Adhyaya 31

Verse 1

शोनक उवाच । हत्वा तं तारकं संख्ये कुमारेण महात्मना । किं कृतं सुमहद्विप्र तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

शौनक म्हणाले—हे विप्र! महात्मा कुमाराने रणांगणात त्या तारकाचा वध केल्यानंतर कोणते महान कार्य घडले? ते सर्व आपण सांगावे।

Verse 2

कुमारो ह्यपरः शंभुर्येन सर्वमिदं ततम् । तपसा तोषितः शंभुर्ददाति परमं पदम्

कुमार हा शंभूचाच दुसरा स्वरूप आहे; ज्याने हे सर्व जग व्यापले आहे. तपाने प्रसन्न झालेला शंभू भक्ताला परम पद प्रदान करतो.

Verse 3

कुमारो दर्शनात्सद्यः सफलो हि नृणां सदा । ये पापिनो ह्यधर्म्मिष्ठाः श्वपचा अपि लोमश । दर्शनाद्धूतपापास्ते भवंत्येव न संशयः

कुमाराचे दर्शन होताच मनुष्यांना तत्क्षणी फलप्राप्ती होते. जे पापी व अधर्मनिष्ठ आहेत—अगदी श्वपचही, हे लोमश—तेही दर्शनाने पापमुक्त होतात; यात संशय नाही.

Verse 4

शौनकस्य वचः श्रुत्वा उवाच चरितं तदा । व्यास शिष्यो महाप्रज्ञः कुमारस्य महात्मनः

शौनकाचे वचन ऐकून तेव्हा व्यासांचा महाप्रज्ञ शिष्य महात्मा कुमाराचे पावन चरित्र सांगू लागला.

Verse 5

लोमश उवाच । ह्ताव तं तारकं संख्ये देवानामजयं ततः । अवध्यं च द्विजश्रेष्ठाः कुमारो जयमाप्तवान्

लोमश म्हणाले—देवांना अजेय व अवध्य अशा त्या तारकाचा रणात वध करून, हे द्विजश्रेष्ठांनो, कुमाराने विजय मिळविला.

Verse 6

महिमा हि कुमारस्य सर्वशास्त्रेषु कथ्यते । वेदैश्च स्वागमैश्चापि पुराणैश्च तथैव च

कुमाराची महिमा सर्व शास्त्रांत सांगितली आहे—वेदांत, (शैव) आगमांत आणि पुराणांतही.

Verse 7

तथोपनिषदैश्चैव मीमांसाद्वितयेन तु । एवंभूतः कुमारोयमशक्यो वर्णितुं द्विजाः

उपनिषदांत तसेच दोन्ही मीमांसांतही असेच सांगितले आहे. हे द्विजांनो, हा कुमार असा आहे की त्याचे पूर्ण वर्णन करणे अशक्य आहे.

Verse 8

यो हि दर्शनमात्रेण पुनाति सकलं जगत् । त्रातारं भुवनस्यास्य निशम्य पितृराट्स्वयम्

जो केवळ दर्शनमात्राने सर्व जगत पावन करतो—त्याला या विश्वाचा त्राता असे ऐकून पितृराट् (यम) स्वतःही प्रेरित झाला.

Verse 9

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य विष्णुं चैव सवासवम् । स ययौ त्वरितेनैव शंकरं लोकशंकरम् । तृष्टाव प्रयतो भूत्वा दक्षिणाशापतिः स्वयम्

ब्रह्माला पुढे करून, विष्णूला व वासव (इंद्र) यांना सोबत घेऊन तो त्वरेने लोककल्याणकर्ता शंकराकडे गेला. मग श्रद्धायुक्त होऊन दक्षिणाशापति (यम) यांनी स्वतः त्यांची स्तुती केली.

Verse 10

नमो भर्गाय देवाय देवानां पतये नमः । मृत्युंजयाय रुद्राय ईशानाय कपर्द्दिने

भर्गस्वरूप देवाला नमस्कार, देवांचा अधिपती याला नमस्कार। मृत्युंजय रुद्र, ईशान, कपर्दी (जटाधारी) यांना नमस्कार.

Verse 11

नीलकंठाय शर्वाय व्योमावयवरूपिणे । कालाय कालनाथाय कालरूपाय वै नमः

नीलकंठ शर्वाला नमस्कार, ज्याचे रूप व्योमाच्या अवयवांनीच बनलेले आहे. काळाला, काळनाथाला, आणि काळस्वरूपाला नमस्कार.

Verse 12

यमेन स्तूयमानो हि उवाच प्रभुरीश्वरः । किमर्थमागतोऽसि त्वं तत्सर्वं कथयस्व नः

यमाने स्तुती केल्यावर प्रभु ईश्वर म्हणाले— “तू कोणत्या कारणासाठी आला आहेस? ते सर्व आम्हांस सांग।”

Verse 13

यम उवाच । श्रूयतां देवदेवेश वाक्य वाक्यविशारद । तपसा परमेणैव तुष्टिं प्राप्तोसि शंकर

यम म्हणाला— “हे देवदेवेश, वाणीमध्ये निपुण! परमतपाने, हे शंकर, तू पूर्ण तुष्टी प्राप्त केली आहेस।”

