Adhyaya 13

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । इति कृष्णवचः श्रुत्वा गोप्यः संहृष्टमानसाः । तस्मिन्मयसरे स्नात्वा विमुक्ताऽशेषबन्धनाः

श्रीप्रह्लाद म्हणाले—कृष्णाची ही वाणी ऐकून गोपींची मने अत्यंत हर्षित झाली. त्या मायासरात स्नान करून त्या सर्व बंधनांपासून पूर्ण मुक्त झाल्या.

Verse 2

कृष्णदर्शनसंजातपरमानन्दसंप्लुताः । ऊचुश्च वचनं गोप्यो मधुरं माधवं प्रति

कृष्णदर्शनाने उत्पन्न झालेल्या परम आनंदाने भरून गेलेल्या गोपींनी माधवाप्रती मधुर वचन उच्चारले.

Verse 3

गोप्य ऊचुः । धन्यः स दैत्यप्रवरो मयो येन कृतं सरः । यस्मिंस्त्वं देवतैः सार्द्धं समेष्यसि जगत्पते

गोप्या म्हणाल्या—धन्य आहे तो दानवश्रेष्ठ मय, ज्याने हे सरोवर निर्माण केले. हे जगत्पते, याच ठिकाणी तू देवतांसह एकत्र होशील.

Verse 4

यदि तुष्टोऽसि भगवन्ननुग्राह्या वयं यदि । अस्माकमपि वार्ष्णेय कारयस्व सरोत्तमम्

हे भगवन्, तू प्रसन्न असशील आणि आम्ही तुझ्या अनुग्रहास पात्र असू, तर हे वार्ष्णेय, आमच्यासाठीही एक उत्तम सरोवर करवून दे.

Verse 5

कीर्त्तनान्मृत्युलोकेऽस्मिंस्तव संदर्शनेन हि । अहर्निशं तव ध्यानाद्यास्यामः परमां गतिम्

या मृत्युलोकात तुमच्या कीर्तनाने, आणि निश्चयच तुमच्या दर्शनाने, आम्ही अहोरात्र तुमचे ध्यान करून परम गतीस प्राप्त होऊ.

Verse 6

श्रीकृष्ण उवाच । करिष्ये वः प्रियं साध्व्यो यूयं मम परिग्रहाः । अनुग्राह्या मया नित्यं भक्तिग्राह्योऽस्मि सर्वदा

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे साध्वी स्त्रियांनो, मी तुमचे प्रिय कार्य करीन; तुम्ही माझ्याच आहात. तुम्ही नित्य माझ्या अनुग्रहास पात्र आहात, कारण मी सर्वदा केवळ भक्तीनेच जिंकला जातो.

Verse 7

प्रह्लाद उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्कृष्णो गोपीनां हितकाम्यया । सरसः सन्निधौ तस्य सरस्त्वन्यच्चकार ह

प्रह्लाद म्हणाला—असे बोलून भगवान् कृष्णांनी गोपींच्या हिताची इच्छा धरून, त्या सरोवराच्या सन्निधानीच दुसरे सरोवर निर्माण केले.

Verse 8

तदगाधं स्वच्छजलं नलिनीदलशोभितम् । हंससारसयुग्मैश्च चक्रवाकैश्च शोभितम्

ते सरोवर अगाध होते, त्याचे जल स्वच्छ होते; कमळपानांनी शोभित, आणि हंस, सारस-युगल व चक्रवाक पक्ष्यांनी अलंकृत होते.

Verse 9

कुमुदोत्पलकह्लारपद्मिनीखण्डमण्डितम् । सेवितं द्विजमुख्यैश्च सिद्धविद्याधरैस्तथा

ते कुमुद, उत्पल, कह्लार व पद्मिनीच्या खंडांनी अलंकृत होते; तसेच श्रेष्ठ द्विज, आणि सिद्ध व विद्याधर यांनीही ते सेविले जात होते.

Verse 10

सेवितं यदुनारीभिस्तथा यदुकुमारकैः । दिवारात्रौ सुसंपूर्णं सर्वैर्जानपदैर्जनैः

ते स्थान यादव स्त्रिया तसेच यादव कुमार यांनी सतत सेविले होते; दिवस-रात्र सर्व जनपदातील लोकांनी ते पूर्णपणे गजबजलेले असे।

Verse 11

तं दृष्ट्वा जलकल्लोलैः सुसंपूर्णं जलाशयम् । हर्षाद्गोपीजनं कृष्णः प्रोवाच वचनं तदा

जलाच्या लाटांनी परिपूर्ण असे ते जलाशय पाहून, हर्षित श्रीकृष्णांनी तेव्हा गोपीजनांस हे वचन सांगितले।

