Adhyaya 32

Verse 1

। लोमश उवाच । एवं ते शिवधर्माश्च कथितास्तेन वै द्विजाः । सविशेषाः पाशुपताः प्रसादाच्चैव विस्तरात्

लोमश म्हणाले—हे द्विजहो, अशा रीतीने शिवधर्म आणि विशेष पाशुपत-व्रतेही त्याच्या कृपेने विस्ताराने सम्यक् सांगितली आहेत।

Verse 2

अनेकागमसंवीता यथातत्त्वमुदाहृताः । कापालिकानां भेदाश्च प्रोक्ता व्याससमासतः

हे उपदेश अनेक आगमांनी समन्वित असून तत्त्वानुसार सांगितले आहेत; कापालिकांचे भेदही विस्ताराने व संक्षेपाने—दोन्ही प्रकारे वर्णिले आहेत।

Verse 3

धर्मा नानाविधाः प्रोक्ता नंदिनं प्रति वै तदा

तेव्हा नंदिनास उद्देशून नानाविध धर्म सांगितले गेले।

Verse 4

ऋषय ऊचुः । श्रुतं कुमारचरितमविशेषं सुमंगलम् । अस्माभिश्च महाभागकिंचित्पृच्छामहे वयम्

ऋषी म्हणाले—आम्ही कुमाराचे सर्वथा सविस्तर व परम मंगलमय चरित्र ऐकले आहे। हे महाभाग, आता आम्ही आपल्याला काही विचारू इच्छितो।

Verse 5

श्वेतस्य राजसिंहस्य चरितं परमाद्भुतम् । येन संतोषितो रुद्रः शिवो भक्त्याऽप्रमेयया

राजसिंह श्वेताचे चरित्र परम अद्भुत आहे; कारण त्याच्या अप्रमेय भक्तीने रुद्रस्वरूप शिव संतुष्ट झाले।

Verse 6

ते भक्तास्ते महात्मानो ज्ञानिनस्ते च कर्मिणः । येऽर्चयंति महाशंभुं देवं भक्त्या समावृताः

तेच खरे भक्त, तेच महात्मे, तेच ज्ञानी व कर्मनिष्ठ—जे भक्तिभावाने समावृत होऊन देव महाशंभूची आराधना करतात।

Verse 7

तस्मात्पृच्छामहे सर्वे चरितं शंकरस्य च । व्यासप्रसादात्सर्वं यज्जानासि त्वं न चापरः

म्हणून आम्ही सर्वजण शंकराचे चरित्रही विचारतो. व्यासकृपेने जे काही आहे ते सर्व तूच जाणतोस—तुझ्यावाचून दुसरा कोणी नाही।

Verse 8

निशम्य वचनं तेषां मुनीनां लोमशोऽब्रवीत्

त्या मुनींचे वचन ऐकून लोमश म्हणाला।

Verse 9

लोमश उवाच । आकर्ण्यतां महाभागाश्चरितं परमाद्भुतम् । तस्य राज्ञो हि भजतो राजभोगांश्च सर्वशः । मतिर्द्धिर्मे समुत्पन्ना श्वेतस्य च महात्मनः

लोमश म्हणाला—हे महाभागांनो, परम अद्भुत चरित्र ऐका. तो राजा सर्व प्रकारचे राजभोग भोगत असूनही भजनात रत होता; त्या महात्मा श्वेताविषयी माझ्या अंतःकरणात श्रद्धा व आदर उत्पन्न झाला आहे।

Verse 10

पृथिवीं पालयामास प्रजा धर्मेण पालयन् । ब्रह्मण्यः सत्यवाक्छूरः शिवभक्तो निरंतरम्

तो पृथ्वीचे पालन करीत असे आणि धर्माने प्रजेचे रक्षण करीत असे. तो ब्राह्मण्यधर्माचा पोषक, सत्यवचनी, शूर, आणि निरंतर शिवभक्त होता।

Verse 11

राज्यं शशासाथ स शक्तितो नृपो भक्त्या तदा चैव समर्चयत्सदा । शंभुं परेशं परमं परात्परं शांतं पुराणं परमात्मरूपम्

तो नृप आपल्या सामर्थ्यानुसार राज्याचे शासन करी आणि भक्तिभावाने सदैव शंभू—परेश, परम, परात्पर, शांत, पुरातन व परमात्मस्वरूप—याची निरंतर पूजा करी।

Verse 12

आयुस्तस्य परिक्षीणमर्चतः परमेश्वरम् । अथैतच्च महाभाग चरितं श्रूयतां मम

परमेश्वराची आराधना करीत असता त्याचे आयुष्य क्षीण झाले. आता, हे महाभाग, या चरित्रात पुढे जे घडले ते माझ्याकडून ऐक।

Verse 13

वाणी शिवकथायुक्ता परमाश्चर्यसंयुता । न वाऽधयो हि तस्यैव व्याधयो हि महीपतेः

त्याची वाणी शिवकथांनी युक्त व परम आश्चर्याने परिपूर्ण होती. त्या महीपतीला ना मानसिक व्यथा होत्या, ना देहव्याधी।

Verse 14

तस्य राज्ञो न बाधंते तथा चोपद्रवास्त्वमी । निरीतिको जनो ह्यासीन्निरुपद्रव एव च

त्या राजाला कोणतीही बाधा होत नसे, तसे उपद्रवही उद्भवत नसत. प्रजाही रोगराई व भयापासून मुक्त, सर्वथा निर्विघ्न होती.

