Adhyaya 20
या अध्यायात ऋषिसभेत प्रश्न उपस्थित होतो—ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र सगुण म्हणून वर्णिले जात असताना ईश लिंगरूप असूनही निर्गुण कसा? सूत व्यासपरंपरेतील उपदेश सांगतो की लिंग हे निर्गुण परमतत्त्वाचे प्रतीकात्मक रूप आहे; तर प्रकट जग मायेच्या उपाधींनी आच्छादित, त्रिगुणव्याप्त आणि म्हणूनच नश्वर आहे. पुढे कथा वळते: सती (दाक्षायणी) यज्ञाग्नीच्या प्रसंगानंतर देहत्याग करते; त्यानंतर शिव हिमालयात गण-परिवारासह घोर तप करतो. या काळात असुरशक्ती वाढते; तारकासुर ब्रह्माकडून असा वर मिळवतो की त्याचा वध फक्त एका बालकाकडूनच होईल, आणि तो देवांना त्रस्त करतो. देव उपाय विचारतात; आकाशवाणी होते—तारकाचा संहार केवळ शिवपुत्र करील. मग देव हिमवंताकडे जातात; मेनेसोबत विचार करून हिमवंत शिवास योग्य अशी कन्या उत्पन्न करण्यास संमती देतो. परिणामी गिरिजा—पराशक्तीचा पुनःप्रादुर्भाव—जन्म घेते; सर्व लोकांत आनंद पसरतो आणि देव-ऋषींचा धीर व विश्वास पुन्हा दृढ होतो.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सगुणाः कीर्तितास्त्वया । लिंगरूपी तथैवेशो निर्गुणोऽसौ कथं वद
ऋषी म्हणाले—आपण ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र यांना सगुण म्हटले. मग तोच ईश्वर लिंगरूप असूनही निर्गुण कसा म्हणतात? कृपा करून सांगा.
Verse 2
त्रिभिर्गुणैर्व्याप्तमिदं चराचरं जगन्महद्व्याप्यथ वाल्पकं वा । मायामयं सर्वमिदं विभाति लिंगं विना केन कुतोविभाति
हे सर्व चराचर जगत्—मोठे असो वा लहान—त्रिगुणांनी व्यापलेले आहे. हे सर्व मयामयच भासते; लिंगाविना कोणाच्या द्वारा आणि कसे प्रकट होईल?
Verse 3
यद्दृश्यमानं महदल्पकं च तन्नश्वरं कृतकत्वाच्च सूत
हे सूत! जे काही दिसते—मोठे असो वा लहान—ते कृतक व संस्कारित असल्याने नश्वर आहे.
Verse 4
तस्माद्विमृश्य भोः सूत संशयं छेत्तुमर्हसि । व्यासप्रसादात्सकलं जानासि त्वं न चापरः
म्हणून हे सूत! नीट विचार करून हा संशय छेद करावा. व्यासकृपेने तू सर्व काही जाणतोस; तुझ्यावाचून दुसरा कोणी योग्य नाही.
Verse 5
सुत उवाच । व्यासेन कथितं सर्वमस्मिन्नर्थे शुकं प्रति । शुक उवाच । लिंगरूपी कथं शंभुर्निर्गुणः कथते त्वया । एतन्मे संशयं तात च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः
सूत म्हणाला—या विषयात व्यासांनी शुकाला सर्व सांगितले. शुक म्हणाला—लिंगरूपी शंभूला तुम्ही निर्गुण कसे म्हणता? तात, माझा हा संशय पूर्णपणे दूर करा.
Verse 6
व्यास उवाच । श्रुणु वत्स ब्रवीम्येतत्पुरा प्रोक्तं च नंदिना । अगस्त्यं पृच्छमानं च येन सर्वं श्रुतं शुक
व्यास म्हणाले—वत्सा, ऐक; मी तेच सांगतो जे पूर्वी नंदीने, अगस्त्याने विचारल्यावर, सांगितले होते; हे शुक, त्यानेच सर्व ऐकले व समजले गेले.
Verse 7
निर्गुणं परमात्मानं विद्धि लिंगस्वरूपिणम् । परा शक्तिस्तथा ज्ञेया निर्गुणा शाश्वती सती
परमात्मा निर्गुण आहे, ज्याचे स्वरूप लिंग आहे—असे जाण. तसेच पराशक्तीही निर्गुण, शाश्वती व सदा-सत्य अशी जाणावी.
