Adhyaya 64

Verse 1

एवं तत्र स्थिते तीरे देव्याराधनतत्परे । सप्तलिंगार्चनरते भीमनन्दननन्दने

अशा रीतीने तो तेथे तीरावर राहिला—देवीआराधनेत तत्पर—आणि सप्तलिंगांच्या अर्चनेत रत; भीमाचा नातू (बर्बरीक) तेथेच स्थिर राहिला.

Verse 2

ततः कालेन केनापि पांडवा द्यूतनिर्जिताः । तत्राजग्मुश्च क्रमतस्तीर्थस्नानकृते भुवम्

त्यानंतर काही काळाने, द्यूतात पराभूत झालेले पांडव तीर्थस्नानासाठी भूमीवर क्रमाने भ्रमण करीत तेथे येऊन पोहोचले।

Verse 3

प्रागेव चंडिकां देवीं क्षेत्रादीशानतः स्थिताम् । आसेदुर्मार्गखिन्नास्ते द्रौपदीपंचमास्तदा

प्रथमच ते त्या क्षेत्राच्या ईशान दिशेस स्थित चंडिका देवीकडे गेले; मार्गाने खिन्न झालेले ते तेव्हा तेथे आले—द्रौपदी पाचवीसह।

Verse 4

तत्रैव चोपविष्टोऽभूत्तदानीं चंडिकागणः । बर्बरीकश्च तान्वीरान्समायातानपश्यत

तेथेच त्या वेळी चंडिकेचा गण बसलेला होता; आणि बर्बरीकाने ते आलेले वीर पाहिले।

Verse 5

परं नासौ वेद पाण्डून्पाण्डवास्तं च नो विदुः । आजन्म यस्मान्नैवाभूत्पाण्डूनां चास्य संगमः

तो पांडूला ओळखत नव्हता आणि पांडवही त्याला ओळखत नव्हते; कारण जन्मापासूनच पांडुपुत्रांशी त्याचा कधीही संगम झाला नव्हता।

Verse 6

ततः प्रविश्य वै तस्मिन्देवीमासाद्य पांडवाः । पिंडकाद्यं तत्र मुक्त्वा तृषा प्रैक्षि जलं तदा

मग त्या स्थानी प्रवेश करून देवीजवळ जाऊन पांडवांनी तेथे पिंडक इत्यादी अर्पण ठेवले; आणि तहान लागल्याने व्याकुळ होऊन तेव्हा पाण्याकडे शोध घेऊ लागले।

Verse 7

ततो भीमः कुण्डमध्यं जलं पातुं विवेश ह । प्रविशंतं च तं प्राह युधिष्ठिर इदं वचः

तेव्हा भीम पाणी पिण्यासाठी कुंडाच्या मध्यभागी उतरला. तो आत जात असता युधिष्ठिराने त्याला हे वचन सांगितले.

Verse 8

उद्धृत्य भीम तोयं त्वं पादौ प्रक्षाल्य भो बहिः । ततः पिबाऽन्यथा दोषो महांस्त्वामुपपत्स्यते

हे भीमा! पाणी काढून बाहेर आण, बाहेरच पाय धुऊन मग पिऊन टाक. नाहीतर तुझ्यावर मोठा दोष येईल.

Verse 9

एतद्राज्ञो वचो भीमस्तृषा व्याकुललोचनः । अश्रुत्वैव विवेशासौ कुण्डमध्ये जलेच्छया

राजाचे हे वचन असूनही, तहानेने व्याकुळ झालेल्या नेत्रांचा भीम ते न ऐकताच पाण्याच्या इच्छेने कुंडाच्या मध्यात शिरला.

Verse 10

स च दृष्ट्वा जलं पातुं तत्रैव कृतनिश्चयः । मुखं हस्तौ च चरणौ क्षालयामास शुद्धये

पाणी पाहून तो तिथेच पिण्याचा निश्चय करून शुद्धीसाठी त्याच पाण्यात तोंड, हात आणि पाय धुवू लागला.

Verse 11

यतः पीतं जलं पुंसामप्रक्षाल्य च यद्भवेत् । प्रेताः पिशाचास्तद्रूपं संक्रम्य प्रपिबंति तत्

कारण मनुष्याने योग्य प्रक्षालन न करता पाणी प्यायले तर प्रेत व पिशाच त्या रूपात संक्रांत होऊन जणू त्याच्याद्वारे ते पाणी पितात.

