र होतात; आणि निर्धन धनवान होतात.

Verse 26

दुष्कृतं याति विलयं सुकृतं च विवर्द्धते । भवेन्मनोरथावाप्तिः प्रणते सिद्धनायके

सिद्धनायकास प्रणाम करणाऱ्या भक्ताचे दुष्कर्म नष्ट होते, सुकर्म वाढते आणि मनोवांछित फलप्राप्ती होते.

Verse 27

ऋषितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा सिद्धेश्वरं हरम् । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

ऋषितीर्थात स्नान करून आणि सिद्धेश्वर हराचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य सर्व कामना प्राप्त करतो; येथे विचार वा शंका करण्याचे कारण नाही।

Verse 28

शिवरात्र्यां विशेषेण सिद्धेशः संप्रपूजितः । यंयं कामयते कामं तं ददाति न संशयः । चिन्तामणिसमः स्वामी ह्यथवा चाक्षयो निधिः

विशेषतः शिवरात्रीला सिद्धेशाचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास भक्त ज्या-ज्या कामना करतो त्या तो निःसंशय देतो. तो स्वामी चिंतामणीसमान, अथवा अक्षय निधीसारखा आहे।

Verse 29

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं सर्वाघहरणं परम् । प्रयाति परमं स्थानं मानवः श्रद्धयान्वितः

सर्व पापांचे परम हरण करणारा हा पुण्य अध्याय श्रद्धेने ऐकून मनुष्य परम स्थानास प्राप्त होतो।