Verse 14

कर्मणा परमेणैव ब्रह्मा लोकपितामहः । तुष्टिमेति न संदेहो वराणां हि सदा प्रभुः

परम कर्माने (धर्मानुष्ठानाने) लोकपितामह ब्रह्मा तुष्टी पावतो—यात संशय नाही; कारण प्रभु सदैव वरदाता आहे।

Verse 15

तथा विष्णुर्हि भगवान्वेदवेद्यः सनातनः । यज्ञैरनेकैः संतुष्ट उपवासव्रतैस्तथा

तसेच सनातन, वेदांनी ज्ञेय असे भगवान विष्णु अनेक यज्ञांनी तसेच उपवास व व्रतनियमांनीही संतुष्ट होतात।

Verse 16

ददाति केवलं भावं येन कैवल्यमाप्नुयुः । नराः सर्वे मम मतं नान्यता हि वचो मम

तो तोच एकनिष्ठ भाव देतो, ज्याने लोक कैवल्य प्राप्त करतात. सर्वांनी माझे मत स्वीकारावे—माझ्या वचनांचा दुसरा अर्थ नाही।

Verse 17

ददाति तुष्टो वै भोगं तथा स्वर्गादिसंपदः । सूर्यो नमस्ययाऽरोग्यं ददातीह न चान्यथा

तो प्रसन्न झाला की भोग तसेच स्वर्गादि संपत्ती देतो. सूर्यदेवांना नमस्कार केल्यास इहलोकी आरोग्य प्राप्त होते—अन्यथा नाही.

Verse 18

गणेशो हि महादेव अर्घ्यपाद्यादिचंदनैः । मंत्रावृत्त्या तथा शंभो निर्विघ्नं च करिष्यति

हे महादेव! गणेशाला अर्घ्य, पाद्य, चंदन इत्यादी अर्पून व मंत्रजप केल्यास, हे शंभो, तो कार्य निर्विघ्न करतो.

Verse 19

तथान्ये लोकपाः सर्वे यथाशक्त्या फलप्रदाः । यज्ञाध्ययनदानाद्यैः परितुष्टाश्च शंकर

तसेच इतर सर्व लोकपालही आपल्या शक्तीनुसार फळ देतात; हे शंकर, यज्ञ, वेदाध्ययन, दान इत्यादींनी ते संतुष्ट होतात.

Verse 20

महदाश्चर्य संभूतं सर्वेषां प्राणिनामिह । कृतं च तव पुत्रेण स्वर्गद्वारमपावृताम्

इथे सर्व प्राण्यांसाठी मोठे आश्चर्य घडले आहे; हे देवेश! तुझ्या पुत्राने स्वर्गाचे द्वार उघडले आहे.

Verse 21

दर्शनाच्च कुमारस्य सर्वे स्वर्गैकसो नराः । पापिनोऽपि महादेव जाता नास्त्यत्र संशयः

कुमाराच्या केवळ दर्शनाने सर्व नर त्वरित स्वर्गगामी होतात; हे महादेव, पापीही तसेच होतात—यात संशय नाही.

Verse 22

मया किं क्रियतां देव कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ये सत्यशीलाः शांताश्च वदान्या निरवग्रहाः

हे देव! कार्य-अकार्य ठरविताना मी काय करावे? कारण येथे सत्यशील, शांत, दानशूर व निरवग्रह (विवादरहित) जनही आहेत।

Verse 23

जितेंद्रिया अलुब्धाश्च कामरागविवर्जिताः । याज्ञिका धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः

ते जितेंद्रिय, लोभरहित व काम-रागरहित आहेत; यज्ञ करणारे, धर्मनिष्ठ आणि वेद-वेदांगांत पारंगत आहेत।

Verse 24

यां गतिं यांति वै शंभो सर्वे सुकृतिनोपि हि । तां गतिं दर्शनात्सर्वे श्वपचा अधमा अपि

हे शंभो! जी गती सर्व पुण्यवानांनाही मिळते, तीच गती केवळ दर्शनाने सर्वांना मिळते—श्वपच व अधमांनाही।

Verse 25

कुमारस्य च देवेश महदाश्चर्यकर्मणः । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगसहितायां शिवस्य च

हे देवेश! कुमाराची कृत्ये अत्यंत अद्भुत आहेत—विशेषतः कार्तिक महिन्यात, कृत्तिका-योगाचा पावन संयोग असताना, तसेच शिवसंबंधी प्रसंगांतही।

Verse 26

शिवस्य तनयं दृष्ट्वा ते यांति स्वकुलैः सह । कोटिभिर्बहुभिश्चैव मत्स्थानं परिमुच्य वै

शिवपुत्राचे दर्शन घेताच ते आपल्या कुल-परिवारासह—अनेक कोटींनी—माझे स्थान (यमलोक) पूर्णपणे सोडून निघून जातात।

Verse 27

कुमारदर्शनात्सर्वे श्वपचा अपि यांति वै । सद्गतिं त्वरितेनैव किं क्रियेत मयाधुना

कुमाराच्या केवळ दर्शनाने सर्वजण—श्वपचही—त्वरितच सद्गतीस जातात. मग आता मी काय करावे?

Verse 28

यमस्य वचनं श्रुत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्

यमाचे वचन ऐकून शंकर प्रत्युत्तर देऊन बोलला.