Verse 12

पश्यध्वं गोपिकाः शुभ्रं सरः सरं समीपतः । स्वच्छमिष्टजलापूर्णं सज्जनानां यथा मनः

“हे गोपिकांनो! जवळच असलेले हे उज्ज्वल सरोवर पाहा—हे स्वच्छ, मधुर प्रिय जलाने परिपूर्ण आहे, जसे सज्जनांचे मन।”

Verse 13

कारणाद्भवतीनां च यस्मात्कृतमिदं सरः । भवतीनां तथा नाम्ना ख्यातमेतद्भविष्यति

“हे सरोवर तुमच्याच कारणाने निर्माण झाले आहे; म्हणून हे तुमच्या नावानेच जगात प्रसिद्ध होईल।”

Verse 14

गोर्वाचावाचकः शब्दो भवतीभिर्मया सह । गोप्रचारेति वै नाम्नां ख्यातिं लोके गमिष्यति

“‘गो’ हा शब्द वाणीचा वाचक आहे; आणि तुमच्यासह माझ्यामुळे हे स्थान ‘गोप्रचार’ या नावाने लोकी प्रसिद्ध होईल।”

Verse 15

युष्माकं प्रियकामार्थं यस्मात्कृतमिदं सरः । तस्माद्गोपीसर इति ख्यातिं लोके गमिष्यति

तुमच्या प्रिय व अभिलषित इच्छांची सिद्धी व्हावी म्हणून हे सरोवर केले आहे; म्हणूनच हे जगात ‘गोपीसर’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 16

गोप्य ऊचुः । अनुग्राह्या यदि वयमस्मन्नाम्ना कृतं सरः । अन्यत्किमपि वार्ष्णेय प्रार्थयामो वदस्व नः

गोपिका म्हणाल्या—जर आम्ही खरोखरच तुमच्या कृपेचे पात्र असू आणि आमच्या नावाने हे सरोवर केले असेल, तर हे वार्ष्णेय! आम्ही आणखी एक वर मागतो—आम्हाला सांग (की तू तो देशील).

Verse 17

श्रीकृष्ण उवाच । प्रार्थ्यतां यदभिप्रेतं यद्वो मनसि वर्तते । भक्त्या समागता यूयं नास्त्यदेयं ततो मया

श्रीकृष्ण म्हणाले—तुम्हाला जे अभिप्रेत आहे, जे तुमच्या मनात आहे ते मागा. तुम्ही भक्तीने येथे आला आहात; म्हणून तुमच्यासाठी माझ्याकडे काहीही अदेय नाही.

Verse 18

गोप्य ऊचुः । यदि तुष्टोऽसि भगवन्यदि देयो वरो हि नः । तस्मात्त्वया सदा कृष्ण नरयानेन माधव

गोपिका म्हणाल्या—हे भगवन्, जर तू प्रसन्न असशील आणि आम्हाला वर द्यायचाच असेल, तर हे कृष्ण, हे माधव! तू सदैव मानुषरूपाने येथे यावे.

Verse 19

अत्रागत्य नभस्येऽस्मिन्स्नातव्यं नियमेन हि । यत्र त्वं तत्र देवाश्च यज्ञास्तीर्थानि केशव

या नभस्य महिन्यात येथे येऊन नियमाने स्नान करावे. हे केशवा! जिथे तू असतोस तिथेच देव, यज्ञ आणि तीर्थेही असतात.

Verse 20

यत्र त्वं तत्र दानानि व्रतानि नियमाश्च ये । ओंकारश्च वषट्कारः स्वाहाकारः स्वधा तथा

जिथे आपण आहात तिथेच दान, व्रत व सर्व नियमधर्म आहेत; तिथेच ओंकार, वषट्कार तसेच स्वाहा व स्वधा हे पवित्र उच्चार आहेत।

Verse 21

भूर्भुवःस्वर्महर्ल्लोको जनः सत्यं तपस्तथा । त्वन्मयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

भूः, भुवः, स्वः, महर्लोक, जनलोक, सत्यलोक व तपोलोक—हे सर्व लोक आपणच व्यापून आहात; देव, असुर व मनुष्यांसह हे अखिल जगत् आपल्या स्वरूपाचेच आहे।

Verse 22

तस्मात्त्वयि जगन्नाथे ह्यत्र स्नाते जनार्दने । स्नातमत्र त्रिभुवनं भविष्यति न संशयः

म्हणून, हे जगन्नाथ जनार्दन! आपण येथे स्नान करता तेव्हा जणू याच ठिकाणी त्रिभुवन स्नात होते—यात संशय नाही।

Verse 23

त्रैलोक्यपावनी गंगा तव पादजलं हि तत् । लक्ष्मीर्वक्षःस्थलस्थाने मुखे देवी सरस्वती

