Adhyaya 54

Verse 1

नारद उवाच । ममापि पार्थ तत्रास्ति मूर्तिर्ब्राह्मणकाम्यया । तत्र नाहं त्यजाम्यंग च्छत्रदण्डविभूषिताम्

नारद म्हणाले—हे पार्थ, तेथेही ब्राह्मणांच्या इच्छेने माझी एक मूर्ती आहे. हे प्रिय, छत्र व दंडाने विभूषित त्या स्वरूपाचा मी तेथे त्याग करीत नाही.

Verse 2

कार्तिकस्य तु या शुक्ला भवत्येकादशी शुभा । तस्यां मदर्चनं कृत्वा कलिदोषैर्विमुच्यते

कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षातील जी शुभ एकादशी येते, त्या दिवशी माझे अर्चन केल्याने मनुष्य कलियुगाच्या दोषांपासून मुक्त होतो.

Verse 3

अर्जुन उवाच । बाल्यात्प्रभृति संदेहो ममायं हृदि वर्तते । पृच्छतस्तं च मे विप्र न क्रोधं कर्तुमर्हसि

अर्जुन म्हणाला—बाल्यापासून हा संशय माझ्या हृदयात आहे. हे विप्र, मी तो विचारत असताना आपण क्रोध करू नये.

Verse 4

सदा त्वं मोक्षधर्मेषु परिनिष्ठां परां गतः । सर्वभूतसमो दांतो रागद्वेषविवर्जितः

आपण सदैव मोक्षधर्मांत परम निष्ठेला पोहोचलेले आहात. आपण सर्व प्राण्यांप्रती समभावी, संयमी आणि राग-द्वेषरहित आहात.

Verse 5

त्यक्तनिंदास्तुतिर्मौनी मोक्षस्थः परिकीर्त्यसे । त्वं च नारद लोकेषु वायुवच्चपलो मुने

आप निंदा-स्तुतीचा त्याग करणारे, मौनी आणि मोक्षस्थित असे कीर्तिले जाता. तरीही, हे नारद मुने, आपण लोकांत वायूसारखे चंचलपणे संचार करता.

Verse 6

सौदामिनीव विचरन्दृश्यसे प्राज्ञसंमतः । सदा कलिकरो लोके निर्दयः सर्वप्राणिषु

तू सौदामिनीसारखा फिरताना दिसतोस आणि प्राज्ञ तुला मान्यता देतात; तरीही तू जगात सदैव कलह घडविणारा, सर्व प्राण्यांवर निर्दय आहेस.

Verse 7

बहूनां हि सहस्राणि देवगंधर्वरक्षसाम् । राज्ञां मुनीन्द्रदैत्यानां कलेर्नष्टानि तेऽभवन्

तुझ्यामुळे कलिच्या संघर्षाने देव, गंधर्व, राक्षस तसेच राजे, मुनींद्र आणि दैत्य यांचे हजारोच्या हजारो समूह नष्ट झाले.

Verse 8

कस्मात्तदेषा चेष्टा ते संदेहं मे हर द्विज । संदेहान्न सुखं शेते बाणविद्धो मृगो यथा

मग तुझी ही चेष्टा का? हे द्विज, माझा संशय दूर कर; कारण संशयात मनुष्य सुखाने झोपत नाही, जसा बाणाने विद्ध झालेला मृग.

Verse 9

सूत उवाच । शौनकेदं वचः श्रुत्वा फाल्गुनान्नारदो मुनिः । प्रहसन्निव बाभ्रव्यवदनं स निरैक्षत

सूत म्हणाले—हे शौनक, फाल्गुनाचे हे वचन ऐकून मुनी नारद जणू हसत बाभ्रव्याच्या मुखाकडे पाहू लागले.

Verse 10

स च बाभ्रव्यनामा वै हारीतस्यान्वयोद्भवः । ब्राह्मणो नारदमुनेः समीपे वर्तते सदा

तो बाभ्रव्य नावाचा ब्राह्मण होता, हारीत वंशात जन्मलेला; तो नेहमी मुनी नारदांच्या सान्निध्यातच राहात असे.