Verse 8
यया कृतिमिदं सर्वं गुणत्रयविभावितम् । एतच्चराचरं विश्वं नश्वरं परमार्थतः
ज्या शक्तीने ही सर्व प्रकट सृष्टी त्रिगुणांनी प्रेरित होते, ते हे चराचर विश्व परमार्थतः नश्वरच आहे.
Verse 9
एक एव परो ह्यात्मा लिंगरूपी निरंजनः । प्रकृत्या सह ते सर्वे त्रिगुणा विलयं गताः
परम आत्मा एकच—निर्मळ आणि लिंगरूप. प्रकृतीसह ते तिन्ही गुण त्याच्यामध्ये विलीन होतात.
Verse 10
यस्मिन्नेव ततो लिंगं लयनात्कथितं पुरा । तस्माल्लिंगे लयं प्राप्ता परा शक्तिः कुतोऽपरे
ज्यात सर्वांचा लय होतो म्हणूनच पूर्वी त्याला ‘लिंग’ असे म्हटले. जेव्हा पराशक्तीही त्या लिंगात लय पावते, मग इतरांचे काय सांगावे?
Verse 11
लीना गुणाश्च रुद्रोक्त्या यैरिदं बद्धमेव च । चराचरं महाभाग तस्माल्लिंगं प्रपूजयेत्
रुद्राच्या वचनाने ते गुण लीन होतात, ज्यांनी हे चराचर जग बांधलेले आहे. म्हणून, हे महाभाग, लिंगाची अत्यंत श्रद्धेने पूजा करावी.
Verse 12
लिंगं च निर्गुणं साक्षाज्जानीध्वं भो द्रिजोतमाः । लयाल्लिंगस्य माहात्म्यं गुणानां परिकीर्त्यते
हे द्विजोत्तमांनो, प्रत्यक्ष जाणावे की लिंग निर्गुण आहे. लयामुळेच लिंगाचे माहात्म्य आणि गुणतत्त्व परिकीर्तित होते.
Verse 13
शंकरः सुखदाता हि उच्यमानो मनीषिभिः । सर्वो हि कथ्यते विप्राः सर्वेषामाश्रयो हि स
मनीषीजन त्यांना ‘शंकर’ म्हणतात, कारण ते सुख देणारे आहेत. हे विप्रहो, सर्वांचा आश्रय असल्यामुळे त्यांना ‘सर्व’ असेही म्हणतात.
Verse 14
शंभुर्हि कथ्यते विप्रा यस्माच्च शुभसंभवः
हे विप्रहो, ज्याच्यापासून शुभाचा उदय होतो, म्हणून त्यांना ‘शंभू’ असे म्हणतात.
Verse 15
एवं सर्वाणि नामानि सार्थकानि महात्मनः । तेनावृतं जगत्सर्वं शंभुना परमेष्ठिना
अशा रीतीने त्या महात्म्याची सर्व नावे सार्थक आहेत. त्या परमेश्वर शंभूने हे सर्व जग व्यापून व आच्छादून ठेवले आहे.
Verse 16
ऋषय ऊचुः । यदा दाक्षायणी चाग्नौ पतिता यज्ञकर्मणि । दक्षस्य च महाभागा तिरोधानगता सती
ऋषी म्हणाले—यज्ञकर्मात दाक्षायणी जेव्हा अग्नीत पडली, तेव्हा दक्षाची ती महाभागा सती अंतर्धान पावली—
Verse 17
प्रादुर्भूता कदा सूत कथ्यतां तत्त्वयाऽधुना । परा शक्तिर्महेशस्य मिलिता च कथं पुनः
हे सूत, ती पुन्हा कधी प्रकट झाली? आता तत्त्वतः सांगावे. आणि महेशाची पराशक्ती पुन्हा कशी (त्यांच्याशी) एकरूप झाली?