Verse 12

एवं प्रक्षालयाने च पादौ तत्र वृकोदरे । उपरिस्थस्तदा प्राह सत्यं सुहृदयो वचः

अशा रीतीने तेथे वृकोदर पाय धुत होता. तेव्हा वर उभा असलेल्याने सद्भावातून आलेले सत्य वचन उच्चारले.

Verse 13

दुर्मते भोः किमेतत्त्वं कुरुषे पापनिश्चयः । देवीकुण्डे क्षालयसि मुखं पादौ करौ च यत्

अरे दुर्बुद्धी! पापाचा निश्चय करून हे काय करीत आहेस? देवीकुंडात तोंड, पाय आणि हात का धुतोस?

Verse 14

यतो देवी सदानेन जलेन स्नाप्यते मया । दत्र प्रक्षिपंस्तोयं मलपापान्न बिभ्यसि

कारण याच जलाने मी नेहमी देवीला स्नान घालतो. तरीही तू यात पाणी टाकून मल व पाप यांना घाबरत नाहीस!

Verse 15

मलाक्ततोयं यन्नाम अस्पृश्यं तन्नरैरपि । कुतो देवैश्च तत्पापं स्पृश्यते तत्त्वतो वद

खरेखुरे सांग: जे पाणी मलाने लिप्त म्हणून माणसांनाही अस्पृश्य म्हणतात, ते पाप देवांना तरी कसे स्पर्श करील?

Verse 16

शीघ्रं च त्वं निःसरास्मात्कुण्डाद्भूत्वा बहिः पिब । यद्येवं पाप मूढोऽसि तीर्थेषु भ्रमसे कुतः

लवकर या कुंडातून बाहेर निघ आणि बाहेरूनच पाणी पी. जर तू असा पापमूढ असशील, तर तीर्थांमध्ये भटकतोसच कशाला?

Verse 17

भीम उवाच । किमेतद्भाषसे क्रूर परुषं राक्षसाधम । यतस्तोयानि जंतूनामुपभो गार्थमेव हि

भीम म्हणाला—अरे क्रूर राक्षसाधमा! तू असे कठोर व परुष वचन का बोलतोस? जल हे प्राण्यांच्या उपभोगासाठी व जीवनधारणेसाठीच आहे.

Verse 18

तीर्थेषु कार्यं स्नानं चेत्युक्तं मुनिवरैरपि । अंगप्रक्षालनं स्नानमुक्तं मां निंदसे कुतः

मुनिवरांनीही सांगितले आहे की तीर्थस्थानी स्नान करावे. आणि स्नान म्हणजे अंगप्रक्षालन असेच म्हटले आहे; मग तू मला का निंदितोस?

Verse 19

यदि न क्रियते पानमंगप्रक्षालनं तथा । तत्किमर्थं पूर्तधर्माः क्रियन्ते धर्मशालिभिः

जर पाणी पिणे आणि अंगप्रक्षालनच करायचे नसेल, तर धर्मशील लोक पूर्तधर्माची कामे कशासाठी करतात?

Verse 20

सुहृदय उवाच । स्नातव्यं तीर्थमुख्येषु सत्यमेतन्न संशयः । चरेषु किं तु संविश्य स्थावरेषु बहिः स्थितः

सुहृदय म्हणाला—मुख्य तीर्थांत स्नान करावे हे सत्य आहे, यात संशय नाही. वाहत्या पाण्यात मात्र उतरून स्नान योग्य; स्थिर पाण्यात बाहेर उभे राहूनच.

Verse 21

स्थावरेष्वपि संविश्य तन्न स्नानं विधीयते । न यत्र देवस्नानार्थं भक्तैः संगृह्यते जलम्

स्थिर पाण्यात उतरले तरी तसे स्नान विधेय नाही—विशेषतः जिथे देवस्नानासाठी भक्तांनी पाणी साठवलेले असते.

Verse 22

यच्च हस्तशतादूर्ध्वं सरस्तत्र विधीयते । संवेशेऽपि क्रमश्चायं पादौ प्रक्षाल्य यद्बहिः

जर शंभर हस्तांपलीकडे सरोवर असेल तर तेथे स्नान विधिसंमत आहे. तरीही क्रम हाच—बाहेरच राहून आधी पाय धुवावेत, मग आत जावे.