Verse 11

स च ज्ञात्वा महाबुद्धिर्नारदस्य मनीषितम् । प्रहसन्निव प्रोवाच फाल्गुनं स्निग्धया गिरा

तो महाबुद्धिमान नारदाचा अभिप्राय जाणून, जणू हसतच, स्नेहाळ वाणीने फाल्गुनास बोलला।

Verse 12

बाभ्रव्य उवाच । सत्यमेतद्यथात्थ त्वं नारदं प्रति पांडव । सर्वोऽपि चात्र वृत्तांते संशयं याति मानवः

बाभ्रव्य म्हणाला—हे पांडव! नारदास प्रति तू जे बोललास ते सत्य आहे; या वृत्तांतात प्रत्येक मनुष्य संशयात पडतो।

Verse 13

तदहं ते प्रवक्ष्यामि यथा कृष्णान्मया श्रुतम् । स्तोककालांतरे पूर्वं सर्वं यादवनंदनः

म्हणून मी तुला सांगतो, जसे मला श्रीकृष्णांकडून ऐकायला मिळाले; थोड्याच काळापूर्वी हे सर्व यादव-नंदनाने सांगितले।

Verse 14

महीसागरयात्रायां कृष्णस्तत्राययौ प्रभुः । उग्रसेनेन सहितो वसुदेवेन बभ्रुणा

महीसागर यात्रेच्या वेळी प्रभु श्रीकृष्ण स्वतः तेथे आले, उग्रसेनासह आणि वसुदेव (बभ्रु) यांच्यासह।

Verse 15

रामेण रौक्मिणेयेन युयुधानादिभिस्तदा । स च ज्ञात्वा ज्ञातिसमं महीसागरसंगमे

त्या वेळी राम, रौक्मिणेय, युयुधान इत्यादीही त्यांच्या सोबत होते; आणि महीसागर-संगमावर आपले नातेवाईकही जमले आहेत हे जाणून ते पुढे गेले।

Verse 16

पिंडदानादिकं कृत्वा दत्त्वा दानानि भूरिशः । गुहेश्वरादिलिंगानि यत्नतः प्रतिपूज्य च

पिंडदानादी विधी करून आणि विपुल दाने देऊन, त्याने गुहेश्वर आदी लिंगांची यत्नपूर्वक विधिवत् पूजा केली।

Verse 17

स्नानं कृत्वा कोटितीर्थे जयादित्यं समर्च्य च । पूजयन्नारदमुनिं युक्तः कृष्णो महामनाः

कोटितीर्थात स्नान करून आणि जयादित्याचे विधिवत् अर्चन करून, संयमी महामना कृष्णाने नारदमुनींचाही आदराने पूजन केले।

Verse 19

उग्रसेन उवाच । कृष्ण प्रक्ष्यामि त्वामेकं संशयं वद तं मम

उग्रसेन म्हणाले—हे कृष्णा, मी तुला एक संशय विचारतो; कृपा करून तो मला सांग।

Verse 20

योऽयं नाम महाबुद्धिर्नारदो विश्ववंदितः । कस्मादेषोऽतिचपलो वायुवद्भ्रमते जगत्

हा नारद महाबुद्धिमान व विश्ववंद्य आहे; मग तो वाऱ्यासारखा अतिचंचल होऊन जगात का फिरत राहतो?

Verse 21

श्रीकृष्ण उवाच । सत्यं राजंस्त्वया पृष्टमेतत्सर्वं वदामि ते । दक्षेण तु पुरा शप्तो नारदो मुनिसत्तमः

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे राजन्, तू विचारलेले योग्य व सत्य आहे; मी तुला सर्व सांगतो. पूर्वी मुनिश्रेष्ठ नारदांना दक्षाने शाप दिला होता।

Verse 22

सृष्टिमार्गांस्तु तान्वीक्ष्य नारदेन विचालितान् । नावस्थानं च लोकेषु भ्रमतस्ते भविष्यति

नारदाने विचलित केलेले सृष्टीचे मार्ग पाहून (दक्ष म्हणाला)—‘हे भ्रमणशील! कोणत्याही लोकी तुझे स्थिर निवासस्थान होणार नाही।’

Verse 23

पैशुन्य वक्ता च तथा द्वितीयानां प्रचालनात् । इति शापद्वयं प्राप्य द्विविधात्मजचालनात्

आणखी—‘तू निंदानालायक चुगली बोलणारा होशील,’ कारण तू दुसऱ्यांना परस्परांविरुद्ध भडकवितोस. अशा रीतीने दोन प्रकारच्या संततीला चाळविल्यामुळे त्याला दुहेरी शाप मिळाला.

Verse 24

निराकर्तुं समर्थोऽपि मुनिर्मेने तथैव तत् । एतावान्साधुवादो हि यतश्च क्षमते स्वयम्

शाप निरस्त करण्यास समर्थ असूनही मुनींनी तो तसाच स्वीकारला. कारण खरे साधुत्व हेच—स्वतः सहन करून स्वयंस्फूर्त क्षमा करणे.