Verse 15

अकृष्टपच्यौषधयस्तस्य राज्ञोऽभवन्भुवि । तपस्विनो ब्राह्मणाश्च वर्णाश्रमयुता जनाः

त्या राजाच्या भूमीत न नांगरताही औषधी वनस्पती पिकून येत. ब्राह्मण तपस्वी होते आणि लोक वर्णाश्रमधर्मात स्थित होते.

Verse 16

न पुत्रमरणे दुःखं नापमानं न मारकाः । न दारिद्र्यं च ते सर्वे प्राप्नुवन्ति कदाचन

त्यांना कधीही पुत्रमरणाचे दुःख झाले नाही, ना अपमान, ना प्राणघातक भय; आणि त्यांपैकी कोणीही कधी दरिद्री झाला नाही।

Verse 17

एवं बहुतरः कालस्तस्य राज्ञो महात्मनः । गतो हि सफलो विप्राः शिवपूजारतस्य वै

हे विप्रहो! अशा रीतीने त्या महात्मा राजाचा दीर्घ काळ सफलतेने गेला; कारण तो खरोखरच शिवपूजेत रत होता।

Verse 18

एकदा पूजमानं तं शंकरं परमार्थदम् । यमो हि प्रेषयामास यमदूतान्नृपं प्रति

एकदा, तो परमार्थ देणाऱ्या शंकराची पूजा करीत असता, यमाने राजाकडे यमदूतांना पाठविले।

Verse 19

वचनाच्चित्रगुप्तस्य श्वेत आनीयतामिति । तथेति मत्वा ते दूता आगताः शिवमंदिरम्

चित्रगुप्ताच्या आज्ञेने—“श्वेताला आणा”—असे मानून ते दूत शिवमंदिरात येऊन पोहोचले।

Verse 20

राजानं नेतुकामास्ते पाशहस्ता महाभयाः । यावत्समागता याम्या राजानं ददृशुस्त्वरात्

राजाला नेण्याच्या इच्छेने, पाश हातात धरलेले ते महाभय यमदूत धावून आले; आणि येताच त्यांनी त्वरित राजाला पाहिले।

Verse 21

न चक्रिरे तदा दूता आज्ञां धर्मस्य चैव हि । ज्ञात्वा सर्वं यमश्चैव आगतः स्वयमेव हि

तेव्हा धर्मराजाची आज्ञा दूतांनी पाळली नाही; सर्व जाणून यम स्वतःच तेथे आला।

Verse 22

उद्धृत्य दंडं सहसा नेतुकामस्तदा नृपम् । ददर्श च महाबाहुः शिवध्यानपरायणम्

क्षणात दंड उचलून राजाला नेण्यास उद्यत तो महाबाहु, शिवध्यानात तल्लीन राजाला पाहू लागला।

Verse 23

शिवभक्तियुतं शांतं केवलं ज्ञानसंयुतम् । यमोऽपि दृष्ट्वा राजानं परं क्षोभमुपागमत्

शिवभक्तियुक्त, शांत आणि शुद्ध ज्ञानात स्थित राजाला पाहून यमही परम क्षोभास गेला।

Verse 24

चित्रस्थो ह्यभवत्स्द्यः प्रेतराजोऽतिविह्वलः । कालरूपश्च यो नित्यं प्रजानां क्षयकारकः

तेव्हा प्रेतराज अत्यंत विह्वल होऊन जणू चित्रासारखा स्थिर झाला—जो नित्य काळरूप होऊन प्रजांचा क्षय करतो।

Verse 25

आगतस्तत्क्षणादेव नृपं प्रति रुषान्वितः । खड्गेन सितधारेण चर्मणा परमेम हि

त्याच क्षणी तो राजावर क्रोधाने भरून आला—चमकदार धार असलेली खड्ग आणि चर्म धारण करून, अत्यंत भयानक रूपाने।

Verse 26

तावत्तं ददृशे सोऽपि स्थितं द्वारि भयावृतम् । उवाच कालो हि तदा यमं वैवस्वतं प्रति

तेव्हाच त्यानेही त्याला दाराशी भयाने व्यापलेला उभा पाहिला. मग काळाने वैवस्वत यमास उद्देशून वचन उच्चारले.