Verse 18
एतत्सर्वं महाभाग पूर्ववृत्तं च तत्त्वतः । कथनीयं च अस्माकं नान्यो वक्तास्ति कश्चन
हे महाभाग! पूर्वी जे काही घडले ते तत्त्वतः सर्व आम्हांस सांगावे। आमच्यासाठी हे सांगण्यास योग्य असा दुसरा कोणी वक्ता नाही।
Verse 19
सूत उवाच । जज्ञे दाक्षायणी ब्रह्मन्विदग्धावयवा यदा । विना शक्त्या महेशोऽपि तताप परमं तपः
सूत म्हणाले—हे ब्राह्मण! दाक्षायणीचे अवयव दग्ध होऊन ती नष्ट झाली, तेव्हा शक्तिवियोगाने महेश्वरानेही परम तप आचरले।
Verse 20
लीलागृहीतवपुषा पर्वते हिमवद्गिरौ । भृंगिणा सह विश्वेन नंदिना च तथैव च
दिव्य लीलाने देह धारण करून हिमवत् पर्वतावर ते भृंगी, विश्व आणि नंदी यांच्यासह होते।
Verse 21
तथा चंडेन मुंडेन तथान्यैर्बहुभिर्वृतः । दशभिः कोटिगुणितैर्गणैश्च परिवारितः
ते चंड-मुंड व इतर अनेकांनी वेढलेले होते; दहा कोटींनी गुणिलेले गणसमूह त्यांना सर्व बाजूंनी परिवारित होते।
Verse 22
गणानां चैव कोट्या च तथा षष्टिसहस्रकैः । एवं तत्र गणैर्देव आवृतो वृषभध्वजः
एक कोटी गणांनी आणि त्यासह साठ सहस्र गणांनी—अशा प्रकारे तेथे वृषभध्वज देव (शिव) गणांनी आवृत होते।
Verse 23
तपो जुषाणः सहसा महात्मा हिमालयस्याग्रगतस्तथैव । गणैर्वृतो वीरभद्रप्रधानैः स केवलो मूलविद्याविहीनः
तपात रमण करणारा तो महात्मा तत्क्षणी हिमालयाच्या अग्रभागी गेला। वीरभद्र-प्रधान गणांनी वेढलेला असूनही तो मूलविद्या (शक्ती) विना जणू एकटाच स्थित राहिला।
Verse 24
एतस्मिन्नंतरे दैत्याः प्रादुर्भूता ह्यविद्यया । विष्णुना हि बलिर्बद्धस्तथा ते वै महाबलाः
याच दरम्यान अविद्येमुळे दैत्य प्रकट झाले. विष्णूंनी बलिला बांधले होते; तसेच ते दैत्यही महाबलवान होते.
Verse 25
जाता दैत्यास्ततो विप्रा इंद्रोपद्रवकारकाः । कालखंजा महारौद्राः कालकायास्तथापरे
मग, हे विप्रहो, इंद्राला उपद्रव करणारे दैत्य उत्पन्न झाले—काही ‘कालखंजा’ नावाचे अतिरौद्र, आणि काही ‘कालकाय’ म्हणून ओळखले गेले.
Verse 26
निवातकवचाः सर्वे रवरावकसंज्ञकाः । अन्ये च बहवो दैत्याः प्रजासंहारकारकाः
‘निवातकवच’ हे सर्व ‘रवरावक’ या नावानेही ओळखले गेले. तसेच इतरही अनेक दैत्य उत्पन्न झाले, जे प्रजांचा संहार करणारे ठरले.
Verse 27
तारको नमुचेः पुत्रस्तपसा परमेण हि । ब्रह्माणं तोषयामास ब्रह्मा तस्य तुतोष वै
नमुचीचा पुत्र तारक परमतपाने ब्रह्मदेवांना प्रसन्न करू लागला; आणि ब्रह्मदेवही खरोखर त्याच्यावर संतुष्ट झाले.
Verse 28
वरान्ददौ यथेष्टांश्च तारकाय दुरात्मने । वरं वृणीष्व भद्रं ते सर्वान्कामान्ददामि ते
तेव्हा त्याने दुरात्मा तारकाला यथेष्ट वर देऊन म्हटले— “वर माग; तुझे कल्याण होवो. तू ज्या-ज्या इच्छा करतोस त्या सर्व मी तुला देतो.”
Verse 29
तच्छत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । वरयामास च तदा वरं लोकभयावहम्
परमेष्ठी ब्रह्मदेवांचे ते वचन ऐकून त्याने तेव्हा लोकांना भयावह ठरेल असा वर मागितला.
