Adhyaya 1

Verse 1

शौनक उवाच । कथं सूत युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके । बहुपाखंडसंकीर्णे प्राप्स्यामो मधुसूदनम्

शौनक म्हणाला—हे सूत! या रौद्र ‘कलि’ नावाच्या युगात, अनेक पाखंडमार्गांनी गोंधळलेल्या जगात, आम्ही मधुसूदन प्रभूला कसे प्राप्त करू?

Verse 2

युगत्रये व्यतिक्रान्ते धर्माचारपरे सदा । प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुर्भगवानिति

तीन युगे सरून, जेव्हा सदा धर्माचारच प्रधान होता, तेव्हा भयंकर कलियुग येऊन ठेपल्यावर—भगवान विष्णू कुठे (कसा) प्राप्त होतो?

Verse 3

सूत उवाच । दिवं याते महाराजे रामे दशरथात्मजे । दुष्टराजन्यभारेण पीडिते धरणीतले

सूत म्हणाला—दशरथनंदन महाराज राम स्वर्गास गेल्यावर, दुष्ट राजांच्या ओझ्याने पृथ्वीचा पृष्ठभाग पीडित झाला।

Verse 4

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं भूभारहरणाय च । वसुदेवगृहे साक्षादाविर्भूते जनार्दने

देवकार्य सिद्ध व्हावे आणि भूमीचा भार हरावा म्हणून, वसुदेवाच्या घरी स्वयं जनार्दन साक्षात प्रकट झाले।

Verse 5

नंदव्रजं गते देवे पूतनाशोषणे सति । घातिते च तृणावर्ते शकटे परिवर्तिते

जेव्हा देवाधिदेव नंदाच्या व्रजात गेले—पूतनाचे प्राण शोषून, तृणावर्ताचा वध करून, आणि शकट उलथवून—अशा दिव्य लीला घडल्या।

Verse 6

दमिते कालिये नागे प्रलंबे च निषूदिते । धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले

काळिय नाग दमन झाला, प्रलंबाचा वध झाला, गोवर्धन पर्वत उचलून धरला आणि गोकुळाचे रक्षण झाले—

Verse 7

सुरभ्या चाभिषिक्ते तु इन्द्रे च विमदीकृते । रासक्रीडारते देवे दारिते केशिदानवे

सुरभीने इंद्राचा अभिषेक केला व त्याचा मद निवळला; आणि रासक्रीडेत रत देवाने केशी दानवाचा विदार केला—

Verse 8

अक्रूरवचनाद्देवे मथुरायां गते हरौ । हते कुवलयापीडे मल्लराजे च घातिते

अक्रूराच्या वचनाने देव हरि मथुरेला गेले; तेव्हा कुवलयापीड मारला गेला आणि मल्लराजही घातला गेला—

Verse 9

पश्यतां देव दैत्यानां भोजराजे निपातिते । यदुपुर्यामभिषिक्त उग्रसेने नराधिपे

देव व दैत्य पाहत असताना भोजराज पाडला गेला; आणि यदुपुरीत उग्रसेन नृपतीचा अभिषेक झाला—

Verse 10

जरासंधबले रौद्रे यवने च हते क्षितौ । राजसूये क्रतुवरे चैद्ये चैव निपातिते

जरासंधाच्या भयंकर बळावर विजय मिळाला आणि भूमीवर यवन मारला गेला; तसेच श्रेष्ठ राजसूय यज्ञात चैद्यही निपातित झाला—

Verse 11

निवृत्ते भारते युद्धे भारे च क्षपिते भुवः । यात्राव्याजसमानीते प्रभासं यादवे कुले

भारतयुद्ध निवृत्त होऊन पृथ्वीचा भार क्षीण झाल्यावर, यात्रेच्या बहाण्याने यादवकुळाला प्रभास-तीर्थी आणले गेले।

Verse 12

मद्यपानप्रसक्ते तु परस्परवधो द्यते । कलहेनातिरौद्रेण विनष्टे यादवे कुले

ते मद्यपानात आसक्त झाले तेव्हा परस्परवध सुरू झाला; अतिभयंकर कलहाने यादवकुळ नष्ट झाले।

Verse 13

गात्रं संत्यज्य चात्रैव गतेऽनंते धरातलात् । अश्वत्थमूललमाश्रित्य समासीने जनार्दने