Verse 29

शंकर उवाच । येषां त्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । विशुद्धभावो भो धर्म्म तेषां मनसि वर्त्तते

शंकर म्हणाले—हे धर्म (यम), ज्यांच्या पुण्यकर्म करणाऱ्या जनांचे पाप संपले आहे, त्यांच्या मनात विशुद्ध भाव वास करतो.

Verse 30

सत्तीर्थगमनायैव दर्शनार्थं सतामिह । वांछा च महती तेषां जायते पूर्वकारिता

त्यांच्यात सत्पुरुषांच्या दर्शनासाठी व सत्तीर्थगमनासाठी पूर्वकृत कर्मांतून उत्पन्न झालेली महान इच्छा जागृत होते.

Verse 31

बहूनां जन्मनामंते मयि भावोऽनुवर्त्तते । प्राणिनां सर्वभावेन जन्माभ्यासेनभो यम

हे यम, अनेक जन्मांच्या शेवटी प्राण्यांमध्ये जन्मजन्मांच्या अभ्यासबळाने व अंतःभावांच्या शक्तीने माझ्याविषयीचा भाव अखंड राहतो.

Verse 32

तस्मात्सुकृतिनः सर्वे येषां भावोऽनुवर्त्ते । जन्मजन्मानुवृत्तानां विस्मयं नैव कारयेत्

म्हणून जे सर्व सुकृती व पुण्यवान आहेत, ज्यांचा भक्तिभाव अखंड चालू राहतो, त्यांच्याविषयी आश्चर्य करू नये; कारण ही प्रवृत्ती जन्मोजन्मी चालत आलेली असते.

Verse 33

स्त्रीबालशूद्राः श्वपचाधमाश्च प्राग्जन्मसंस्कारवशाद्धि धर्म्म । योनिं पापिषु वर्त्तमानास्तथापि शुद्धा मनुजा भवंति

हे धर्मा! स्त्रिया, बालक, शूद्र आणि श्वपचांतील अतिशय अधम मानले जाणारेही पूर्वजन्मसंस्कारांच्या बळावर धर्मात प्रवृत्त होतात; आणि पापमय योनीत वा अवस्थेत असूनही ते शुद्ध मनुष्य होतात.

Verse 34

तथा सितेन मनसा च भवंति सर्वे सर्वेषु चैव विषयेषु भवंति तज्ज्ञाः । दैवेन पूर्वचरितेन भवंति सर्वे सुराश्चेंद्रादयो लोकपालाः प्राक्तनेन

तसेच सर्वांचे मन उज्ज्वल (शुद्ध) होते आणि ते सर्व विषयांत विवेकी होतात. पूर्वचरित कर्मांनी घडलेल्या दैवाने हे सर्व घडते; जसे इंद्रादी देव व लोकपालांनी पूर्वकर्माने आपापली पदे प्राप्त केली.

Verse 35

जाता ह्यमी भूतगणाश्च सर्वे ह्यमी ऋषयो ह्यमी देवताश्च

खरोखरच हे सर्व भूतगण जन्मलेले आहेत; तसेच हे ऋषीही जन्मलेले आहेत आणि हे देवताही जन्मलेले आहेत.

Verse 36

विस्मयो नैव कर्त्तव्यस्त्वया वापि कुमारके । कुमारदर्शने चैव धर्मराज निबोध मे

हे धर्मराजा! या कुमारामुळे किंवा त्याला पाहूनही तुला आश्चर्य वाटू नये. माझे वचन नीट समजून घे.

Verse 37

वचनं कर्मसंयुक्तं सर्वेषां फलदायकम् । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च दानानि विविधानि च । कार्याणि मनःशुद्ध्यर्थं नात्र कार्या विचारणा

सत्कर्माने युक्त झालेले वचन सर्वांना फलदायी ठरते. सर्व तीर्थे, यज्ञ आणि नानाविध दाने ही मनःशुद्धीसाठीच करावीत—यात विचार वा संशय करण्याचे कारण नाही.

Verse 38

मनसा भावितो ह्यात्मा आत्मनात्मानमेव च । आत्मा अहं च सर्वेषआं प्राणिनां हि व्यवस्थितः

मनाने आत्मा भावित होते आणि आत्मा स्वतःच स्वतःला घडविते. मी—आत्मस्वरूप—सर्व प्राण्यांत प्रतिष्ठित आहे.

Verse 39

अहं सदा भावयुक्त आत्मसंस्थो निरंतरः । जंगमाजंगमानां च सत्यं प्रति वदामि ते

मी सदैव शुद्ध भावाने युक्त, निरंतर आत्म्यात स्थित आहे. जंगम आणि अजंगम—दोन्हींबद्दल मी तुला सत्य सांगतो.

Verse 40

द्वंद्वातीतो निर्विकल्पो हि साक्षात्स्वस्थो नित्यो नित्ययुक्तो निरीहः । कूटस्थो वै कल्पभेदप्रवादैर्बहिष्कृतो बोधबोध्यो ह्यनन्तः

तो द्वंद्वातीत, निर्विकल्प, साक्षात् स्वस्वरूपात स्थित—नित्य, नित्ययुक्त व निष्काम आहे. कल्पभेदांच्या वादांपलीकडे तो कूटस्थ, अनंत—शुद्ध बोधस्वरूप, जागृतीनेच जाणण्याजोगा.