Verse 30
यदि मे त्वं प्रसन्नऽसि अजरामरतां प्रभो । देहि मे यद्विजानासि अजेयत्वं तथैव च
“हे प्रभो, आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर मला जरा व मृत्यूपासून मुक्त करा; आणि जे देणे शक्य आहे असे आपण जाणता ते अजेयत्वही मला द्या.”
Verse 31
एवमुक्तस्तदा तेन तारकेण दुरात्मना । उवाच प्रहसन्वाक्यममरत्वं कुतस्तव
दुरात्मा तारकाने असे म्हटल्यावर ब्रह्मदेव हसत म्हणाले— “तुला अमरत्व कुठून मिळणार?”
Verse 32
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युरेतज्जानीहि तत्त्वतः । प्रहस्य तारकः प्राह अजेयत्वं च देहि मे
“ज्याचा जन्म झाला आहे त्याचा मृत्यू अटळ आहे— हे तत्त्वतः जाण.” मग तारक हसून म्हणाला— “मला अजेयत्वही द्या.”
Verse 33
ब्रह्मोवाच तदा दैत्यजेयत्वं तवानघ । विनार्भकेण दत्तं वै ह्यर्भकस्त्वां विजेष्यते
ब्रह्मा म्हणाले—हे अनघ दैत्य! तुला अजेयत्वाचा वर दिला आहे; पण एका अपवादासह—निश्चितच एक लहान बालकच तुला जिंकेल।
Verse 34
तदा स तारकः प्राह ब्रह्माणं प्रणतः प्रभो । कृतार्थोऽहं हि देवेश प्रसादात्तव संप्रति
तेव्हा तारकाने नम्र होऊन ब्रह्मांना म्हटले—हे प्रभो, हे देवेश! तुमच्या कृपेने मी आता कृतार्थ झालो आहे।
Verse 35
एवं लब्धवरो भूत्वा तारको हि महाबलः । देवान्युद्धार्थमाहूय युयुधे तैः सहासुरः
अशा रीतीने वर मिळवून महाबली तारकाने देवांना युद्धासाठी आव्हान दिले आणि तो असुर त्यांच्याशी युद्ध करू लागला।
Verse 36
मुचुकुन्दं समाश्रित्य देवास्ते जयिनोऽभवन् । पुनः पुनर्विकुर्वाणा देवास्ते तारकेण हि
राजा मुचुकुंदाचा आश्रय घेतल्याने ते देव विजयी झाले; पण तारकामुळे तेच देव पुन्हा पुन्हा व्याकुळ होत राहिले।
Verse 37
मुचुकुन्दबलेनैव जयमापुःसुरास्तदा । किं कर्तव्यं हि चास्माकं युध्यमानैर्निरंतरम्
मुचुकुंदाच्या बळावरच तेव्हा देवांना विजय मिळाला; पण आम्ही अखंड युद्ध करत राहिलो तर आता आमचे कर्तव्य काय?
Verse 38
भवितव्यमिति स्मृत्वा गतास्ते ब्रह्मणः पदम् । ब्रह्मणश्चाग्रतो भूत्वा ह्यब्रुवंस्ते सवासवाः
“भवितव्य तेच घडेल” असे स्मरून ते ब्रह्मलोकास गेले। ब्रह्मदेवांच्या समोर उभे राहून इंद्रासह देवगण बोलू लागले।
Verse 39
देवा ऊचूः । बलिना सह पातालमास्तेऽसौ मधुसूदनः । विष्णुं विना हि ते सर्वे वृषाद्याः पतिताः परैः
देव म्हणाले—“मधुसूदन विष्णु बलिसह पाताळात आहेत. विष्णूविना आम्ही सर्व—वृषापासून आरंभ—शत्रूंनी पराभूत झालो आहोत.”
Verse 40
दैत्येंद्रैश्च महाभाग त्रातुमर्हसि नः प्रभो । तदा नभोगता वाणी ह्युवाच परिसांत्व्य वै
“हे महाभाग प्रभो! दैत्येंद्रांपासून आमचे रक्षण करण्यास आपणच योग्य आहात.” तेव्हा आकाशातून आलेल्या वाणीने त्यांना खरोखरच धीर देत सांगितले.
Verse 41
हे देवाः क्रियतामाशु मम वाक्यं हि तत्त्वतः । शिवात्मजो यदा देवा भविष्यति महाबलः
“हे देवांनो! माझे वचन तत्त्वतः लवकर पूर्ण करा. हे देवांनो! शिवपुत्र जेव्हा प्रकट होईल, तो महाबलवान असेल.”