आणि इथेच, अनंत (शेष) धरातलावरून निघून गेल्यावर, जनार्दन अश्वत्थाच्या मुळाशी आश्रय घेऊन बसले।

Verse 14

व्याधप्रहारभिन्नांगे परित्यक्ते कलेवरे । स्वधामसंस्थिते देवे पार्थे च पुनरागते

व्याधाच्या प्रहाराने अंग विदीर्ण होऊन देह परित्यक्त झाल्यावर; देव स्वधामात स्थित झाले, आणि पार्थही परत आला।

Verse 15

यदुपुर्य्यां प्लावितायां सागरेण समंततः । शक्रप्रस्थं ततो गत्वा कारयित्वा हरेर्गृहम्

यदुपुरी सर्व बाजूंनी सागराने प्लावित झाल्यावर, तो शक्रप्रस्थास जाऊन हरिचे गृह बांधून घेतला।

Verse 16

द्वापरे च व्यतिक्रांते धर्माधर्मविमिश्रिते । संप्राप्ते च महारौद्रे युगे वै कलिसंज्ञिते

द्वापरयुग संपल्यावर धर्म-अधर्मांचा संकर झाला; आणि कलि नावाचे अत्यंत रौद्र युग येऊन पोहोचले.

Verse 17

क्षीयमाणे च सद्धर्मे विधर्मे प्रबले तथा । नष्टधर्मक्रियायोगे वेदवादबहिष्कृते । एकपादे स्थिते धर्मे वर्णाश्रमविवर्जिते

जेव्हा सद्धर्म क्षीण होतो आणि विधर्म प्रबळ होतो; जेव्हा धर्मकर्मांची शिस्तबद्ध साधना नष्ट होते व वेदवचनांचा अधिकार दूर लोटला जातो; जेव्हा धर्म एकाच पायावर उभा राहतो आणि समाज वर्ण-आश्रमव्यवस्थेपासून वंचित होतो.

Verse 18

अस्मिन्युगे विलुलिते ह्यृषयो वनचारिणः । समेत्यामंत्रयन्सर्वे गर्गच्यवनभार्गवाः

या युगात गोंधळ माजल्यावर वनवासी ऋषी सर्वजण एकत्र जमले आणि सल्लामसलत करू लागले—गर्ग, च्यवन आणि भार्गव इत्यादी.

Verse 19

असितो देवलो धौम्यः क्रतुरुद्दालकस्तथा । एते चान्ये च बहवः परस्परमथाब्रुवन्

असित, देवल, धौम्य, क्रतु तसेच उद्दालक—हे आणि इतरही अनेक मुनी तेव्हा परस्परांशी बोलू लागले.

Verse 20

पश्यध्वं मुनयः सर्वे कलिव्याप्तं दिगंतरम् । समंतात्परिधावद्भिर्दस्युभिर्बाध्यते प्रजा

“हे मुनिवरांनो, पाहा—सर्व दिशा कलिने व्यापलेल्या आहेत; चहूबाजूंनी फिरणाऱ्या दस्यूंमुळे प्रजा त्रस्त होत आहे.”

Verse 21

अधर्मपरमैः पुंभिः सत्यार्जवनिराकृतैः । कथं स भगवान्विष्णुः संप्राप्यो मुनिसत्तमाः

अधर्मात परायण, सत्य व सरळपणा टाकून दिलेल्या पुरुषांना त्या भगवान् विष्णूची प्राप्ती कशी होईल, हे मुनिश्रेष्ठांनो?

Verse 22

को वा भवाब्धौ पततस्तारयिष्यति संगतान् । न कलौ संभवस्तस्य त्रियुगो मधुसूदनः । तं विना पुंडरीकाक्षं कथं स्याम कलौ युगे

भवसागरात एकत्र पडलेल्या आम्हांला कोण तारून नेईल? कलियुगात त्या त्रियुगस्वरूप मधुसूदनाचा अवतार प्रकट होत नाही. त्या कमलनयन प्रभूविना कलियुगात आम्ही कसे राहू?

Verse 23

तेषां चिंतयतामेवं दुःखितानां तपस्विनाम् । उवाच वचनं तत्र ऋषिरुद्दालकस्तदा

अशा रीतीने दुःखी तपस्वी विचार करीत असता, तेथे ऋषी उद्दालकांनी तेव्हा वचन उच्चारले.