Verse 23

ततः स्नानं प्रकर्तव्यमन्यथा दोष उच्यते । किं न श्रुतस्त्वया प्रोक्तः श्लोकः पद्मभुवा पुरा

यानंतरच स्नान करावे; अन्यथा दोष सांगितला आहे. पद्मभू (ब्रह्मा) यांनी पूर्वी सांगितलेला श्लोक तू ऐकला नाहीस काय?

Verse 24

मलं मूत्रं पुरीषं च श्लेष्म निष्ठीनाश्रु च । गंडूषाश्चैव मुञ्चति ये ते ब्रह्महणैः समाः

जे तीर्थजलात मल, मूत्र, विष्ठा, कफ, थुंकी, अश्रू तसेच गुळण्या टाकतात—ते ब्राह्मणहत्याऱ्यासमान मानले जातात.

Verse 25

तस्मान्निःसर शीघ्रं त्वं यद्येवमजितेन्द्रियः । तत्किमर्थं दुराचार तीर्थेष्वटसि बालिश

म्हणून, जर तुझ्या इंद्रिया अजित असतील तर तू लवकर बाहेर ये. मग कशासाठी, दुराचारी मूर्खा, तू तीर्थांत भटकत राहतोस?

Verse 26

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स हि तीर्थफलं लभेत्

ज्याचे हात-पाय आणि मन उत्तम संयमित आहेत, आणि ज्याच्या सर्व क्रिया निर्विकार आहेत—तोच खरोखर तीर्थफळ प्राप्त करतो.

Verse 27

भीम उवाच । अधर्मो वापि धर्मोऽस्तु निर्गंतुं नैव शक्नुयाम् । क्षुधा तृषा मया नित्यं वारितुं नैव शक्यते

भीम म्हणाला—अधर्म असो वा धर्म, मी बाहेर जाण्यापासून थांबू शकत नाही. माझ्यात नित्य असलेली भूक व तहान रोखता येत नाही.

Verse 28

सुहृदय उवाच । जीवितार्थे भवान्कस्मात्पापं प्रकुरुते वद । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः शिबिना यः समीरितः

सुहृदय म्हणाला—सांग, केवळ जीव वाचवण्यासाठी तू पाप का करतोस? राजा शिबीने उच्चारलेला तो श्लोक तू ऐकला नाहीस काय?

Verse 29

मुहूर्तमपि जीवेत नरः शुक्लेन कर्मणा । न कल्पमपि जीवेत लोकद्वयविरोधिना

मनुष्याने शुद्ध कर्माने जरी एक मुहूर्त जगावे; पण या लोक व परलोक—दोन्हींच्या विरोधी कर्मांनी कल्पभरही जगू नये.

Verse 30

भीम उवाच । काकारवेण ते मह्यं कर्णौ बधिरतां गतौ । पास्याम्येव जलं चात्र कामं विलप शुष्य वा

भीम म्हणाला—तुझ्या कावळ्यासारख्या कावकावाने माझे कान बहिरे झाले. मी इथेचं पाणी नक्की पिणार; हवे तितके विलाप कर, किंवा सुकून जा.

Verse 31

सुहृदय उवाच । क्षत्रियाणां कुले जातस्त्वहं धर्माभिरक्षिणाम् । तस्मात्ते पातकं कर्तुं न दास्यामि कथंचन

सुहृदय म्हणाला—मी धर्मरक्षण करणाऱ्या क्षत्रियकुळात जन्मलो आहे. म्हणून तुला कोणत्याही प्रकारे हे पातक करू देणार नाही.

Verse 32

तद्वराकाथ शीघ्रं त्वमस्मात्कुंडाद्विनिःसर

मग, अरे दुष्टा! लवकरच या कुंडातून बाहेर निघ।

Verse 33

इष्टकाशकलैः शीघ्रं चूर्णयिष्येऽन्यथा शिरः । इत्युक्त्वा चेष्टकां गृह्य मुमोच शिरसः प्रति

“नाहीतर विटेच्या तुकड्यांनी तुझे डोके क्षणार्धात चुरडून टाकीन।” असे म्हणत त्याने वीट उचलून डोक्याकडे भिरकावली।

Verse 34

भीमश्च वंचयित्वा तामुत्प्लुत्य बहिराव्रजत् । भर्त्सयंतौ ततश्चोभावन्योन्यं भीमविक्रमौ

आणि भीमाने त्याला फसवून उडी मारली व बाहेर आला. मग ते दोघेही भयंकर पराक्रमी एकमेकांना आलटून-पालटून धारेवर धरू लागले.