Verse 25

विनाशकालं चावेक्ष्य कलिं वर्धयते यतः । सत्यं च वक्ति तस्मात्स न च पापेन लिप्यते

तो विनाशकाळ पूर्वीच जाणून (लीलेने) कलिला वाढू देतो, आणि तो सत्यच बोलतो; म्हणून तो पापाने लिप्त होत नाही.

Verse 26

भ्रमतोऽपि च सर्वत्र नास्य यस्मात्पृथङ्मनः । ध्येयाद्भवति नैव स्याद्भ्रमदोषस्ततोस्य च । यच्च प्रीतिर्मयि तस्य परमा तच्छृणुष्व च

तो सर्वत्र भ्रमण करीत असला तरी त्याचे मन कधीही विभागले जात नाही; ते ध्येयातच स्थिर असते, म्हणून त्याला चंचलतेचा दोष लागत नाही. आणि माझ्याविषयी त्याची जी परम प्रीती आहे, तीही ऐक.

Verse 27

अहं हि सर्वदा स्तौमि नारदं देवदर्शनम् । महेंद्रगदितेनैव स्तोत्रेण शृणु तन्नृप

मी सदैव देवदर्शी मुनी नारदांची स्तुती करीत असतो। हे नृपा, महेंद्रानेच उच्चारलेले ते स्तोत्र ऐक।

Verse 28

श्रुतचारित्रयोर्जाता यस्याहंता न विद्यते । अगुप्तश्रुत चारित्रं नारदं तं नमाम्यहम्

ज्याच्या ठायी श्रुतीचे ज्ञान व सदाचार असूनही अहंकार उत्पन्न होत नाही, आणि ज्याचे श्रवण-ज्ञान व चरित्र लपलेले नाही—त्या नारदास मी नमस्कार करतो।

Verse 29

अरतिक्रोधचापल्ये भयं नैतानि यस्य च । अदीर्घसूत्रं धीरं च नारदं तं नमाम्यहम्

ज्याला अरति, क्रोध व चापल्य यांचे भय नाही; जो दीर्घसूत्री नाही, धीर व संयमी आहे—त्या नारदास मी नमस्कार करतो।

Verse 30

कामाद्वा यदि वा लोभाद्वाचं यो नान्यथा वदेत् । उपास्यं सर्वजंतूनां नारदं तं नमाम्यहम्

जो कामामुळे वा लोभामुळेही वाणी अन्यथा बोलत नाही, आणि जो सर्व प्राण्यांचा उपास्य आहे—त्या नारदास मी नमस्कार करतो।

Verse 31

अध्यात्मगतितत्त्वज्ञं क्षांतं शक्तं जितेंद्रियम् । ऋजुं यथार्थ वक्तारं नारदं तं नमाम्यहम्

अध्यात्मगतीचे तत्त्व जाणणारा, क्षमाशील, समर्थ, जितेंद्रिय, सरळ व यथार्थ बोलणारा—त्या नारदास मी नमस्कार करतो।

Verse 32

तेजसा यशसा बुद्ध्या नयेन विनयेन च । जन्मना तपसा वृद्धं नारदं तं नमाम्यहम्

तेज, यश, बुद्धी, नीती व विनय यांनी परिपक्व, तसेच जन्म व तपाने वंदनीय अशा नारद मुनींना मी नमस्कार करतो।

Verse 33

सुखशीलं सुखं वेषं सुभोजं स्वाचरं शुभम् । सुचक्षुषं सुवाक्यं च नारदं तं नमाम्यहम्

सुखशील, साधा वेश, संयमित भोजन, शुभ आचरण; निर्मळ दृष्टी व मधुर वाणी असलेल्या त्या नारदांना मी नमस्कार करतो।

Verse 34

कल्याणं कुरुते गाढं पापं यस्य न विद्यते । न प्रीयते परानर्थे यो ऽसौ तं नौमि नारदम्

जो गाढ कल्याण करतो, ज्याच्यात पाप नाही, आणि जो परक्याच्या अनर्थात कधीही आनंद मानत नाही—त्या नारदांची मी स्तुती करतो।

Verse 35

वेदस्मृतिपुराणोक्तधर्मे यो नित्यमास्थितः । प्रियाप्रियविमुक्तं तं नारदं प्रणमाम्यहम्

जो वेद, स्मृती व पुराणोक्त धर्मात नित्य स्थित आहे, आणि प्रिय-अप्रियाच्या राग-द्वेषापासून मुक्त आहे—त्या नारदांना मी प्रणाम करतो।