त्रैलोक्य पावन करणारी गंगा हे खरे तर आपल्या चरणांचे जल आहे; आपल्या वक्षःस्थळी लक्ष्मी विराजते आणि आपल्या मुखी देवी सरस्वती (दिव्य वाणी) वास करते।

Verse 24

सर्वभूतमयश्चात्र ततस्त्वं जगदीश्वर । यद्ददासि मनुष्याणां भविष्याणां कलौ युगे । तद्वदस्व महाबाहो कृपां कृत्वा जगत्पते

आणि येथे आपण सर्वभूतमय स्वरूपाने विराजमान आहात, हे जगदीश्वर—हे महाबाहो जगत्पते! कृपा करून सांगा, कलियुगातील भावी मनुष्यांना आपण काय प्रदान कराल?

Verse 25

यात्रायामागतानां च अथ षण्मासवासिनाम् । सदैवात्र स्थितानां च यत्फलं तद्वदस्व नः

जे येथे तीर्थयात्रेस येतात, जे सहा महिने येथे वास करतात, आणि जे सदैव येथेच राहतात—त्यांना जे पुण्यफळ मिळते ते आम्हांस सांगा।

Verse 26

श्रीकृष्ण उवाच । यत्फलं हि मनुष्याणां स्नातानां गोपिकासरे । तच्छृणुध्वमसंदिग्धं प्रसन्ने मयि गोपिकाः

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे गोपिकांनो! मी प्रसन्न असता गोपिकासरात स्नान करणाऱ्या मनुष्यांना जे फळ मिळते, ते निःसंशय ऐका।

Verse 27

सोपस्करां सवत्सां च वस्त्रालंकारभूषिताम् । यथोक्तदक्षिणोपेतां ब्राह्मणाय कुटुंबिने

उपस्करांसह, वासरासह, वस्त्र व अलंकारांनी भूषित, आणि यथोक्त दक्षिणेसह अशी गाय गृहस्थ ब्राह्मणास द्यावी।

Verse 28

सदाचाराय शुद्धाय दरिद्रायानुकारिणे । गां दत्त्वा फलमाप्नोति स्नानमात्रेण तत्फलम्

सदाचारी, शुद्ध व दरिद्रांवर दयाळू अशा व्यक्तीस गाय दान दिल्यास जे फळ मिळते—या तीर्थी केवळ स्नानमात्राने तेच फळ प्राप्त होते।

Verse 29

यावत्पदानि मनुजः कृष्णेन सह गच्छति । कुलानि देव्यस्तावंति वसंति हरिमन्दिरे

हे देवी! मनुष्य जितकी पावले श्रीकृष्णासह चालतो, तितक्या पिढ्यांपर्यंत त्याचे कुल हरिच्या दिव्य मंदिरात (धामात) वास करतात।

Verse 30

कृष्णेन सह गच्छन्ति गीतवादित्रनिस्वनैः । स्तुवन्तो विविधैः स्तोत्रैर्गोविंदं गोपिकासरे

ते गीत-वाद्यांच्या निनादात श्रीकृष्णासह चालतात आणि गोपिकासर येथे विविध स्तोत्रांनी गोविंदाची स्तुती करीत राहतात।

Verse 31

न मातुर्जठरे तेषां यातना जायते नृणाम् । सर्वान्कामानवाप्यांते वैष्णवं लोकमाप्नुयुः

त्या मनुष्यांना मातृगर्भातही कोणतीही यातना होत नाही। सर्व कामना प्राप्त करून ते वैष्णव लोक—विष्णुधाम—प्राप्त करतात।

Verse 32

अर्घ्यं दत्त्वा विधानेन स्नानं कुर्याद्विचक्षणः । मंत्रेणानेन वै साध्व्यः श्रद्धया परया युतः

विधीनुसार अर्घ्य अर्पण करून, विवेकी भक्ताने याच मंत्राने परम श्रद्धायुक्त होऊन स्नान करावे।

Verse 33

नमस्ते गोपरूपाय विष्णवे परमात्मने । गोप्रचारे जगन्नाथ गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

गोपरूप धारण करणाऱ्या परमात्मा विष्णूस नमस्कार। हे जगन्नाथ, गोचरात विचरण करणाऱ्या, हे अर्घ्य स्वीकारा; तुम्हांस पुनः नमस्कार।

Verse 34

अर्घ्यं दत्त्वा विधानेन मृदमालिप्य पाणिना । स्नायाच्छ्रद्धासमायुक्तस्तर्पयेत्पितृदेवताः

विधीनुसार अर्घ्य देऊन आणि हाताने पवित्र मृत्तिकेचा लेप करून, श्रद्धायुक्त होऊन स्नान करावे व पितृदेवतांचे तर्पण करावे।