Verse 35

युयुधाते प्रलंबाभ्यां बाहुभ्यां युद्धपारगौ । व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ

युद्धात पारंगत ते दोघे लांब पसरलेल्या बाहूंनी झुंज देत राहिले—रुंद छातीचे, दीर्घभुज, आणि दोघेही मल्लयुद्धात तितकेच कुशल.

Verse 36

मुष्टिभिः पार्ष्णिघातैश्च जानुभिश्चाभिजघ्नतुः । ततो मुहूर्तात्कौरव्यः पर्यहीयत पांडवः

ते एकमेकांवर मुठी, टाचेचे घाव आणि गुडघ्यांनी प्रहार करू लागले. मग थोड्याच वेळात कौरव वरचढ झाला आणि पांडव क्षीण होऊ लागला.

Verse 37

हीयमानस्ततो भीम उद्यतोऽभूत्पुनः पुनः । अहीयत ततोऽप्यंग ववृधे बर्बरीककः

भीम क्षीण होत असूनही पुन्हा पुन्हा उभा राहिला; तरीही हे प्रिय, तो मागे पडत गेला आणि बर्बरीक मात्र अधिकाधिक बलवान होत गेला।

Verse 38

ततो भीमं समुत्पाट्य बर्बरीको बलादिव । निष्पिपेष ततः क्रुद्धस्तदद्भुतमिवाभवत्

मग बर्बरीकाने जणू केवळ बळाच्या जोरावर भीमाला उचलून उपटले आणि क्रोधाने त्याला चिरडून टाकले; ते दृश्य अद्भुत वाटले।

Verse 39

मूर्छितं चैवमादाय विस्फुरन्तं पुनःपुनः । सागराय प्रचलितः क्षेप्तुं तत्र महांभसि

तो मूर्छित अवस्थेत असलेला, पुन्हा पुन्हा तडफडणारा त्याला उचलून तो समुद्राकडे निघाला, तेथील विशाल जलात फेकण्यासाठी।

Verse 40

ददृशुः पांडवा नैतद्देव्या नयनयंत्रिताः

पांडवांना हे दिसले नाही; देवीने जणू त्यांच्या दृष्टीला आवर घालून रोखून धरले होते।

Verse 41

तथा गृहीते कुरुवीरमुख्ये वीरेण तेनाद्भुतविक्रमेण । आश्चर्यमासीद्दिवि देवतानां देवीभिराकाशतले निरीक्ष्य तम्

कुरुवीरांतील श्रेष्ठ त्या वीराला त्या अद्भुत पराक्रमी योद्ध्याने पकडले तेव्हा स्वर्गातील देवता विस्मयचकित झाले; आणि देव्या आकाशमंडळातून त्याच्याकडे पाहू लागल्या।

Verse 42

सागरस्य ततस्तीरे बर्बरीकं गतं तदा । निरीक्ष्य भगवान्रुद्रो वियत्स्थः समभाषत

बर्बरीक जेव्हा समुद्राच्या तीरावर पोहोचला, तेव्हा आकाशस्थ भगवान रुद्रांनी त्याला पाहून भाषण केले।

Verse 43

भोभो राक्षसशार्दूल बर्बरीक महाबल । मुंचैनं भरतश्रेष्ठं भीमं तव पितामहम्

“अरे अरे, राक्षसशार्दूल महाबली बर्बरीक! हा भरतश्रेष्ठ भीम—तुझा पितामह—याला सोड.”

Verse 44

अयं हि तीर्थयात्रायां विचरन्भ्रातृभिर्युतः । कृष्णया चाप्यदस्तीर्थं स्नातुमेवाभ्युपाययौ

“हा आपल्या भावांसह व कृष्णेसह तीर्थयात्रेत फिरत आहे; केवळ स्नानासाठीच या तीर्थावर आला आहे.”

Verse 45

सम्मानं सर्वथा तस्मादर्हः कौरवनंदनः । अपापो वा सपापो वा पूज्य एव पितामहः

“म्हणून, हे कौरवनंदना, तो सर्वथा सन्मानास पात्र आहे. तो निष्पाप असो वा पापयुक्त—पितामह पूज्यच असतो.”