Verse 27

कस्मात्त्वया धरमराज नो नीतोऽयं नृपो महान् । यम दूतसहायश्च भीतवत्प्रतिभासि मे

हे धर्मराज! तू हा महान राजा का नेला नाहीस का? हे यमा, दूतांची मदत असूनही तू मला भयभीत भासतोस.

Verse 28

कालात्ययो न कर्त्तव्यो वचनान्मम सुव्रत । कालेनोक्तस्तदा धर्म उवाच प्रस्तुतं वचः

हे सुव्रता! काळाचा अतिक्रम करू नकोस—माझे वचन मान. काळाने असे म्हटल्यावर धर्म (यम) योग्य ते उत्तर बोलला.

Verse 29

तवाज्ञां च करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा । असौ हुरत्ययोऽस्माकं शिवभक्तो निरंतरम्

मी तुमची आज्ञा नक्कीच पाळीन; येथे विचार करण्याचे कारण नाही. तो हुरत्यय निरंतर शिवभक्त असून आमच्या पक्षाचा आहे.

Verse 30

चित्रस्था इव तिष्ठाम भयाद्देवस्य शूलिनः । यमस्य वचनं श्रुत्वा कालः क्रोधसमन्वितः । राजानं हंतुमारेभे त्वरितः खड्गमाददे

शूलधारी देवाच्या भयाने आम्ही जणू चित्रातील मूर्तीप्रमाणे स्तब्ध उभे राहिलो. यमाचे वचन ऐकताच काळ क्रोधाने भरला; तो त्वरेने राजाला मारू लागला आणि खड्ग उपसला.

Verse 31

त्रिगुणाष्टाक्रसंकाशं प्रविवेश शिवालयम् । यावत्कोपेन महता तावद्दृष्टः पिनाकिना । स्वभक्तं हंतुकामोसौ श्वेतराजानमुत्तमम्

त्रिगुण-अष्टकसदृश भयंकर तेजाने जळणारा काळ शिवालयात प्रविष्ट झाला. महान क्रोधाने पुढे जाताच पिनाकधारी भगवान् शिवांनी त्याला तत्क्षणी पाहिले; कारण तो शिवभक्त उत्तम श्वेतराजाचा वध करावयास इच्छित होता।

Verse 32

ध्यानस्थितं चात्मनि तं विशुद्धज्ञानप्रदीपेन विशुद्धचित्तम् । आत्मानमात्मात्मतया निरंतरं स्वयंप्रकाशं परमं पुरस्तात्

त्याने त्यांना आत्म्यात ध्यानस्थ पाहिले—चित्ताने परम विशुद्ध, निर्मळ ज्ञानदीपाने प्रकाशित. ते निरंतर आत्म्याला आत्मस्वरूप म्हणूनच जाणणारे, स्वयंप्रकाश, परम आणि सर्वांच्या अग्रभागी साक्षात् उपस्थित होते।

Verse 33

एवंविधं तं प्रसमीक्ष्य कालं संचिंत्यमानं मनसाऽचलेन । शैवं पदं यत्परमार्थरूपं कैवल्यसायुज्यकरं स्वरूपतः

काळाला त्या अवस्थेत पाहून, अचल मनाने चिंतन करीत, त्याने शैव परम पदाचे ध्यान केले—जे परमार्थस्वरूप आहे आणि आपल्या स्वभावानेच कैवल्यप्राप्तीसाठी सायुज्य (एकत्व) प्रदान करते।

Verse 34

सदाशिवेन दृष्टोऽसौ कालः कालांतकेन च । उच्छृंखलः खलो दर्पाद्विशमानो निजांतिके

त्या काळाला सदाशिव—कालांतक—यांनी पाहिले. तरीही तो दर्पाने उच्छृंखल व खल होऊन (प्रभूच्या) अगदी निकट येतच राहिला।

Verse 35

नंदिकेश्वरमध्यस्थो यावद्दृष्टो निजांतिके । शिवेन जगदीशेन भक्तवत्सलबंधुना

नंदिकेश्वराच्या क्षेत्राच्या मध्यभागी उभा असलेला तो, जवळ येताच, जगदीश शिवांनी—भक्तवत्सल बंधूंनी—त्याला पाहिले।

Verse 36

निरीक्षितस्तृतीयेन चक्षुषा परमेष्ठिना । स्वभक्तं रक्षमाणेन भस्मसादभवत्क्षणात्

परमेश्वराने तृतीय नेत्राने, आपल्या भक्ताचे रक्षण करीत, दृष्टि टाकताच क्षणात काळ भस्मसात झाला।