Verse 36

अशनादिष्वलिप्तं च पंडितं नालसं द्विजम् । बहुश्रुतं चित्रकथं नारदं प्रणमाम्यहम्

अन्नादि विषयांत अलिप्त, पंडित, आळसहीन द्विज; बहुश्रुत व विविध अद्भुत कथा सांगणारे त्या नारदांना मी प्रणाम करतो।

Verse 37

नार्थे क्रोधे च कामे च भूतपूर्वोऽस्य विभ्रमः । येनैते नाशिता दोषा नारदं तं नमाम्यहम्

अर्थ, क्रोध व काम यांविषयी ज्यांना कधीही मोह झाला नाही, आणि ज्यांनी हे दोष नष्ट केले—त्या नारद मुनींना मी नमस्कार करतो।

Verse 38

वीतसंमोहदोषो यो दृढभक्तिश्च श्रेयसि । सुनयं सत्रपं तं च नारदं प्रणमाम्यहम्

जे मोहदोषरहित आहेत, ज्यांची भक्ति परम श्रेयात दृढ आहे, ज्यांचे आचरण सुमार्गी आहे आणि जे लज्जाशील आहेत—त्या नारदांना मी प्रणाम करतो।

Verse 39

असक्तः सर्वसंगेषु यः सक्तात्मेति लक्ष्यते । अदीर्घसंशंयो वाग्ग्मी नारदं तं नमाम्यहम्

जे सर्व संगांत असूनही असक्त आहेत, तरीही ज्यांचे चित्त परमात्म्यात आसक्त मानले जाते; ज्यांचे संशय दीर्घ राहत नाहीत आणि जे वाग्मी आहेत—त्या नारदांना मी नमस्कार करतो।

Verse 40

न त्यजत्यागमं किंचिद्यस्तपो नोपजीवति । अवंध्यकालो यस्यात्मा तमहं नौमि नारदम्

जे कोणत्याही प्रकारे आगम-शास्त्राचा त्याग करत नाहीत, जे तपाला उपजीविका बनवत नाहीत, आणि ज्यांचा काळ कधीही व्यर्थ जात नाही—त्या नारदांचे मी स्तवन करतो।

Verse 41

कृतश्रमं कृतप्रज्ञं न च तृप्तं समाधितः । नित्यं यत्नात्प्रमत्तं च नारदं तं नमाम्यहम्

ज्यांनी परिश्रम केला आहे व प्रज्ञा साधली आहे; जे समाधीतही तृप्त होऊन शिथिल होत नाहीत; आणि जे निरंतर प्रयत्नाने सदैव जागरूक असतात—त्या नारदांना मी नमस्कार करतो।

Verse 42

न हृष्यत्यर्थलाभेन योऽलाभे न व्यथत्यपि । स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा तमहं नौमि नारदम्

जो अर्थलाभाने हर्षित होत नाही आणि अलाभानेही व्यथित होत नाही; ज्याची बुद्धी स्थिर व मन आसक्तिरहित आहे—त्या नारदमुनींना मी नमस्कार करतो।

Verse 43

तं सर्वगुणसंपन्नं दक्षं शुचिमकातरम् । कालज्ञं च नयज्ञं च शरणं यामि नारदम्

सर्वगुणसंपन्न, दक्ष, शुचि व अकातर; काळ जाणणारे आणि नीतिमार्ग जाणणारे नारदमुनी यांची मी शरण घेतो।

Verse 44

इमं स्तवं नारदस्य नित्यं राजन्पठाम्यहम् । तेन मे परमा प्रीतिं करोति मुनिसत्तमः

हे राजन्, मी नित्य नारदांचा हा स्तव पठण करतो; त्यायोगे तो मुनिश्रेष्ठ मला परम प्रीती व अनुग्रह देतो।

Verse 45

अन्योपि यः शुचिर्भूत्वा नित्यमेतां स्तुतिं जपेत् । अचिरात्तस्य देवर्षिः प्रसादं कुरुते परम्

जो कोणीही शुद्ध होऊन नित्य ही स्तुती जपेल, त्याच्यावर देवर्षी नारद लवकरच परम प्रसाद करतात।

Verse 46

एतान्गुणान्नारदस्य त्वमथाकर्ण्य पार्थिव । जप नित्यं स्तवं पुण्यं प्रीतस्ते भविता मुनिः

हे पार्थिवा, नारदांचे हे गुण ऐकून तू नित्य हा पुण्य स्तव जप; मुनि तुझ्यावर प्रसन्न होतील।

Verse 47

बाभ्रव्य उवाच । इति कृष्णमुखाच्छ्रुत्वा नारदस्य गुणान्नृपः । बभूव परमप्री तश्चक्रे तच्च तथा वचः