Verse 35

श्राद्धं कुर्य्यात्ततो भक्त्या एकचित्तः समाहितः । यथोक्तदक्षिणा दद्याद्रजतं रुक्ममेव च

त्यानंतर भक्तीने एकचित्त व समाहित होऊन श्राद्ध करावे, आणि शास्त्रोक्त दक्षिणा द्यावी—रूपे व सुवर्णही।

Verse 36

विशेषतः प्रदातव्यं तांबूलं कज्जलं तथा । दुकूलानि च देयानि तथा कौसुंभकानि च

विशेषतः तांबूल व काजळ द्यावे; तसेच उत्तम दुकूल वस्त्रे द्यावीत, आणि कौसुंभक (कुसुंभ-रंगीत) वस्त्रेही।

Verse 37

दंपत्योर्वाससी चैव भूषणानि स्वशक्तितः । गावो देया द्विजातिभ्यो वृषभाश्च धुरंधराः । दीनांधकृपणानां च दानं देयं स्वशक्तितः

स्वशक्तीनुसार दांपत्यासाठी वस्त्रे व भूषणे द्यावीत; द्विजांना गायी द्याव्यात, तसेच धुरंधर बलवान वृषभही; आणि सामर्थ्यानुसार दीन, अंध व दरिद्री जनांना दान द्यावे।

Verse 38

एवं कृत्वा नरः सम्यगुत्तमां गतिमाप्नुयात् । प्रयांति परमं लोकं पितरस्त्रिकुलोद्भवाः

अशा रीतीने सम्यक् केल्यास मनुष्य उत्तम गती प्राप्त करतो; आणि त्रिकुलोद्भव पितर परम लोकास जातात।

Verse 39

लभते पुत्रकामस्तु पुत्रानिष्टान्मनोरमान्

पुत्राची इच्छा असलेला प्रिय व मनोहर पुत्र प्राप्त करतो।

Verse 40

यं यं कामयते कामं स्वर्गमोक्षादिकं नरः । तत्सर्वं समवाप्नोति यः स्नाति गोपिकासरे

मनुष्य जो-जो इच्छा करतो—स्वर्ग, मोक्ष इत्यादी—तो गोपिकासर (गोपिकांचे पवित्र सरोवर) येथे स्नान केल्यास ते सर्व प्राप्त करतो.

Verse 41

यावल्लोका भविष्यंति तावत्स्थास्यति वै सरः । यावत्सरो यशस्तावद्भवतीनां भविष्यति

जोपर्यंत लोक अस्तित्वात राहतील, तोपर्यंत हे सरोवर निश्चयच टिकेल; आणि जोपर्यंत हे सरोवर टिकेल, तोपर्यंत तुमचा यशही टिकून राहील.

Verse 42

यावत्कीर्तिर्मनुष्येषु तावत्स्वर्गे महीयते । विमुक्ताः सकलात्पापाद्यास्यंति परमां गतिम्

मनुष्यांमध्ये जोपर्यंत तुमची कीर्ती सांगितली जाईल, तोपर्यंत स्वर्गात तुमचा मान वाढेल. सर्व पापांतून मुक्त होऊन तुम्ही परम गती प्राप्त कराल.

Verse 43

तत्पुण्यं गोपीसर इदं जलैः पूर्णं सदैव हि । अवगाह्यं मया गोप्यो नभस्ये नियमेन हि

हे पुण्यमय गोपीसर सदैव जलाने परिपूर्ण आहे. हे गोपींनो, माझ्या वचनानुसार नभस्य (भाद्रपद) महिन्यात नियमपूर्वक यामध्ये अवगाहन (स्नान) करावे.

Verse 44

भवत्यः पतिभावेन ब्रह्मभावेन वा पुनः । चिंतयंत्यः परं मां हि परागतिमवाप्स्यथ

तुम्ही मला पतीभावाने किंवा पुन्हा ब्रह्मभावाने (परब्रह्मरूपाने) चिंतन करा; मला परम मानून ध्यान केल्यास तुम्ही परम गती प्राप्त कराल.

Verse 45

प्रह्लाद उवाच । अनुज्ञाता भगवता ततस्ता गोपकन्यकाः । नमस्कृत्य च गोविंदं ययुः सर्वा यथागता

प्रह्लाद म्हणाला—मग भगवंतांची आज्ञा मिळाल्यावर त्या गोपकन्या गोविंदाला नमस्कार करून, जशा आल्या तशाच सर्वजणी परत गेल्या।

Verse 46

भगवानपि गोविंद उद्धवेन समन्वितः । विसृज्य गोपिकाः कृष्णः स्वकं मंदिरमाविशत्

आणि भगवान गोविंदही उद्धवासह होते; गोपींना निरोप देऊन श्रीकृष्ण आपल्या निजमंदिरात प्रवेशले।