Verse 46

सूत उवाच । इति रुद्रवचः श्रुत्वा सहसा तं विमुच्य सः । न्यपतत्पादयोर्हा धिक्कष्टं कष्टं च प्राह सः

सूत म्हणाले—रुद्रांचे वचन ऐकताच त्याने ताबडतोब त्याला सोडले, पायांवर पडला आणि म्हणाला, “हाय! धिक्कार, किती संकट—किती भयंकर, किती भयंकर!”

Verse 47

क्षम्यतां क्षम्यतां चेति पुनः पुनरवोचत । शिरश्च ताडयन्स्वीयं रुरोद च मुहुर्मुहुः

तो पुन्हा पुन्हा “क्षम करा, क्षम करा” असे विनवत राहिला; स्वतःचे शिर आपटत तो वारंवार रडू लागला।

Verse 48

तं तथा परिशोचंतं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः । भीमसेनः समालिंग्य आघ्राय च वचोऽब्रवीत्

त्याला असा शोकाकुल व वारंवार व्याकुळ होताना पाहून भीमसेनाने त्याला आलिंगन दिले; स्नेहाने त्याचे मस्तक हुंगून मग तो बोलला।

Verse 49

वयं त्वां नैव जानीमस्त्वं चास्माञ्जन्मकालतः । अत्र वासश्च ते पुत्र भैमेः कृष्णाच्च संश्रुतः

आम्ही तुला मुळीच ओळखले नाही, आणि तूही जन्मापासून आम्हाला ओळखत नाहीस; पण पुत्रा, येथे तुझ्या निवासाचे वचन भीमाच्या वतीने आणि कृष्णा (द्रौपदी) हिनेही दिले आहे।

Verse 50

परं नो विस्मृतं सर्वं नानादुःखैः प्रमुह्यताम् । दुःखितानां यतः सर्वा स्मृतिर्लुप्ता भवेत्स्फुटम्

आम्हाला तर सर्वच विसरून गेले आहे, कारण नानाविध दुःखांनी आम्ही व्याकुळ झालो आहोत; दुःखी जनांची सर्व स्मृती खरोखर लोप पावते।

Verse 51

तदस्माकमिदं दुःखं सर्वकालविधानतः । मा शोचस्त्वं च तनय न ते दोषोऽस्ति चाण्वपि

म्हणून आमचे हे दुःख काळाच्या विधानाने आले आहे; पुत्रा, तू शोक करू नकोस—तुझ्यात किंचितही दोष नाही।

Verse 52

यतः सर्वः क्षत्रियस्य दंड्यो विपथिसंस्थि तः । आत्मापिदंड्यः साधूनां प्रवृत्तः कुपथाद्यदि

जो कोणीही विपथावर उभा राहतो तो तो क्षत्रियाकडून दंडनीय असतो; आणि आपलीच आत्मा जर कुपथाकडे वळली, तर तीही सज्जनांच्या दृष्टीने दंडनीय ठरते।

Verse 53

पितृमातृसुहृद्भ्रातृपुत्रादीनां किमुच्यते । अतीव मम हर्षोऽयं धन्योहं पूर्वजाश्च मे

मग पिता, माता, मित्र, भाऊ, पुत्र इत्यादींबद्दल काय सांगावे? माझा हा आनंद अत्यंत महान आहे; मी धन्य आहे आणि माझे पूर्वजही धन्य आहेत।

Verse 54

यस्य त्वीदृशकः पौत्रो धर्मज्ञो धर्मपालकः । वरार्हस्त्वं प्रशंसार्हो भवान्येषां सतां तथा

ज्याचा असा नातू आहे—धर्म जाणणारा व धर्माचे रक्षण करणारा—तो (वृद्ध) श्रेष्ठ सन्मानास व स्तुतीस योग्य आहे; तसेच इतरही सर्व सत्पुरुष।

Verse 55

तस्माच्छोकं विहायेमं स्वस्थो भवि तुमर्हसि

म्हणून हा शोक सोडून तू स्वस्थ व स्थिर व्हावे, हेच योग्य आहे।

Verse 56

बर्बरीक उवाच । पापं मां ताततात त्वं ब्रह्मघ्नादपि कुत्सितम् । अप्रशस्यं नार्हसीह द्रष्टुं स्प्रष्टुमपि प्रभो