Verse 37

ददाह तं कालमनेकवर्णं व्यात्ताननं भीमबहूग्ररूपम् । ज्वालावलीभिः परिदह्यमानमतिप्रचंडं भुवनैकभक्षणम्

त्यांनी त्या अनेकवर्ण, विवृत मुखाचा, भीषण व असंख्य उग्र रूपांचा, जगत् एकट्याने गिळणारा असा काल ज्वालामालांनी वेढलेला, अतिप्रचंड रीतीने जाळून टाकला।

Verse 38

ददर्शिरे देवगणाः समेताः सयक्षगंधर्वपिशाचगुह्यकाः । सिद्धाप्सरःसर्वखगाश्च पन्नगाः पतत्रिणो लोकपालास्तथैव

समवेत देवगणांनी ते पाहिले; त्यांच्या संगतीला यक्ष, गंधर्व, पिशाच व गुह्यक; सिद्ध व अप्सरा; सर्व प्रकारचे खग व पन्नग; पंखधारी जीव आणि दिशांचे लोकपालही होते।

Verse 39

ज्वालामालावृतं कालमीश्वरस्याग्रतः स्थितम् । लब्धसंज्ञस्तदा राजा कालं स्वं हंतुमागतम्

ज्वालामालांनी वेढलेला काळ ईश्वरासमोर उभा होता। तेव्हा शुद्धीवर येऊन राजा आपल्या काळाला मारण्यासाठी पुढे सरसावला।

Verse 40

पुनः पुनर्द्ददर्शाथ दह्यमानं कृशानुना । प्रार्थयामास स व्यग्रो रुद्रं कालाग्निसन्निभम्

तो पुन्हा पुन्हा त्याला अग्नीने दहकताना पाहू लागला। व्यग्र होऊन त्याने कालाग्नीसम रुद्राची प्रार्थना केली।

Verse 41

राजोवाच । नमो रुद्राय शांताय स्वज्योत्स्नायात्मवेधसे । निरंतराय सूक्ष्माय ज्योतिषां पतये नमः

राजा म्हणाला—शांतस्वरूप रुद्राला नमस्कार; स्वप्रकाश ज्योती व आत्मवेधक ज्ञात्यास प्रणाम। निरंतर, सूक्ष्म, सर्व ज्योतींच्या अधिपतीस नमः।

Verse 42

त्राता त्वं हि जगन्नाथ पिता माता सुहृत्सखा । त्वमेव बंधुः स्वजनो लोकानां प्रभुरीश्वरः

हे जगन्नाथ! तूच त्राता; तूच पिता-माता, हितचिंतक व सखा आहेस. तूच बंधू व स्वजन; सर्व लोकांचा प्रभु-ईश्वर तूच आहेस.

Verse 43

किं कृतं हि त्वया शंभो कोऽसौ दग्धो ममाग्रतः । न जानामि च किं जातं कृतं केन महत्तरम्

हे शंभो! तू हे काय केलेस? माझ्यासमोर दग्ध झालेला तो कोण? काय घडले ते मला कळत नाही; आणि हे महान कृत्य कोणी केले?

Verse 44

एवं प्रार्थयतस्तस्य श्रुत्वा च परिदेवनम् । उवाच शंकरो वाक्यं बोधयन्निव तं नृपम्

अशी त्याची प्रार्थना व आर्त विलाप ऐकून, शंकरांनी वचन उच्चारले—जणू त्या नृपाला समजावून जागृत करीत होते।

Verse 45

रुद्र उवाच । मया दग्धो ह्ययं कालस्तवार्थे च तवाग्रतः । दह्यमानो हि दृष्टस्ते ज्वाला मालाकुलो महान्

रुद्र म्हणाले—तुझ्या हितासाठी, तुझ्यासमोरच हा काल मी दग्ध केला आहे. तू त्याला जळताना पाहिलेस—तो महान, ज्वालामालांनी वेढलेला होता।

Verse 46

एवमुक्तस्तदा तेन शंभुना राजसत्तमः । उवाच प्रश्रितो भूत्वा वचनं शिवमग्रतः

शंभूने असे सांगितल्यावर राजश्रेष्ठ नम्र होऊन शिवाच्या समोर पुन्हा वचन बोलला।

Verse 47

किमनेन कृतं शंभो अकृत्यं वद तत्त्वतः । य इमां प्राप्तितोऽवस्थां प्राणात्ययकरीं भव

हे शंभो! याने कोणते अकृत्य केले? तत्त्वतः सत्य सांगा—कशामुळे हा प्राणघातक अवस्थेला पोहोचला?

Verse 48

एवं विज्ञापितस्तेन ह्युवाच परमेश्वरः । भक्षकोऽयं महाराज सर्वेषां प्राणिनामिह

त्याच्या विनंतीवर परमेश्वर म्हणाले—हे महाराज! हा येथे सर्व प्राण्यांचा भक्षक आहे.