Verse 42
युद्धे पुनस्तारकं च वधिष्यति न संशयः । येनोपायेन भगवाञ्छंभुः सर्वगुहाशयः
“आणि युद्धात तो तारकाचा निःसंशय वध करील. ज्या उपायाने सर्व अंतःगुहांत वास करणारे भगवान शंभू (प्रसन्न/प्राप्त) होतील…”
Verse 43
दारापरिग्रही देवास्तथा नीतिर्विधीयताम् । क्रियतां च परो यत्नो भवद्भिर्नान्यथा वचः
हे देवांनो, शिव दारपरिग्राही (पत्नी स्वीकारणारा) होवो—अशी नीति ठरविली जावो. तुम्ही परम प्रयत्न करा; माझे वचन अन्यथा नाही.
Verse 44
यूयं देवा विजानीध्वमित्युवाचाशरीरवाक् । परं विस्मयमापन्ना ऊचुर्देवाः परस्परम्
“तुम्ही देवांनो जाणून घ्या (आणि तसेच करा),” असे अशरीरी वाणीने सांगितले. महान् विस्मय पावून देव परस्परांशी बोलू लागले.
Verse 45
श्रुत्वा नभोगतां वाणीमाजग्मुस्ते हिमालयम् । बृहस्पतिं पुरस्कृत्य सर्वे देवा वचोऽब्रुवन्
आकाशातील ती दिव्य वाणी ऐकून ते हिमालयाकडे गेले. बृहस्पतीला पुढे करून सर्व देवांनी आपली विनंती मांडली.
Verse 46
हिमालयं महाभागाः सर्वे कार्यार्थगौरवात् । हिमालय महाभाग श्रूयतां नोऽधुना वचः
कार्याच्या गांभीर्यामुळे सर्व महाभाग हिमालयाजवळ आले व म्हणाले—“हे महाभाग हिमालय, आता आमचे वचन ऐका.”
Verse 47
तारकस्त्रासयत्यस्मान्साहाय्यं तद्वधे कुरु । त्वं शरण्यो भवास्माकं सर्वेषां च तपस्विनाम् । तस्मात्सर्वे वयं याता महेंद्रसहिता विभो
तारक आम्हाला भयभीत करतो; त्याच्या वधासाठी साहाय्य करा. तुम्ही आमचे व सर्व तपस्व्यांचे शरण व्हा. म्हणून आम्ही सर्व महेंद्र (इंद्र) सहित आलो आहोत, हे विभो.
Verse 48
लोमश उवाच । एवमभ्यर्थितो देवैर्हिमवान्गिरिसत्तमः । उवाच देवान्प्रहसन्वाक्यं वाक्यविदां वरः
लोमश म्हणाले—देवांनी अशी विनंती केल्यावर गिरिश्रेष्ठ हिमवान् हसत-हसत देवांना वचन बोलला; तो वाक्प्रवीणांमध्ये श्रेष्ठ होता.
Verse 49
महेन्द्र मुद्दिश्य तदा ह्युपहाससमन्वितः । अक्षमाश्च वयं सर्वे महेन्द्रेण कृताः सुराः
तेव्हा महेंद्र (इंद्र) याच्याकडे पाहून सौम्य उपहासाने तो म्हणाला—“आम्ही सर्व देव अक्षम झालो आहोत; महेंद्रानेच आम्हांला असे केले आहे.”
Verse 50
किं कुर्मः सुरकार्यं च तारकस्य वधं प्रति । पक्षयुक्ता वयं सर्वे यदि स्याम सुरोत्तमाः
“देवकार्य—म्हणजे तारकवध—याबाबत आम्ही काय करावे? आम्ही सर्व देवोत्तम असूनही जर पक्ष-समर्थनाविना असू तर.”
Verse 51
तदा वयं घातयामस्तारकं सह बांधवैः । अचलोहं विपक्षश्च किं कार्यं करवाणि व
“जर योग्य पक्षबळ असते तर आम्ही तारकाला त्याच्या बांधवांसह ठार मारले असते. पण मी तर अचल पर्वत आणि (या बाबतीत) विपक्षात; मी काय करू शकतो?”