बाभ्रव्य म्हणाला—कृष्णाच्या मुखातून नारदांचे गुण ऐकून तो राजा अत्यंत प्रसन्न झाला आणि त्या वचनाप्रमाणेच तसाच आचरण करू लागला।

Verse 48

ततो नारदमानर्च दत्त्वा दानं च पुष्कलम् । नारदीयद्विजाग्र्याणां नारदः प्रीयतामिति

मग त्याने नारद मुनींची पूजा केली आणि पुष्कळ दान दिले; “नारद प्रसन्न होवोत” असे म्हणत नारदीय परंपरेत रत श्रेष्ठ ब्राह्मणांना ते अर्पण केले।

Verse 49

ययौ द्वारवतीं कृष्णः सभ्रातृजातिबांधवः । तीर्थयात्रामिमां कृत्वा विधिवत्पुरुषोत्तमः

मग पुरुषोत्तम श्रीकृष्णांनी ही तीर्थयात्रा विधिपूर्वक पूर्ण करून, भाऊबंद व आप्तस्वकीयांसह द्वारवतीकडे प्रस्थान केले।

Verse 50

तथा त्वमपि कौरव्य नारदस्य गुणानिमान् । श्रुत्वा श्रद्धामयो भूत्वा शृणु कृत्यं यदत्र च

तसेच हे कौरववंशज! नारदांचे हे गुण ऐकून श्रद्धायुक्त हो आणि येथे करावयाचे जे कर्तव्य आहे तेही ऐक।

Verse 51

कार्तिके शुक्लद्वादश्यां प्रबोधिन्यामसौ मुनिः । विष्णोर्ध्यानसमाधेश्च प्रबुद्धो जायते सदा

कार्तिक शुद्ध द्वादशी—प्रबोधिनी—या दिवशी हा मुनि नारद विष्णूच्या ध्यान-समाधीने सदैव प्रबुद्ध, म्हणजे दिव्य बोधाने जागृत होतो।

Verse 52

तस्मिन्दिने नारदेन निर्मितेऽत्रैव कूपके । स्नानं कृत्वा प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्समाहितः

त्या दिवशी येथे नारदाने निर्माण केलेल्या याच कूपात प्रयत्नपूर्वक स्नान करून, मन एकाग्र ठेवून यत्नाने श्राद्ध करावे।

Verse 53

तपो दानं जपश्चात्र कूपे भवति चाक्षयम्

या कूपस्थानी केलेले तप, दान आणि जप यांचे फळ अक्षय होते।

Verse 54

इदं विष्ण्विति मंत्रेण ततो विष्णुं प्रबोधयेत् । नारदं च मुनिं पश्चान्मन्त्रेणानेन पांडव

नंतर ‘इदं विष्णु’ या मंत्राने विष्णूंना प्रबोधावे; आणि मग, हे पांडव, याच मंत्राने मुनि नारदांचेही आवाहन करून पूजन करावे।

Verse 55

योगनिद्रा यथा त्यक्ता हरिणा मुनिसत्तम । तथा लोकोपकाराय भवानपि परित्यज

हे मुनिश्रेष्ठ! जशी हरिने योगनिद्रा त्यागली, तशीच लोकहितासाठी आपणही ती परित्याग करा।

Verse 56

इति मंत्रेण चोत्थाप्य नारदं परिपूजयेत् । कृष्णप्रोदितया स्तुत्या छत्रधोत्रार्चनैः शुभैः

या मंत्राने नारदांना उठवून, त्यांचे यथाविधी पूजन करावे—कृष्णाने सांगितलेल्या स्तुतीने आणि छत्र व वस्त्र इत्यादी शुभ अर्पणांनी।

Verse 57

शक्त्या द्विजानां देयं च छत्रं धोत्रं कमंडलुम् । प्रणम्य ब्राह्मणान्भक्त्या नारदः प्रीयतामिति

यथाशक्ती द्विजांना छत्र, वस्त्र व कमंडलू द्यावे। भक्तीने ब्राह्मणांना नमस्कार करून म्हणावे—“नारदमुनी प्रसन्न होवोत।”

Verse 58

एवं कृते प्रसादात्स मुनेः पापेन मुच्यते । जायते न कलिस्तस्य न चासौख्यं भवेदिह

असे केल्यास त्या मुनींच्या प्रसादाने पापातून मुक्ती मिळते. त्याच्यासाठी कलियुगाचा प्रभाव उद्भवत नाही आणि इहलोकी कोणतेही असुख येत नाही.