Verse 49

भक्षणार्थं तव विभो सोऽयं क्रूरोऽधुनाऽगतः । ममांतिकं महाराज तस्माद्दग्धो मया विभो

हे विभो! भक्षणासाठी हा क्रूर आता आला; म्हणून, हे महाराज, माझ्या जवळ तो माझ्याच द्वारा दग्ध झाला, हे प्रभो.

Verse 50

बहूनां क्षेममन्विच्छंस्तवार्थेऽन्हं विशेषतः

अनेकांच्या क्षेमासाठी—आणि विशेषतः तुमच्या हितासाठी—मी हे कर्म केले आहे.

Verse 51

ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठा लोकसंहारकारकाः । पाषंडवादसंयुक्ता वध्यास्ते मम चैव हि । वाक्यं निशम्य रुद्रस्य श्वेतो वचनमब्रवीत्

जे पापी, अत्यंत अधर्मी आणि जगाचा नाश करणारे आहेत, जे पाखंडी मतांनी युक्त आहेत, ते माझ्याकडून वध करण्यास योग्य आहेत. रुद्राचे हे वचन ऐकून श्वेत म्हणाला.

Verse 52

कालेनैव हि लोकोऽयं पुण्यमाचरते सदा । धर्मनिष्ठाश्च केचित्तु भक्त्या परमया युताः

काळाच्या ओघात हे जग नेहमी पुण्यकर्म करत असते. काही जण धर्मनिष्ठ असतात आणि परम भक्तीने युक्त असतात.

Verse 53

उपासनारताः केचिज्ज्ञानिनो हि तथा परे । केचिदध्यात्मसंयुक्ताश्चान्ये मुक्ताश्च केचन

काही जण उपासनेत मग्न असतात, तर काही ज्ञानी असतात. काही अध्यात्माशी जोडलेले असतात, तर काही मुक्त झालेले असतात.

Verse 54

कालो हि हर्ता च चराचराणां तथा ह्यसौ पालकोऽप्यद्वितीयः । स स्रष्टा वै प्राणिनां प्राणभूतस्तस्मादेनं जीवयस्वाशु भूयः

काळच चराचर सृष्टीचा संहारक आहे आणि तोच अद्वितीय पालकही आहे. तोच प्राण्यांचा निर्माता आणि प्राणस्वरूप आहे, म्हणून याला त्वरित पुन्हा जिवंत करा.

Verse 55

यदि सृष्टिपरोऽसि त्वं कालं जीवय सत्वरम् । यदि संहारभूतोऽसि सर्वेषां प्राणिनामिह

जर आपण सृष्टीच्या कार्यात तत्पर असाल, तर काळाला सत्वर जिवंत करा. जर आपण येथे सर्व प्राण्यांचे संहारक असाल...

Verse 56

तर्ह्येवं कुरु शंभो त्वं कालस्य च महात्मनः । विना कालेन यत्किंचिद्भविष्यति न शंकर

म्हणून हे शंभो, महात्मा काळाविषयी असेच कर. हे शंकर, काळावाचून काहीही कधीही घडणार नाही.

Verse 57

इति विज्ञापितस्तेन राज्ञा शंभुः प्रतापिना । चकार वचनं तस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम्

अशा रीतीने त्या प्रतापी राजाने विनविल्यावर शंभूंनी त्या भक्ताची विनंती व अभिप्रेत कार्य पूर्ण केले.

Verse 58

शंभुः प्रहस्याथ तदा महेशः संजीवयामास पिनाकपाणिः । चकार रूपं च यथा पुरासीदालिंगतोसौ यमदूतमध्ये

तेव्हा शंभू हसले; आणि पिनाकधारी महेशांनी त्याला पुन्हा जीवंत केले. पूर्वी जसा होता तसाच त्याचा देहरूप परत दिला; तो यमदूतांच्या मध्ये उभा राहिला.

Verse 59

उपस्थितोऽसौ त्वथ लज्जमानस्तुष्टाव देवं वृषभध्वजं तम् । नत्वा पुरःस्थाग्निमयं हि कालः सविस्मयो वाक्यमिदं बभाषे

मग तो लज्जित होऊन जवळ आला आणि वृषभध्वज देवाची स्तुती करू लागला. समोर अग्निरूपाने उभ्या असलेल्या काळाला नमस्कार करून, विस्मयाने हे वचन बोलला.

Verse 60

काल उवाच । कालांतक त्रिपुरेश त्रिपुरांतकर प्रभो । मदनो हि त्वया देव कृतोऽनंगो जगत्पते

काळ म्हणाला— हे कालांतक, हे त्रिपुरेश, हे त्रिपुरांतक प्रभो! हे जगत्पते देवा, तूच मदनाला अनंग (देहरहित) केलेस.