Verse 52
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे देवास्तमब्रुवन् । सर्वे यूयं वयं चैव असमर्था वधं प्रति । तारकस्य महाभाग एतत्कार्यं विचंत्यताम्
त्याचे वचन ऐकून सर्व देव म्हणाले—“महाभाग! तारकवध करण्यास ना तुम्ही समर्थ, ना आम्ही. म्हणून या कार्याचा उपाय नीट विचारला जावा.”
Verse 53
येन साध्यो भवेच्छत्रुस्तारको हि महाबलः । तदोवाच महातेजा हिमवान्स सुरान्प्रति
“महाबलवान शत्रू तारकाचा पराभव कोणत्या उपायाने होईल?” असे विचारून महातेजस्वी हिमवान देवांना उद्देशून बोलला।
Verse 54
केनोपायेन भो देवास्तारकं हंतुमिच्छथ । कथयंतुत्वरेणैव कार्यं वेत्तुं ममैव हि
“हे देवांनो, कोणत्या उपायाने तुम्ही तारकाचा वध करू इच्छिता? लवकर सांगा; कारण हे कार्य मला त्वरित समजून घ्यायचे आहे।”
Verse 55
तदा सुरैः कथितं सर्वमेतद्वाण्या चोक्तं यत्पुरा कार्यहेतोः । श्रुतं तदा गिरिणा वाक्यमेत हिमवान्पर्वतो हि
तेव्हा देवांनी हे सर्व सांगितले आणि कार्यासाठी पूर्वी वाणी (सरस्वती) ने जे म्हटले होते तेही निवेदन केले. ते वचन पर्वतराज हिमवानाने ऐकले।
Verse 56
शिवस्य पुत्रेण च धीमता यदा वध्यो दैत्यस्तारको वै महात्मा । तदा सर्वं सुरगकार्यं शुभंस्याद्वाण्या चोक्तं सत्यमेतद्भवेच्च
जेव्हा धीर-शिवपुत्र महात्मा दैत्य तारकाचा वध करील, तेव्हा देवांचे सर्व कार्य शुभ होईल. वाणीने जे सांगितले ते सत्य आहे—तसेच घडेल।
Verse 57
तस्मात्तदेनत्क्रियतां भवद्भिर्यथा महेशः कुरुते परिग्रहम् । कन्या यथा तस्य शिवस्य योग्या निरीक्ष्यतामाशु सुरैरिदानीम्
म्हणून तुम्ही असे करा की महेश्वर परिग्रह (विवाह) करतील. देवांनी आता त्वरित शिवास योग्य अशी कन्या शोधून पाहावी।
Verse 58
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्योचुः सुरास्तदा । जनितव्या त्वया कन्या शिवार्थं कार्यसिद्धये
त्याचे वचन ऐकून देव तेव्हा हसून म्हणाले—“शिवार्थ व कार्यसिद्धीसाठी तुझ्याकडून एक कन्या उत्पन्न व्हावी.”
Verse 59
सुराणां च गिरे वाक्यं कुरु शीघ्रं महामते । आधारस्त्वं तु देवानां भविष्यसि न संशयः
हे महामते पर्वतराजा! देवांचे वचन लवकर पूर्ण कर. तू देवांचा आधार होशील—यात संशय नाही.
Verse 60
इत्युक्तो गिरिराजोऽथ देवैः स्वगृहमामाविशत् । पत्नीं मेनां च पप्रच्छ सुकार्यं समागतम्
देवांनी असे सांगितल्यावर पर्वतराज आपल्या गृहात गेले आणि पत्नी मेनाला विचारले—“हे शुभ कार्य कसे समोर आले?”
Verse 61
जनितव्या सुकन्यैका सुरकार्यार्थसिद्धये । देवानां च ऋषीणां च तथैव च तपस्विनाम्
सुरकार्यसिद्धीसाठी एक सुकन्या जन्मावी; देव, ऋषी तसेच तपस्वी यांच्या हितासाठीही.
Verse 62
प्रियं न भवति स्त्रीणां कन्याजननसेव च । तथापि जनितव्या च कन्यैका च वरानने
स्त्रियांना बहुधा कन्येचा जन्म व पालन प्रिय वाटत नाही; तरीही, हे वरानने, एक कन्या नक्कीच जन्मावी.