Verse 41

विस्मृत्य चैनं स्वात्मानं केवलं बोधलक्षणम् । संसारिणो हि दृश्यंते समस्ता जीवराशयः

केवळ बोधलक्षण असलेल्या या स्वात्म्याला विसरून, सर्व जीवसमूह संसारात भटकताना दिसतात.

Verse 42

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयोऽमी गुणकारिणः । सृष्टिपालनसंहारकारका नान्यथा भवेत्

मी, ब्रह्मा आणि विष्णू—आम्ही तिघेही गुणांच्या प्रेरणेने कार्य करतो. सृष्टी, पालन व संहार यांचे कर्ते आम्हीच; हे अन्यथा होऊ शकत नाही.

Verse 43

अहंकारवृतेनैव कर्मणा कारितावयम् । यूयं च सर्वे विबुधा मनुष्याश्च खगादयः

अहंकाराने आच्छादित कर्मामुळेच आम्हाला कर्म करावे लागते. तसेच तुम्ही सर्व—देव, मनुष्य आणि पक्षी इत्यादी—ही तसाच प्रवृत्त होता.

Verse 44

पश्वादयः पृथग्भूतास्तथान्ये बहवो ह्यमी । पृथक्पृथक्समीचीना गुणवतश्च संसृतौ

पशु इत्यादी वेगवेगळ्या प्रकारांनी अस्तित्वात आहेत, तसेच इतरही अनेक आहेत. संसारी गुणांनुसार प्रत्येक जण आपल्या स्वतंत्र अवस्थेस अनुरूप ठरतो.

Verse 45

पतिता मृगतृष्णायां मायया च वशीकृताः । वयं सर्वे च विबुधाः प्राज्ञाः पंडितमानिनः

मृगतृष्णेत पडून आणि मायेनं वशीभूत होऊन आम्ही सर्व—देवही—प्राज्ञ असूनही स्वतःला पंडित मानण्याचाच अभिमान धरतो.

Verse 46

परस्परं दूषयंतो मिथ्यावादरताः खलाः

ते खलजन परस्परांची निंदा करीत मिथ्यावचनातच आसक्त राहतात.

Verse 47

त्रैगुणा भवसंपन्ना अतत्तवज्ञाश्च रागिणः । कामक्रोधभयद्वेषमदमात्सर्यसंयुताः

ते त्रिगुणांनी बद्ध, संसारभवात रत, अतत्त्वज्ञ व रागी आहेत; काम, क्रोध, भय, द्वेष, मद व मात्सर्य यांनी युक्त असतात।

Verse 48

परस्परं दूषयंतो ह्यतत्त्वज्ञा बहिर्मुखाः । तस्मादेवं विदित्वाथ असत्यं गुणभेदतः

अतत्त्वज्ञ व बहिर्मुख लोक परस्पर एकमेकांना दूषित करीत निंदा करतात. म्हणून हे असे जाणून, गुणभेदामुळे जे ‘सत्य’ भासते ते परमसत्य नव्हे.

Verse 49

गुणातीते च वस्त्वर्थे परमार्थैकदर्शनम्

गुणातीत त्या वस्तुतत्त्वात केवळ परमार्थाचे एकमेव दर्शन असते.

Verse 50

यस्मिन्भेदो ह्यभेदं च यस्मिन्रागो विरागताम् । क्रोधो ह्यक्रोधतां याति तद्वाम परमं श्रृणु

ज्यात भेदही अभेदरूपे जाणवतो; ज्यात राग वैराग्य होतो; ज्यात क्रोध अक्रोधता प्राप्त करतो—हे प्रिये, ते परम तत्त्व ऐक.

Verse 51

न तद्भासयते शब्दः कृतकत्वाद्यथा घटः । शब्दो हि जायते धर्म्मः प्रवृत्तिपरमो यतः

शब्द त्या परमाला प्रकाशित करीत नाही, कारण तो कृतक आहे—जसा घट. कारण शब्द हा धर्माच्या अंतर्गत, प्रवृत्तिपरम तत्त्व म्हणून उत्पन्न होतो.

Verse 52

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा द्वंद्वानि सर्वशः । विलयं यांति यत्रैव तत्स्थानं शाश्वतं मतम्

जिथे प्रवृत्ती व निवृत्ती तसेच सर्व प्रकारचे द्वंद्व पूर्णपणे लय पावतात, तेच स्थान शाश्वत परम धाम मानले जाते.

Verse 53

निरंतरं निर्गुणं ज्ञप्तिमात्रं निरंजनं निर्विकाशं निरीहम् । सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं स्वसिद्धं स्वयंप्रभं सुप्रभं बोधगम्यम्

तो निरंतर, निर्गुण, केवळ शुद्ध चैतन्यमात्र; निरंजन, निर्विकार, निष्क्रिय आहे. तो सत्तामात्र, ज्ञानाने गम्य, स्वसिद्ध, स्वयंप्रकाश, अतिप्रकाशमान व बोधाने गम्य आहे.