Verse 61

दक्षयज्ञविनाशश्च कृतो हि परमाद्भुतः । कालकूटं दुःप्रसहं सर्वेषां क्षयकृन्महत्

तुम्ही दक्षयज्ञाचा परम अद्भुत असा विनाश केला. तसेच सर्वांचा क्षय करणारे, अत्यंत दुर्धर महान् कालकूट विषही तुम्हीच आवरले.

Verse 62

ग्रसितं तत्त्वया शंभो अन्येषामपि दुर्द्धरम् । लिंगरूपेण महता व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्

हे शंभो! जे इतरांसाठीही दुर्धर होते ते तुम्ही ग्रास केले. आणि महालिंगरूपाने तुम्ही त्रिजगत व्यापून टाकले.

Verse 63

लयनाल्लिंगमित्युक्तं सर्वैरपि सुरा सुरैः । यस्यांतं न विदुर्द्देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः

लय करणारे म्हणून याला ‘लिंग’ असे देव-दानव सर्वांनी म्हटले आहे. ज्याचा अंत ब्रह्मा-विष्णू आदी अग्रणी देवांनाही ज्ञात नाही.

Verse 64

लिंगस्य देवदेवस्य महिमानं परस्य च । नमस्ते परमेशाय नमस्ते विश्वमंगल । नमस्ते शितिकण्ठाय नमस्तस्मै कपर्दिने

लिंगरूप देवाधिदेव परमहेश्वराची महिमा मी वंदितो. हे परमेश्वरा, नमस्कार; हे विश्वमंगला, नमस्कार. हे शितिकंठा, नमस्कार; हे कपर्दी, नमस्कार.

Verse 65

नमोनमः कारणकारणाय ते नमोनमो मंगलमंगलात्मने । ज्ञानात्मने ज्ञानविदां मनीषिणां त्वमादिदेवोऽसि पुमान्पुराणः

तुम्हाला पुनःपुन्हा नमस्कार—हे कारणांच्या कारणा! तुम्हाला पुनःपुन्हा नमस्कार—हे मंगलांच्या मंगलस्वरूपा! ज्ञानी मनीषींसाठी तू ज्ञानस्वरूप आत्मा आहेस; तू आदिदेव, पुरातन पुरुष आहेस.

Verse 66

त्वमेव सर्वं जगदेवबंधो वेदांतवेद्योऽसि महानुभावः । महानुभावैः परिकीर्त्तनीयस्त्वमेव विश्वेश्वर विश्वमान्यः

हे जगद्बंधो! तूच सर्व काही आहेस. तू वेदान्ताने जाणण्याजोगा महानुभाव आहेस. महानुभावांनी तुझीच कीर्ती करावी; तूच विश्वेश्वर, सर्व विश्वाने मान्य।

Verse 67

त्वं पासि लुंपसि जगत्त्रितयं महेश स्रष्टासि भूतपतिरेव न कश्चिदन्यः

हे महेश! तू त्रिलोकीचे पालनही करतोस आणि लयही करतोस. तूच स्रष्टा आहेस; तूच भूतपती—तुझ्यावाचून दुसरा कोणी नाही.

Verse 68

इति स्तुतस्तदा तेन कालेन जगदीश्वरः । उवाच कालो राजानं श्वेतं संबोधयन्निव

अशा रीतीने त्या वेळी काळाने स्तुती केल्यावर जगदीश्वर (शिव) तेव्हा बोलला; आणि काळ जणू उपदेश करीत आहे असे करून राजा श्वेताला संबोधू लागला.

Verse 69

काल उवाच । मनुष्यलोके सकले नान्यस्त्वत्तो हि विद्यते । येन त्वया जितो देवो ह्यजेयो भुवनत्रये

काळ म्हणाला: संपूर्ण मनुष्यलोकी तुझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही. कारण त्रिभुवनात अजेय असा तो देव तुझ्यामुळे जिंकला गेला आहे.

Verse 70

मया हतमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । जेताहं सर्वदेवानां सर्वेषां दुरतिक्रमः

माझ्यामुळे हे संपूर्ण विश्व—हे चराचर जगत—हत झाले आहे. मी सर्व देवांचा जेताच आहे; मी सर्वांसाठी दुर्जेय, अतिक्रमणास कठीण आहे.