बर्बरीक म्हणाला—हे पूज्य पिता, हे आजोबा! मी पापी आहे, ब्रह्महत्याऱ्यापेक्षाही अधिक निंद्य. मी स्तुतीस अयोग्य; हे प्रभो, येथे मला पाहूही नये, स्पर्श करणे तर दूरच।

Verse 57

सर्वेषामेव पापानां निष्कृतिः प्रोच्यते बुधैः । पित्रोरभक्तस्य पुनर्निष्कृतिर्नैव विद्यते

सर्व पापांचे प्रायश्चित्त आहे असे पंडित सांगतात; पण जो आई-वडिलांचा भक्त नाही, त्याला पुन्हा प्रायश्चित्तच नाही।

Verse 58

तद्येन देहेन मया ताततातोऽभिपीडितः । तत्त्वमेव समुत्स्रक्ष्ये महीसागरसंगमे

ज्या देहाने मी वडील व आजोबांना पीडा दिली, तोच देह मी भूमी-समुद्राच्या संगमावर त्यागीन।

Verse 59

मैवं भवेयमन्येषु अपि जन्मसु पातकी । न मामस्मादभिप्रायादर्हः कोऽपि निवर्तितुम्

इतर जन्मांतही मी असा पातकी होऊ नये. या निर्धारापासून मला परावृत्त करण्याचा अधिकार कोणालाही नाही।

Verse 60

यतोंऽशेन विलुप्येत प्रायश्चित्तान्निवारकः । एवमुक्त्वा समुत्प्लुत्य ययौ चैवार्णवं बली

प्रायश्चित्तात किंचितही कमी होऊ नये म्हणून—असे बोलून तो बलवान उडी मारून थेट समुद्रात गेला।

Verse 61

समुद्रोऽपि चकंपे च कथमेनं निहन्म्यहम् । ततः सिद्धांबिकायाश्च देव्यस्तत्र चतुर्दश

समुद्रही थरथर कापला—‘मी याला कसा न मारू?’ तेव्हा तेथे सिद्धांबिकेच्या चौदा देव्या प्रकट झाल्या।

Verse 62

समालिंग्य च संस्थाप्य रुद्रेण सहिता जगुः । अज्ञातविहिते पापे नास्ति वीरेंद्र कल्मषम्

त्याला आलिंगन देऊन नीट स्थिर करून, रुद्रासहित ते गाऊ लागले— “हे वीरेन्द्रा! अज्ञानाने घडलेल्या पापात तुझा कल्मष होत नाही।”

Verse 63

शास्त्रेषूक्तमिदं वाक्यं नान्यथा कर्तुमर्हसि । अमुं च पृष्ठलग्नं त्वं पश्य भोः स्वं पितामहम्

हे वचन शास्त्रांत सांगितले आहे; तू याच्या विरुद्ध करणे योग्य नाहीस. आणि पाहा, भोः, तुझा स्वतःचा पितामह तुझ्या पाठीला चिकटून आहे।

Verse 64

पुत्रपुत्रेति भाषंतमनु त्वा मरणोन्मुखम् । अधुना चेत्स्वकं देहं वीर त्वं परित्यक्ष्यसि

‘पुत्रा, पुत्रा!’ असे म्हणत तो, मृत्यूकडे वळलेल्या तुझ्या मागोमाग येतो. आता, हे वीरा, तू आपले शरीर टाकशील तर…

Verse 65

ततस्त्यक्ष्यति भीमोऽपि पातकं तन्महत्तव । एवं ज्ञात्वा धारय त्वं स्वशरीरं महामते

त्यानंतर भीमही तुझ्या त्या महान पातकाचा त्याग करील. हे जाणून, हे महामते, आपले शरीर धारण कर।

Verse 66

अथ चेत्त्यक्तुकामस्त्वं तत्रापि वचनं शृणु । स्वल्पेनैव च कालेन कृष्णाद्देवकिनंदनात्

आणि जर तू त्याग करण्यासच इच्छित असशील, तरी तेथेही हे वचन ऐक— फारच थोड्या काळात देवकीनंदन श्रीकृष्णाकडून (समाधान होईल)।

Verse 67

देहपातस्तव प्रोक्तस्तं प्रतीक्ष यदीच्छ सि । यतो विष्णुकराद्वत्स देहपातो विशिष्यते

तुझा देहपात (मृत्यू) पूर्वीच सांगितला आहे—तुला इच्छा असल्यास त्या काळाची प्रतीक्षा कर. कारण, हे वत्सा, विष्णूच्या हस्ते देहत्याग विशेष श्रेष्ठ मानला जातो.