Verse 24

उद्दालक उवाच । यावन्न कलिदोषेण लिप्यामो मुनिसत्तमाः । अपापा ब्रह्मसदनं गच्छामः परिसंगताः

उद्दालक म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठांनो, कलिदोषाने आपण लिप्त होण्यापूर्वी चला; आपण निष्पाप राहून, एकत्र ब्रह्माच्या सदनास जाऊया.

Verse 25

पृच्छामो लोकधातारं स्थितं विष्णुं कलौ युगे । यदि विष्णुः कलौ न स्याद्रुद्रेण ब्रह्मणाऽसह

चला, लोकधात्यास विचारू—कलियुगात विष्णू कशा प्रकारे स्थित असतील. जर कलियुगात विष्णू नसतील, तर रुद्र व ब्रह्म्यासह…

Verse 26

तं विना पुंडरीकाक्षं त्यक्ष्यामः स्वकलेवरम् । विना भगवता लोके कः स्थास्यति कलौ युगे

त्या पुंडरीकाक्ष प्रभूविना आम्ही आपले देहच त्यागू. जगात भगवंताविना कलियुगात कोण स्थिर राहील?

Verse 27

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ऋषयः संशितव्रताः । साधुसाध्विति ते चोक्त्वा प्रस्थिता ब्रह्मणोंऽतिकम्

त्याचे वचन ऐकून दृढव्रती ऋषींनी ‘साधु, साधु’ असे म्हणत स्तुती केली आणि मग ब्रह्मदेवांच्या सान्निध्याकडे प्रस्थान केले.

Verse 28

कथयन्तः कथां विष्णोः स्वरूपमनुवर्णनम् । तापसाः प्रययुः सर्वे संहृष्टा ब्रह्मणोंऽतिकम्

मार्गात सर्व तपस्वी आनंदित होऊन विष्णूची कथा सांगत, त्याच्या स्वरूपाचे वर्णन करीत, ब्रह्मदेवांच्या सान्निध्याकडे गेले.

Verse 29

ददृशुस्ते तदा देवमासीनं परमासने । पितामहभूतगणैर्मूर्तामूर्तैर्वृतं तथा

तेव्हा त्यांनी परम आसनावर विराजमान देवाला पाहिले; पितामहाच्या भूतगणांनी—मूर्त व अमूर्त—त्यांना सर्व बाजूंनी वेढले होते.

Verse 30

दृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं दंडवत्प्रणताः क्षितौ । प्रणम्य देवदेवं तु स्तोत्रेण तुषुवुस्तदा

चतुर्मुख देवाला पाहताच ते भूमीवर दंडवत् पडले. देवाधिदेवाला प्रणाम करून त्यांनी तेव्हा स्तोत्राने स्तुती केली.

Verse 31

ऋषय ऊचुः । नमस्ते पद्मसंभूत चतुर्वक्त्राक्षयाव्यय । नमस्ते सृष्टिकर्त्रे तु पितामह नमोऽस्तु ते

ऋषी म्हणाले—हे पद्मसम्भव, हे चतुर्मुख, अक्षय-अव्यय! तुला नमस्कार. हे सृष्टीकर्ता पितामह, तुला नमो नमः.

Verse 32

एवं स्तुतः सन्मुनिभिः सुप्रीतः कमलोद्भवः । पाद्यार्घ्येणाभिवन्द्यैतान्पप्रच्छ मुनिपुंगवान्

अशा रीतीने सत्मुनींनी स्तुती केल्यावर कमलोद्भव ब्रह्मा अत्यंत प्रसन्न झाले. पाद्य-अर्घ्य देऊन त्यांचा सत्कार करून मुनिपुंगवांनी त्यांना विचारले.

Verse 33

ब्रह्मोवाच । किमागमनकृत्यं वो ब्रूत तत्त्वेन पुत्रकाः । कुशलं वो महाभागाः पुत्रशिष्याग्निबन्धुषु

ब्रह्मा म्हणाले—हे पुत्रकांनो, तुमच्या आगमनाचे कारण तत्त्वतः सांगा. हे महाभागांनो, पुत्र, शिष्य, अग्नी आणि बंधुजनांसह तुम्ही सर्व कुशल आहात ना?

Verse 34

ऋषय ऊचुः । भवत्प्रसादात्सकलं प्राप्तं नस्तपसः फलम् । यद्भवंतं प्रपश्यामः सर्वदेवगुरुं प्रभुम्

ऋषी म्हणाले—आपल्या प्रसादाने आमच्या तपाचे संपूर्ण फळ आम्हांस प्राप्त झाले; कारण आम्ही आपले, सर्व देवांचे गुरु व प्रभु, दर्शन घेत आहोत.