Verse 54

एतज्ज्ञानं ज्ञानविदो वदंति सर्वात्मभावेन निरीक्षयंति । सर्वातीतं ज्ञानगम्यं विदित्वा येन स्वस्थाः समबुद्ध्या चरंति

हेच ज्ञान, असे ज्ञानविद सांगतात; ते तत्त्व सर्वात्मभावाने पाहतात. सर्वातीत, ज्ञानगम्य तत्त्व जाणून ते अंतःस्थिर राहून समबुद्धीने जीवनात वावरतात.

Verse 55

अतीत्य संसारमनादिमूलं मायामयं मायया दुर्विचार्यम् । मायां त्यक्त्वा निर्ममा वीतरागा गच्छंति ते प्रेतराणिनर्विकल्पम्

अनादिमूळ असलेला, मायामय व मायेलाही दुर्विचार्य असा संसार ओलांडून—जे माया त्यागतात, ममता-रहित व वीतराग होतात—ते प्रेतमार्गाच्या पलीकडे जाऊन निर्विकल्प अवस्थेला प्राप्त होतात.

Verse 56

संसृतिः कल्पनामूलं कल्पना ह्यमृतोपमा । यैः कल्पना परित्यक्ता ते यांति परमां गतिम्

संसृती कल्पनामूळ आहे; कल्पना खरोखर अमृतासारखी (मधुर व मोहक) आहे. पण ज्यांनी ही कल्पना परित्यागली, ते परम गतीला पोहोचतात.

Verse 57

शुक्त्यां रजतबुद्धिश्च रज्जुबुद्धिर्यर्थोरणे । मरीचौ जलबुद्धिश्च मिथ्या मिथ्यैव नान्यथा

शिंपल्यात चांदीची भ्रांती, दोरीत सापाची भ्रांती आणि मृगजळात पाण्याची भ्रांती—या सर्व मिथ्या आहेत; केवळ मिथ्याच, अन्यथा नाही।

Verse 58

सिद्धिः स्वच्छंदवर्त्तित्वं पारतंत्र्यं हि वै मृषा । बद्धो हि परतंत्राख्यो मुक्तः स्वातंत्र्यभावनः

खरी सिद्धी म्हणजे स्वच्छंद स्वातंत्र्यात स्थित राहणे; परावलंबन हे निश्चयच माया आहे। बंधनातला ‘परतंत्र’ म्हणवतो, आणि मुक्त ‘स्वातंत्र्यभावा’त प्रतिष्ठित असतो।

Verse 59

एको ह्यात्मा विदित्वाथ निर्ममो निरवग्रहः । कुतस्तेषां बंधनं च यथाखे पुष्पमेव च

आत्मा एकच आहे असे जाणून मनुष्य ममता-रहित व ग्रहण-रहित होतो. अशा लोकांना बंधन कुठले—आकाशातील फुलासारखेच।

Verse 60

शशविषाणमेवैतज्त्रानं संसार एव च । किं कार्यं बहुनोक्तेन वचसा निष्फलेन हि

हे ‘ज्ञान’ सशाच्या शिंगासारखे आहे; आणि संसारही परमार्थतः तसाच आहे. निष्फळ शब्दांनी फार बोलून काय उपयोग?

Verse 61

ममतां च निराकृत्य प्राप्तुकामाः परं पदम् । ज्ञानिनस्ते हि विद्वांसो वीतरागा जितेंद्रियाः

ममता दूर करून परम पद प्राप्त करण्याची इच्छा धरणारे—तेच ज्ञानी; ते विद्वान, विरक्त आणि इंद्रियजयी असतात।

Verse 62

यैस्त्यक्तो ममताभावो लोभकोपौ निराकृतौ । ते यांति परमं स्थानं कामक्रोधविवर्जिताः

ज्यांनी ममता-भाव टाकून दिला आणि लोभ व क्रोध दूर केले, ते काम-क्रोधवर्जित होऊन परम पदास प्राप्त होतात।

Verse 63

यावत्कामश्च लोभश्च रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । नाप्नुवंति च तां सिद्धिं शब्दमात्रैकबोधकाः

जोपर्यंत काम व लोभ, राग व द्वेष स्थिर आहेत, तोपर्यंत केवळ शब्दज्ञान असणारे ती सिद्धी प्राप्त करीत नाहीत।

Verse 64

यम उवाच । शब्दाच्छब्दः प्रवर्त्तेत निःशब्दं ज्ञानमेव च । अनित्यत्वं हि शब्दस्य कथं प्रोक्तं त्वया प्रभो

यम म्हणाला— शब्दातून शब्दच पुढे येतो; परंतु ज्ञान हे निःशब्द आहे. शब्द अनित्य असताना, हे प्रभो, तुम्ही हे वाणीने कसे सांगितले?