Verse 68

तस्मात्प्रतीक्ष तं कालमस्माकं प्रार्थितेन च । एवमुक्तो निववृते बर्बरीकोऽपि दुर्मनाः

म्हणून, आम्ही विनविले आहे त्याप्रमाणे त्या काळाची प्रतीक्षा कर. असे ऐकून बर्बरीकही—मन उदास करून—परत फिरला.

Verse 69

रुद्रं देवीश्च चामुंडां सोपालंभं वचोऽब्रवीत् । त्वमेव देवि जानासि रक्ष्यते शार्ङ्गधन्विना

त्याने रुद्र व देवी—अगदी चामुंडेलाही—उलाहन्याचे शब्द सांगितले: “हे देवि, शार्ङ्गधन्वी (विष्णु/कृष्ण) याच्या द्वारे हा कसा रक्षित आहे, ते तूच जाणतेस.”

Verse 70

पांडवा भूमिलाभार्थे तत्ते कस्मादुपेक्षितम् । त्वया च समुपागत्य रक्षितोऽयं वृकोदरः

“पांडव भूमिलाभासाठी प्रयत्न करीत आहेत—मग ते तू का उपेक्षित केलेस? आणि तू समोर येऊन हस्तक्षेप केल्यावर हा वृकोदर (भीम) रक्षित झाला.”

Verse 71

देव्युवाच । अहं च रक्षयिष्यामि स्वभक्तं कृष्णमृत्युतः । यस्माच्च चंडिकाकृत्ये कृतोऽनेन महारणः । तस्माच्चंडिलनाम्नायं विश्वपूज्यो भविष्यति

देवी म्हणाल्या: “मीही माझ्या भक्त कृष्णाला मृत्यूपासून वाचवीन. आणि चंडिकेच्या सेवेत याने महान रण केले आहे, म्हणून हा ‘चंडिल’ या नावाने विश्वपूज्य व विख्यात होईल.”

Verse 72

एवमुक्त्वा गताः सर्वे देवा देव्यस्त्वदृश्यताम् । भीमोऽपि तं समादाय पांडुभ्यः सर्वमूचिवान्

असे बोलून सर्व देवदेवता तेथून अंतर्धान पावले। मग भीम त्याला सोबत घेऊन पांडवांना सर्व वृत्तांत सांगून गेला।

Verse 73

विस्मिताः पांडवास्तं च पूजयित्वा पुनः पुनः । यथोक्तविधिना चक्रुस्तीर्थस्नानमतंद्रिताः

विस्मित झालेल्या पांडवांनी त्यांचे पुन्हा पुन्हा पूजन केले आणि शास्त्रोक्त विधीने आळस न करता तीर्थस्नान केले।

Verse 74

भीमोपि यत्र रुद्रेण मोक्षितस्तत्र सुप्रभम् । लिंगं संस्थापयामास भीमेश्वरमिति श्रुतम्

आणि भीम ज्या स्थानी रुद्रकृपेने मुक्त झाला, त्याच ठिकाणी त्याने अत्यंत तेजस्वी लिंगाची स्थापना केली; ते ‘भीमेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

Verse 75

ज्येष्ठमासे कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामुपोषितः । रात्रौ संपूज्य भीमेशं जन्मपापाद्विमुच्यते

जो ज्येष्ठ महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला उपवास करतो आणि रात्री भक्तिभावाने भीमेशाचे सम्यक् पूजन करतो, तो जन्मापासून साचलेल्या पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 76

यथैव लिंगानि सुपूजितानि सप्तात्र मुख्यानि महाफलानि । भीमेश्वरं लिंगमिदं तथैव समस्तपापापहरं सुपूज्यम्

जसे येथे असलेली सात प्रमुख लिंगे उत्तम रीतीने पूजिली असता महान फल देतात, तसेच हे भीमेश्वर लिंगही सर्व पापांचे हरण करणारे असून श्रद्धेने पूजण्यास योग्य आहे.