Verse 35

शृण्वेतत्कारणं शंभो एते प्राप्तास्तवांतिकम् । युगत्रये व्यतिक्रांते कृतादिद्वापरांतके

हे शंभो, आम्ही तुमच्या सान्निध्यात का आलो आहोत ते कारण ऐका. कृतयुगापासून आरंभ होऊन द्वापरयुगाच्या अंतापर्यंत तीन युगे व्यतीत झाल्यावर—

Verse 36

प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुः पृथिवीतले । यं दृष्ट्वा परमां मुक्तिं यास्यामो मुक्तबन्धनाः

घोर कलियुग प्राप्त झाल्यावर पृथ्वीवर विष्णु कुठे आहेत? ज्यांचे दर्शन घेऊन आम्ही बंधनमुक्त होऊन परम मुक्ती पावू.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । मत्स्यकूर्मादिरूपैश्च भगवाञ्ज्ञायते मया । विष्णोः पारमिकां मूर्तिं न जानामि द्विजोत्तमाः

ब्रह्मा म्हणाले— मत्स्य, कूर्म इत्यादी रूपांनी मी भगवंताला ओळखतो; पण हे द्विजोत्तमांनो, विष्णूची परम, पारमार्थिक मूर्ती मला ज्ञात नाही.

Verse 38

ऋषय ऊचुः । यदि त्वं न विजानासि तात विष्णोरवस्थितिम् । गत्वा प्रयागं तत्रैव संत्यक्ष्यामः कलेवरम्

ऋषी म्हणाले— तात, जर तुम्हाला विष्णूची खरी अवस्था कळत नसेल, तर आम्ही प्रयागास जाऊन तेथेच देहत्याग करू.

Verse 39

ब्रह्मोवाच । मा विषादं व्रजध्वं हि उपदेक्ष्यामि वो हितम् । इतो व्रजध्वं पातालं यत्रास्ते दैत्यसत्तमः

ब्रह्मा म्हणाले— विषाद करू नका; मी तुमच्या हिताचा उपदेश करीन. येथून पाताळात जा, जिथे दैत्यांतील श्रेष्ठ वास करतो.

Verse 40

तं गत्वा परिपृच्छध्वं प्रह्लादं दैत्यसत्तमम् । स ज्ञास्यति हरेः स्थानं याथातथ्येन भो द्विजाः

तेथे जाऊन दैत्यांतील श्रेष्ठ प्रह्लादाला विचारा. हे द्विजांनो, तो हरीचे स्थान यथार्थपणे जाणतो.

Verse 41

तच्छुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । प्रणिपत्य च देवेशं प्रस्थितास्ते तपोधनाः

परमात्मा ब्रह्मदेवांचे ते वचन ऐकून तपोधन ऋषींनी देवेशास साष्टांग नमस्कार केला आणि पुढे प्रस्थान केले।

Verse 42

जग्मुः संहृष्टमनसः स्तुवन्तो दैत्यसत्तमम् । धन्यः स दैत्यराजोऽयं यो जानाति जनार्द्दनम्

हर्षित मनाने ते पुढे गेले आणि दैत्यश्रेष्ठाची स्तुती करू लागले—“धन्य हा दैत्यराज, जो जनार्दनाला ओळखतो!”

Verse 43

इति संचिंतयानास्ते प्राप्ता वै सुतलं द्विजाः

अशा प्रकारे चिंतन करीत ते द्विज ऋषी निश्चयच सुतल लोकास पोहोचले।

Verse 44

गत्वा ते तस्य नगरं विविशुर्भवनोत्तमम् । दूरादेव स तान्दृष्ट्वा बलिर्वैरोचनिस्तदा । प्रत्युत्थायार्हयाञ्चक्रे प्रह्लादेन समन्वितः

त्याच्या नगरी जाऊन ते श्रेष्ठ भवनात प्रवेशले। त्यांना दूरून पाहताच वैरोचनि बलीने प्रह्लादासह उठून त्यांचे स्वागत केले व विधिपूर्वक सत्कार केला।

Verse 45

मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वा चार्घ्यं तथैव च । उवाच प्रांजलिर्भूत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना

मधुपर्क, गौ आणि अर्घ्य अर्पण करून तो हात जोडून, अंतःकरणी आनंदित होऊन बोलला।

Verse 46

स्वागतं वो महाभागाः सुव्युष्टा रजनी मम । भवतो यत्प्रपश्यामि ब्रूत किं करवाणि च

हे महाभाग्यवानांनो, तुमचे स्वागत आहे। तुमचे दर्शन झाल्याने माझी रात्रि सफल झाली। सांगा—मी तुमच्यासाठी काय करू?