Verse 63
प्रहस्य मेना प्रोवाच स्वपतिं च हिमालयम् । यदुक्तं भवता वाक्यं श्रूयतां मे त्वयाऽधुना
हसत मेना आपल्या पती हिमालयास म्हणाली—“आपण जे वचन बोललात, त्याविषयी आता माझे म्हणणे ऐका।”
Verse 64
कन्या सदा दुःखकरी नृणां पते स्त्रीणां तथा शोककरी महामते । तस्माद्विमृश्य सुचिरं स्वयमेव बुद्ध्या यथा हितं शैलपते तदुच्यताम्
“हे नृपते, कन्या नेहमी दुःख देणारी असते; आणि हे महामते, स्त्रियांसाठीही ती शोकाचे कारण ठरते. म्हणून हे शैलपते, स्वतःच्या बुद्धीने दीर्घ विचार करून जे हितकर तेच बोला।”
Verse 65
हिमवांस्तदुपश्रुत्या प्रियाया वचनं तदा । उवाच वाक्यं मेधावी परोपकरणान्वितम्
प्रिय पत्नीचे वचन ऐकून हिमवान तेव्हा—मेधावी व परोपकाराच्या हेतूने युक्त—असे वचन बोलला।
Verse 66
येनयेन प्रकारेण परेषामुपजीवनम् । भविष्यति च तत्कार्यं धीमता पुरुषेण हि
ज्या-ज्या प्रकारे इतरांचे उपजीविका व आधार होईल, तेच कार्य बुद्धिमान पुरुषाने निश्चयाने करावे।
Verse 67
स्त्रियापि चैव तत्कार्यं परोपकरणान्वितम् । एवं प्रवर्तिता तेन गिरिणा महिषी तदा । दधार जठरे कन्यां मेना भाग्यवती तदा
परोपकारयुक्त तेच कर्तव्य स्त्रीनेही करावे. अशा रीतीने त्या गिरिराजाने (हिमवानाने) प्रवृत्त केलेली त्याची महिषी, भाग्यवती मेना हिने तेव्हा जठरी कन्येला धारण केले।
Verse 68
महाविद्या महामाया महामेधास्वरूपिणी । रुद्रकाली च अंबा च सती दाक्षायणी परा
ती महाविद्या, महामाया, परम मेधेचे स्वरूप आहे; तीच रुद्रकाली, तीच अंबा—तीच परा सती दाक्षायणी आहे.
Verse 69
तां विभूतिं विशालाक्षी जठरे परमां सती । बभार सा महाभागा मेना चारुविलोचना
ती परम विभूती—परम सती—विशालाक्षी, चारुनेत्री महाभागा मेना हिने आपल्या उदरात धारण केली.
Verse 70
स्तुतिं चक्रुस्तदा देवा ऋषयो यक्षकिन्नराः । मेनाया भूरिभाग्यायास्तथा हिमवतो गिरेः
तेव्हा देव, ऋषी तसेच यक्ष-किन्नरांनी स्तुती केली—मेनेच्या अपार सौभाग्यास आणि हिमवान् गिरिराजाच्या ही.
Verse 71
एतस्मिन्नंतरे जाता गिरिजा नाम नामतः । प्रादुर्भूता यदा देवी सर्वेषां च सुखप्रदा
याच दरम्यान देवी प्रकट होऊन जन्मली; नामाने ती ‘गिरिजा’ म्हणून ओळखली गेली. देवी प्रादुर्भूत होताच ती सर्वांना सुख देणारी झाली.
Verse 72
देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः
देवदुंदुभी निनादल्या; अप्सरांचे समूह नाचू लागले. गंधर्वांचे नायक गाऊ लागले, आणि पुन्हा अप्सरागण नृत्य करू लागले.
Verse 73
पुष्पवर्षेण महता ववृषुर्विबुधास्तथा । तदा प्रसन्नमभवत्सर्वं त्रैलोक्यमेव च
देवांनी महान पुष्पवृष्टी केली. तेव्हा सर्व त्रैलोक्य प्रसन्न व आनंदित झाले.
Verse 74
यदावतीर्णा गिरिजा महासती तदैव दैत्या भयमाविशंस्ते । प्राप्ता मुदं देवगणा महर्षयः सचारणाः सिद्धगणास्तथैव
महासती गिरिजा अवतरताच त्या क्षणी दैत्य भयग्रस्त झाले; आणि देवगण, महर्षी, चारण व सिद्धगण आनंदित झाले.