Verse 65

अक्षरं ब्रह्मपरमं शब्दो वै ह्यरात्मकः । तस्माच्छब्दस्त्वया प्रोक्तो निरीक्षक इति श्रुतम्

अक्षर हेच परम ब्रह्म आहे आणि शब्द त्याचाच सारस्वरूप आहे. म्हणून श्रुतीत ऐकिवात आहे की तुम्ही शब्दाला ‘निरीक्षक’—तत्त्वपरीक्षक—म्हटले आहे।

Verse 66

प्रतिपाद्यं हि यत्किंचिच्छब्देनैव विना कथम् । तत्सर्वं कथ्यतां शंभो कार्याकार्यव्यवस्थितौ

जे काही प्रतिपाद्य आहे ते शब्दांशिवाय कसे सांगता येईल? म्हणून, हे शंभो, कार्य-अकार्याचा यथार्थ निर्णय करून सर्व काही सांगावे।

Verse 67

शंकर उवाच । श्रृणुष्वावहितो भूत्वा परमार्धयुतं वचः । यस्य श्रवणमात्रेण ज्ञातव्यं नावशिष्यते

शंकर म्हणाले—पूर्ण सावधान होऊन परमार्थयुक्त हे वचन ऐक; ज्याचे केवळ श्रवण केल्याने जाणण्यासारखे काहीही उरात नाही।

Verse 68

ज्ञानप्रवादिनः सर्व ऋषयो वीतकल्मषाः । ज्ञानाभ्यासेन वर्त्तंते ज्ञानं ज्ञानविदो विदुः

ज्ञानाचा उपदेश करणारे, कल्मषरहित सर्व ऋषी ज्ञानाभ्यासातच वर्ततात; आणि ज्ञानाचे जाणकारच खरे ज्ञान ओळखतात।

Verse 69

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं ज्ञात्वा च परिगीयते । कथं केन च ज्ञातव्यं किं तद्वक्तुं विवक्षितम्

ज्ञान, ज्ञेय आणि ज्ञानाने गम्य—हे जाणल्यावरच त्यांचे गुणगान होते; पण ते कसे, कोणत्या साधनाने जाणावे—याविषयी नेमके काय सांगणे अभिप्रेत आहे?

Verse 70

एतत्सर्वं समासेन कथयामि निबोध मे । एको ह्यनेकधा चैव दृश्यते भेदभावनः

हे सर्व मी संक्षेपाने सांगतो—माझे वचन समजून घे; भेदभावनेमुळे तो एकच अनेक रूपांनी दिसतो।

Verse 71

यथा भ्रमरिकादृष्टा भ्रम्यते च मही यम । तथात्मा भेदबुद्ध्या च प्रतिभाति ह्यनेकधा

जसे चक्कर येऊन दृष्टी भ्रमित झाली तर पृथ्वी फिरते असे भासते, तसेच भेदबुद्धीमुळे आत्मा अनेक रूपांनी भासतो।

Verse 72

तस्माद्विमृश्य तेनैव ज्ञातव्यः श्रवणेन च । मंतव्यः सुप्रयोगेण मननेन विशेषतः

म्हणून नीट विचार करून तेच तत्त्व श्रवणाने जाणावे। योग्य साधन-प्रयोगाने, विशेषतः गाढ मननाने, त्याचे दृढ चिंतन करावे।

Verse 73

निर्द्धार्य चात्मनात्मानं सुखं बंधात्प्रमुच्यते । मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चाराचरम्

आत्म्याने आत्म्याचा निश्चय करून मनुष्य सुखाने बंधनातून मुक्त होतो। हे सर्व चराचर जग मायेचे जाळे आहे।

Verse 74

मायामयोऽयं संसारो ममतालक्षणो महान् । ममतां च बहिः कृत्वा सुखं बंधात्प्रमुच्यते

हा महान संसार मायामय असून ‘माझेपणा’च्या लक्षणाने युक्त आहे। ही ममता बाहेर काढल्यास मनुष्य सुखाने बंधनातून मुक्त होतो।

Verse 75

कोऽहं कस्त्वं कुतश्चान्ये महामायावलंबिनः । अजागलस्तनस्येव प्रपंचोऽयं निरर्थकः

‘मी कोण? तू कोण? आणि हे इतर कुठून—महामायेचा आधार घेणारे?’ हा प्रपंच शेळीच्या थनातील दुधासारखा निरर्थक आहे।

Verse 76

निष्फलोऽयं निराभासो निःसारो धूमडंबरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन आत्मानं स्मर वै यम

हे निष्फळ, सत्यप्रभाहीन, निःसार—केवळ धुराचे डंबर आहे। म्हणून, हे यमा! सर्व प्रयत्नांनी आत्म्याचे स्मरण कर।

Verse 77

लोमश उवाच । एवं प्रचोदितस्तेन शंभुना प्रेतराट्स्वयम् । बुद्धो भूत्वा यमः साक्षादात्मभूतोऽभवत्तदा

लोमश म्हणाले—शंभूने असे प्रेरित केल्यावर प्रेतांचा अधिपती यम स्वतः जागृत झाला आणि तेव्हा तो साक्षात् आत्मस्वरूपात प्रतिष्ठित झाला।

Verse 78

कर्म्मणां हि च सर्वेषां शास्ता कर्मानुसारतः । बभूव डंबरो नॄणां भूतानां च समाहितः

तो सर्व कर्मांचा शास्ता कर्मानुसार झाला; मनुष्यां व सर्व भूतप्राण्यांचा तो स्थिर, संयमी नियंता बनला।

Verse 79

ऋषय ऊचुः । हत्वा तु तारकं युद्धे कुमारेण महात्मना । अत ऊर्ध्वं कथ्यतां भोः किं कृतं महदद्भुतम्

ऋषी म्हणाले—महात्मा कुमाराने युद्धात तारकाचा वध केल्यावर, हे महोदय, पुढे कोणते महान् अद्भुत घडले ते सांगा।