Verse 47

एवं हि दैत्यराजेन सत्कृतास्ते द्विजोत्तमाः । ऊचुः प्रहृष्टमनसो दानवेन्द्रसुतं तदा

दैत्यराजाने असा सत्कार केल्यावर ते द्विजोत्तम आनंदित मनाने तेव्हा दानवराजाच्या पुत्रास म्हणाले।

Verse 48

ऋषय ऊचुः । कार्यार्थिनस्तु संप्राप्ताः प्रह्लाद हरिवल्लभ । तदस्माकं महाबाहो भवांस्त्राता भवार्णवात्

ऋषी म्हणाले—हे हरिवल्लभ प्रह्लाद, आम्ही कार्यसिद्धीसाठी आलो आहोत। म्हणून हे महाबाहो, भवसागरातून तूच आमचा त्राता हो.

Verse 49

कथं दैत्य युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके । भविष्यामो विना विष्णुं भीतानामभयप्रदम्

हे दैत्य, कलि नावाच्या या रौद्र युगात, भीतांना अभय देणाऱ्या विष्णूविना आम्ही कसे राहू?

Verse 50

अस्मिन्युगे ह्यधर्मेण जितो धर्मः सनातनः । अनृतेन जितं सत्यं विप्राश्च वृषलैर्जिताः

या युगात अधर्माने सनातन धर्माला जिंकले आहे; असत्याने सत्यावर विजय मिळवला आहे; आणि विप्रही वृषलांच्या अधीन झाले आहेत.

Verse 51

विटैर्जिता वेदमार्गाः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः । ब्राह्मणाश्चापि वध्यन्ते म्लेच्छ राजन्यरूपिभिः

नीच लोकांनी वेदमार्ग जिंकला आहे, स्त्रिया पुरुषांवर प्रभुत्व गाजवितात, आणि राजवेषधारी म्लेच्छांकडून ब्राह्मणही मारले जातात।

Verse 52

अस्मिन्विलुलितप्राये वर्णाश्रमविवर्जिते । अविलुप्ते वेदमार्गे क्व विष्णुर्भगवानिति

हा जगत् जवळजवळ उद्ध्वस्त झाला असता, वर्णाश्रमधर्म टाकून दिला असता, आणि वेदमार्ग आच्छादित झाला असता—तेव्हा भगवान् विष्णू कुठे आढळतील?

Verse 53

विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेंद्रियनिग्रहात् । प्राप्यते भगवान्यत्र तद्गुह्यं कथयस्व नः

ज्ञानाविना, ध्यानाविना, आणि इंद्रियनिग्रहाविना देखील जिथे भगवान् प्राप्त होतात—ते गूढ रहस्य आम्हाला सांगा।

Verse 54

दैत्यराज त्वमस्माकं सुहृन्मार्गप्रदर्शकः । कथयस्व महाभाग यत्र तिष्ठति केशवः

हे दैत्यराजा! तू आमचा हितचिंतक व मार्गदर्शक आहेस. हे महाभाग! केशव जिथे निवास करतो ते सांग.

Verse 55

एवं स द्विजमुख्यैश्च संपृष्टो दैत्यसत्तमः । प्रणम्य ब्राह्मणान्सर्वान्भक्त्या संहृष्टमानसः

अशा रीतीने श्रेष्ठ द्विजांनी विचारल्यावर, दैत्यांतील श्रेष्ठ तो—हर्षित मनाने—सर्व ब्राह्मणांना भक्तीने नमस्कार करू लागला।

Verse 56

स नमस्कृत्य देवेभ्यो ब्रह्मणे परमात्मने । भगवद्भक्तिर्युक्तः सन्व्याहर्त्तुमुपचक्रमे

तो देवांना व परमात्मस्वरूप ब्रह्माला नमस्कार करून, भगवद्भक्तीने युक्त होऊन, मग बोलण्यास आरंभ करू लागला।