Verse 71

स हि ते चानुगो जातो महाराज प्रयच्छ मे । अभयं देवदेवाच्च शूलिनः परमेष्ठिनः

तो तुझा अनुचर झाला आहे, हे महाराज। मला अभयदान दे—देवदेव, त्रिशूलधारी परमेश्वराकडून क्षमा व संरक्षण।

Verse 72

एवमुक्तस्तदा तेन श्वेतः कालेन चैव हि । उवाच प्रहसन्वाचा मेघनादगभीरया

काळाने असे म्हटल्यावर त्या वेळी राजा श्वेत हसत, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने उत्तर देऊ लागला।

Verse 73

राजोवाच । शिवस्य परमं रूपं त्वमेको नास्ति संशयः । कालस्त्वमसि भूतानां स्थितिसंहाररूपवान्

राजा म्हणाला—तूच शिवाचे परम स्वरूप आहेस; यात संशय नाही. तू सर्व भूतांचा काळ आहेस, स्थिती व संहाररूप धारण करणारा.

Verse 74

तस्मात्पूज्यतमोऽसि त्वं सर्वेषां च नियामकः । त्वद्भयात्कृतिनः सर्वे शरणं परमेश्वरम् । व्रजंति विविधैर्भार्वैरात्मलक्षणतत्पराः

म्हणून तू सर्वांत पूज्य आणि सर्वांचा नियामक आहेस. तुझ्या भयामुळे सर्व कृतिन-ज्ञानी परमेश्वराची शरण घेतात; विविध भावांनी त्याच्याकडे जातात, आत्मलक्षणाच्या सत्यात तत्पर राहून.

Verse 75

सुत उवाच । तेनैवं रक्षिततः कालो राज्ञा परमधर्मिणा । शिवप्रसादमात्रेण लब्धसंज्ञो बभूवह

सूत म्हणाला—त्या परमधर्मिण्या राजाने रक्षण केल्यामुळे, काळाला केवळ शिवकृपेनेच पुन्हा शुद्धी आली.

Verse 76

तदा यमेन स्तवितो मृत्युना यमदूतकैः । शिवं प्रणम्य संस्तुत्य श्वेतं राजानमेव च । ययौ स्वमालयं विप्रा मेने स्वं जनितं पुनः

तेव्हा यम, मृत्यु आणि यमदूतांनी स्तुत केलेला तो शिवाला प्रणाम करून त्यांची स्तुती करू लागला आणि राजा श्वेतालाही मान दिला। हे विप्रहो, तो आपल्या धामास गेला व स्वतःला जणू पुनर्जन्म झाला असे मानू लागला।

Verse 77

मायया सह पत्न्या च शिवस्य चरितं महत् । अनुसंस्मृत्य संस्मृत्य विस्मयं परमं ययौ

माया आणि पत्नीसमवेत तो शिवाचे महान चरित्र वारंवार आठवत राहिला; असे स्मरण करत करत तो परम विस्मयात बुडून गेला।

Verse 78

कथयामास सर्वेषां दूतानां स्वयमेव हि । आकर्ण्यतां मम वचो हे दूतास्त्वरितेन हि

तो स्वतःच सर्व दूतांना म्हणाला—“हे दूतहो, माझे वचन ऐका; त्वरेने, विलंब न करता, नीट ऐकून घ्या।”

Verse 79

कर्त्तव्यं च प्रयत्नेन नान्यथा मम भाषितम्

मी जे बोललो आहे तेच पूर्ण प्रयत्नाने करावे; कधीही याच्या विरुद्ध नाही।

Verse 80

काल उवाच । ये त्रिपुण्ड्रंधारयंति तथा ये वै जटाधराः । ये रुद्राक्षधराश्चैव तथा ये शिवनामिनः

काल म्हणाला—जे त्रिपुंड्र धारण करतात, जे जटाधारी आहेत, जे रुद्राक्ष धारण करतात, आणि जे शिवनामाने चिह्नित (शिवभक्त) आहेत—

Verse 81

उपजीवनहेतोश्च भिया ये ह्यपि मानवाः । पापिनोऽपि दुराचाराः शिववेषधरा ह्यमी

उपजीविकेसाठी किंवा भीतीपोटी जे लोक शिवाचा वेश धारण करतात, ते पापी व दुराचारी असले तरी ते शिवचिन्हधारीच होत।

Verse 82

नानेतव्या भवद्भिश्च मम लोकं कदाचन । वर्ज्यास्ते हि प्रयत्नेन पापिनोऽपि सदैव हि

तुम्ही त्यांना कधीही माझ्या लोकात आणू नका; ते पापी असले तरी सदैव प्रयत्नपूर्वक टाळावेत।

Verse 83

अन्येषां का कथा दूता येऽर्चयंति सदाशिवम् । भक्त्या परमया शंभुं रुद्रास्ते नात्र संशयः

हे दूतांनो, इतरांची काय कथा? जे परम भक्तीने सदाशिव शंभूची पूजा करतात, ते रुद्रच आहेत; यात संशय नाही।

Verse 84

रुद्राक्षमेकं शिरसा बिभर्ति यस्तथा त्रिपुंड्रं च ललाटमध्यके । पंचाक्षरीं ये प्रजपंति साधवः पूज्य भवद्भिश्च न चान्यथा क्वचित्