Verse 80

सूत उवाच । हते तु तारके दैत्ये हिमवन्प्रमुखाद्रयः । कार्त्तिकेयं समागत्य गीर्भी रम्याभिरैडयन्

सूत म्हणाले—दैत्य तारक मारला गेल्यावर हिमवान् आदी पर्वत कार्त्तिकेयाकडे आले आणि रम्य वचने करून त्याची स्तुती करू लागले।

Verse 81

गिरय ऊचुः । नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल । विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन

पर्वत म्हणाले—कल्याणस्वरूपा, तुला नमस्कार; हे विश्वमंगला, तुला नमस्कार। हे विश्वबंधो, तुला नमस्कार असो; हे विश्वभावना, तुला नमस्कार।

Verse 82

वरीष्ठाः श्वपचा येन कृता वै दर्शनात्त्वया । त्वां नमामो जगद्बंधुं त्वां वयं शरणागताः

ज्यांच्या केवळ दर्शनाने श्वपचही श्रेष्ठ झाले—हे जगद्बंधु, आम्ही तुला नमस्कार करतो; आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत।

Verse 83

नमस्ते पार्वतीपुत्र शंकरात्मज ते नमः । नमस्ते कृत्तिकासूनो अग्निभूत नमोस्तु ते

हे पार्वतीपुत्रा, तुला नमस्कार; हे शंकरात्मजा, तुला नमस्कार। हे कृत्तिकासूनो, हे अग्निभूता, तुला नमो नमः।

Verse 84

नमोस्तु ते देववरैः सुपूज्य नमोऽस्तु ते ज्ञानविदां वरिष्ठ । नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद शरण्य सर्वार्तिविनाशदक्ष

हे देववर, देवश्रेष्ठांनीही पूज्य तुला नमस्कार; ज्ञानविदांमध्ये श्रेष्ठ तुला नमस्कार। हे देववर, प्रसन्न हो; हे शरण्य, सर्व आर्तिनाशात दक्ष, तुला नमस्कार।

Verse 85

एवं स्तुतो गिरिभिः कार्त्तिकेयो ह्युमासुतः । तान्गिरीन्सुप्रसन्नात्मा वरं दातुं समुत्सुकः

अशा रीतीने गिरिंनी स्तुती केल्यावर उमा-पुत्र कार्त्तिकेय अत्यंत प्रसन्नचित्त झाले आणि वर देण्यास उत्सुक होऊन त्या गिरिंांकडे वळले।

Verse 86

कार्त्तिकेय उवाच । भोभो गिरिवरा यूयं श्रृणुध्वं मद्वचोऽधुना । कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ

कार्त्तिकेय म्हणाले—हे श्रेष्ठ गिरिवरांनो, आता माझे वचन ऐका। तुम्ही कर्मकांड करणाऱ्यांनी आणि ज्ञान्यांनीही सेविले जाणारे तीर्थस्थळ व्हाल।

Verse 87

भवत्स्वेव हि वर्त्तते दृषदो यत्नसेविताः । पुनंतु विश्चं वचनान्मम ता नात्र संशयः

खरोखरच, तुमच्याच ठायी त्या पवित्र शिळा आहेत, ज्यांची यत्नपूर्वक सेवा-पूजा होते. माझ्या वचनाने त्या समस्त विश्व पावन करतील—यात संशय नाही.

Verse 88

पर्वतीयानि तीर्थानि भविष्यंति न चान्यथा । शिवालयानि दिव्यानि दिव्यान्यायतनानि च

पर्वतांमध्ये तीर्थे नक्कीच प्रकट होतील—याव्यतिरिक्त नाही. तसेच दिव्य शिवालये आणि इतरही दिव्य आयतने (मंदिर-धाम) होतील.

Verse 89

अयनानि विचित्राणि शोभनानि महांति च । भविष्यंति न संदेहः पर्वता वचनान्मम

विचित्र, शोभिवंत आणि महान अशी पवित्र आयतने (धामे) प्रकट होतील. हे पर्वतांनो, यात संशय नाही—माझ्या वचनानेच हे घडेल.

Verse 90

योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः । तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति

हा हिमवान—पर्वतश्रेष्ठ—जो आज माझा मातामह आहे, तो तपस्व्यांसाठी महाभाग्यवान होऊन आध्यात्मिक फळ देणारा होईल.

Verse 91

मेरुश्च गिरिराजोऽयमाश्रयो हि भविष्यति । लोकालोको गिरिवर उदयाद्रिर्महायशः

हा मेरु—गिरिराज—निश्चितच महान आश्रय बनेल. तसेच हे गिरिवरा, लोकालोक आणि महायशस्वी उदयाद्रीही तसेच होतील.

Verse 92

लिंगरूपो हि भगवान्भविष्यति न चान्यथा । श्रीशैलो हि महेंद्रश्च तथा सह्याचलोगिरिः

भगवान् निश्चयच लिंगरूपाने प्रकट होतील; अन्यथा नाही—श्रीशैलावर, महेंद्रावर आणि सह्याचल-गिरीवरही।

Verse 93

माल्यवान्मलयो विन्ध्यस्तथासौ गंधमादनः । श्वेतकूटस्त्रिकूटो हि तथा दर्दुरपर्वतः

तसेच माल्यवान, मलय, विंध्य आणि तो गंधमादन; तसेच श्वेतकूट, त्रिकूट आणि दर्दुर पर्वतही।

Verse 94

एते चान्ये च बहवः पर्वता लिंगरूपिणः । मम वाक्याद्भविष्यंति पापक्षयकरा ह्यमी

हे आणि इतरही अनेक पर्वत माझ्या वचनाने लिंगरूप होतील; निश्चयच हे पापक्षय करणारे ठरतील।

Verse 95

एवं वरं ददौ तेभ्यः पर्वतेभ्यश्च शांकरिः । ततो नंदीह्युवाचाथ सर्वागमपुरस्कृतम्

अशा प्रकारे शांकरांनी त्यांना व पर्वतांनाही तो वर दिला। त्यानंतर नंदीने सर्व आगमांच्या प्रमाणावर आधारलेले वचन सांगितले।

Verse 96

नंद्युवाच । त्वया कृता हि गिरयो लिंगरूपिण एव ते । शिवालयाः कथं नाथ पूज्याः स्युःसर्वदैवतैः

नंदी म्हणाला—हे नाथ! तुमच्यामुळे हे पर्वत निश्चयच लिंगरूप झाले आहेत; तर हे शिवालय सर्व देवतांकडून कसे पूजिले जावेत?

Verse 97

कुमार उवाच । लिंगं शिवालयं ज्ञेयं देवदेवस्य शूलिनः । सर्वैर्नृभिर्दैवतैश्च ब्रह्मादिभिरतांद्रितैः

कुमार म्हणाला—लिंग हे शूलधारी देवाधिदेव शिवाचेच निवासस्थान आहे, असे जाणावे. सर्व मनुष्यांनी व देवांनी—ब्रह्मा इत्यादींनी—प्रमाद न करता याची पूजा करावी.

Verse 98

नीलं मुक्ता प्रवालं च वैडूर्यं चंद्रमेव च । गोमेदं पद्मरागं च मारतं कांचनं तथा

नीलमणी, मोती, प्रवाळ, वैडूर्य (लहसुनिया), चंद्रकांत; तसेच गोमेद, पद्मराग (माणिक), मरकत (पाचू) आणि सुवर्ण—

Verse 99

राजतं ताम्रमारं च तथा नागमयं परम् । रत्नधातुमयान्येव लिंगानि कथितानि ते

—रौप्य, तांबे, लोखंड आणि उत्तम नागधातू (शिसे)ही. अशा प्रकारे रत्न व धातूंनी बनलेली लिंगे तुला सांगितली आहेत.

Verse 100

पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकामप्रदानि च । एतेषामपि सर्वेषां काश्मीरं हि विशिष्यते

ही निश्चयच पवित्र, पूजनीय आणि सर्व कामना देणारी आहेत. तरीही या सर्वांमध्ये काश्मीर-शिला विशेष श्रेष्ठ मानली जाते.

Verse 101

ऐहिकामुष्मिकं सर्वं पूजाकर्तुः प्रयच्छति

हे पूजकाला सर्व काही प्रदान करते—या लोकातील सुख-समृद्धीही आणि परलोकातील कल्याणही.

Verse 102

नंद्युवाच । लिंगानामपि पूज्यं स्याद्बाणलिंगं त्वया कथम् । कथितं चोत्तमत्वेन तत्सर्वं वदसुव्रत

नंदी म्हणाला—लिंगांमध्येही बाणलिंग तुम्ही कसे पूज्य आणि सर्वोत्तम सांगितले आहे? हे सुव्रतधारी, ते सर्व मला सांगावे।

Verse 103

कुमार उवाच । रेवायां तोयमध्ये च दृश्यंते दृषदो हि याः । शिवप्रसादात्तास्तु स्युर्लिंगरूपा न चान्यथा

कुमार म्हणाला—रेवा नदीच्या पाण्यात जे दगड दिसतात, ते शिवकृपेने लिंगरूप होतात; अन्यथा नाही।

Verse 104

श्लक्ष्णमूलाश्च कर्तव्याः पिंडिकोपरि संस्थिताः । पूजनीयाः प्रयत्नेन शिवदीक्षायुतेन हि

त्यांचा तळ गुळगुळीत करावा आणि पिंडिकेवर (योनीपीठावर) स्थापित करावे. शिवदीक्षायुक्त उपासकाने त्यांची प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी।

Verse 105

पिंडीयुक्तं च शास्त्रेण विधिना च यजेच्छिवम् । वरदो हि जगन्नाथः पूजकस्य न चान्यथा

शास्त्रविधीनुसार पिंडीसहित शिवाची पूजा करावी. जगन्नाथ परमेश्वर पूजकाला वर देतो; अन्यथा नाही।

Verse 106

पंचाक्षरी यस्य मुखे स्थिता सदा चेतोनिवृत्तिः शिवचिंतने च । भूतेषुः साम्यं परिवादमूकता षंढत्वमेव परयोषितासु

ज्याच्या मुखी पंचाक्षरी मंत्र सदैव असतो आणि ज्याचे चित्त शिवचिंतनात निवृत्त होऊन लीन असते—त्याच्यात सर्व प्राण्यांप्रती समता, निंदेसमोर मौन, आणि परस्त्रियांप्रती पूर्ण विरक्ती उत्पन्न होते।