जो शिरावर एक तरी रुद्राक्ष धारण करतो आणि कपाळाच्या मध्यभागी त्रिपुंड्र लावतो, तसेच जे साधु पंचाक्षरीचा जप करतात—ते तुमच्याकडून पूज्य आहेत; कधीही अन्यथा नाही।

Verse 85

यस्मिन्राष्ट्रोऽथ वा देशे ग्रामे चापि विचक्षणः । शिवभक्तो न दृश्येत स्मशानात्तु विशिष्यते । तद्राष्ट्रं देशमित्याहुः सत्यं प्रतिवदामि वः

ज्या राज्यात, देशात किंवा गावात विवेकी शिवभक्त दिसत नाही, ती भूमी स्मशानापेक्षाही निकृष्ट आहे। त्यालाच ‘देश’ म्हणतात—हे सत्य मी तुम्हाला सांगतो।

Verse 86

यस्मिन्न संति नित्यं हि शिवभक्तिसमन्विताः । तद्ग्रमस्था जनाः सर्वे शासनीया न संशयः

ज्या गावात नित्य शिवभक्तीने युक्त जन नसतात, त्या गावातील सर्व लोक दंडनीय आहेत—यात संशय नाही।

Verse 87

एवमाज्ञापयामास यमोऽपि निजकिंकरान् । तथेति मत्वा ते सर्वे तूष्णी मासन्सुविस्मिताः

अशा रीतीने यमानेही आपल्या दूतांना आज्ञा दिली. ‘तसेच होवो’ असे मानून ते सर्व अत्यंत विस्मित होऊन मौन राहिले।

Verse 88

एवंविधोऽयं भुवनैकभर्ता सदाशिवो लोकगुरुः स एकः । दाता प्रहर्ता निजभावयुक्तः सनातनोऽयं जगदेकबंधुः

असाच तो एकमेव सदाशिव—भुवनांचा एकमेव धारक आणि लोकगुरू। तोच दाता व दंडकर्ता, आपल्या स्वभावानुसार कार्य करणारा; तो सनातन, जगाचा एकमेव खरा बंधू आहे।

Verse 89

दग्ध्वा कालं महादेवो निर्भयं च ददौ विभुः । श्वेतस्य राजराजस्य महीपालवरस्य च

विभू महादेवाने काळाला दग्ध करून, राजराज व श्रेष्ठ नरेश श्वेताला निर्भयता प्रदान केली।

Verse 90

तदा निर्भयमापन्नः श्वेतराजो महामनाः । भक्त्या च परया मुक्तो बभूव कृतनिश्चयः

तेव्हा महामना श्वेतराज निर्भय झाला; परम भक्तीने मुक्त होऊन तो दृढनिश्चयी झाला।

Verse 91

तदा देवैः पूज्यमान ऋषिभिः पन्नगैस्तथा । श्वतो राजन्यवर्योऽसौ शिवसायुज्यमाप्तवान्

तेव्हा देव, ऋषी आणि नाग यांनी पूजिलेला तो राजश्रेष्ठ श्वेत शिवसायुज्य—शिवाशी एकरूपता—प्राप्त करून गेला।

Verse 92

एवं भक्तिपराणां च महेशे च जगद्गुरौ । सिद्धिः करतले तेषां सत्यं प्रतिवदामि वः

अशा रीतीने जगद्गुरु महेशावर भक्तिपरायण असणाऱ्यांची सिद्धी जणू करतळावरच असते—हे सत्य मी तुम्हांला सांगतो।

Verse 93

श्वपचोऽपि वरिष्ठः स्यात्प्रसादाच्छं करस्य च । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयो हि शंकरः

शंकराच्या कृपेने श्वपचही श्रेष्ठ ठरतो; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी शंकराची पूजा निश्चयाने करावी।

Verse 94

बहूनां जनमनामंते शिवभक्तिः प्रजायते

अनेक लोकांच्या अंतःकरणात योग्य काळी शिवभक्ती उत्पन्न होते।

Verse 95

ज्ञानिनां कृतबुद्धीनां जन्मजन्मनिशंकरः । किं मया बहुनोक्तेन पूजनीयः सदाशिवः

ज्ञानी व दृढबुद्धी जनांसाठी जन्मोजन्मी शंकरच परायण आहेत. मी अधिक काय सांगू? सदाशिव पूजनीय आहेत।

Verse 96

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । किरातेन कृतं व्रतं च परमाद्भुतम् । येनैव तारितं विश्वं जगदेतच्चराचरम्

येथेच मी एक प्राचीन इतिवृत्त सांगतो—किराताने केलेले परम अद्भुत व्रत; ज्यामुळे हे संपूर्ण चराचर जग, हे विश्व, धारण झाले व तारले गेले।