Adhyaya 52

Verse 1

अर्जुन उवाच । कोटितीर्थं कथं जातं केन वा निर्मितं मुने । कस्माद्वा कोटितीर्थानां फलमत्रोच्यते मुने

अर्जुन म्हणाला—हे मुने, कोटितीर्थ कसे उत्पन्न झाले आणि कोणी ते निर्माण केले? तसेच, हे मुने, कोटितीर्थांचे फळ येथेच का सांगितले जाते?

Verse 2

नारद उवाच । यदा मे स्थापितं स्थानं प्रसाद्याथ मया प्रभुः । ब्रह्मलोकात्समानीतः साक्षाद्ब्रह्मा पितामहः

नारद म्हणाला—जेव्हा माझे स्थान स्थापित झाले आणि माझ्यामुळे प्रभू प्रसन्न झाले, तेव्हा ब्रह्मलोकातून साक्षात् पितामह ब्रह्मदेव येथे आणले गेले.

Verse 3

ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थे भगवान्विधिः । सस्मार कोटितीर्थानां स्मृतान्यत्रागतानि च

मग मध्याह्नसमयी स्नानासाठी भगवान् विधाता ब्रह्मदेवांनी मनाने कोटितीर्थांचे स्मरण केले; आणि स्मरण होताच ती तीर्थे तेथेच येऊन पोहोचली.

Verse 4

स्वर्गात्त्रिदशलक्षाणि सप्ततिश्च महीतलात् । पातालाद्विंशलक्षाणि स्मृतान्यभ्यागतानि च

स्वर्गातून तीस लक्ष, महीतलातून सत्तर, आणि पाताळातून वीस लक्ष—अशा रीतीने स्मरण केलेली तीर्थे प्रकट होऊन एकत्र आली.

Verse 5

अनेन प्रविभागेन लिंगान्यपि कुरूद्वह । आयातानि यथा पूजां विदधाति पितामहः

याच प्रविभागानुसार, हे कुरुवीर, शिवलिंगेही तेथे आली; आणि पितामह ब्रह्मदेवांनी विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली.

Verse 6

ततोऽभिषेचनं कृत्वा लिंगान्यभ्यर्च्य पद्मभूः । मध्याह्नकृत्यं संसाध्य मम प्रेम्णा वरं ददौ

मग पद्मभू ब्रह्मदेवांनी लिंगांचा अभिषेक करून त्यांची यथाविधी अर्चना केली; मध्याह्नकृत्य पूर्ण करून प्रेमाने मला वर दिला.

Verse 7

ततो भगवता ह्यत्र मनसा निर्मितं सरः । भगवानर्चितस्तीर्थैरिदमूचे प्रजापतिः

त्यानंतर भगवानांनी येथे केवळ मनानेच एक सरोवर निर्माण केले; आणि तीर्थांनी पूजित होऊन प्रजापती ब्रह्मदेवांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 8

किं कुर्म भगवन्धातरादेशं देहि नः प्रभो । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा प्राह प्रजापतिः

“हे भगवन् धाता! आम्ही काय करू? हे प्रभो, आम्हांस आज्ञा द्या।” त्यांचे वचन ऐकून प्रजापती ब्रह्मदेव उत्तरले।

Verse 9

एतस्मिन्सरसि स्थेयं तीर्थैः सर्वैरथात्र च । एकस्मिंश्च तथा लिंगे सर्वलिंगैर्ममार्चनात्

या सरोवरात तुम्ही सर्व तीर्थरूपाने यथास्थानी वसा. तसेच एका लिंगात सर्व लिंगांनी केल्याप्रमाणे माझी अर्चना होवो.

Verse 10

कोटीनामेव तीर्थानां लिंगानां स्नानपूजया । दानेन च फलं त्वत्र यदि सत्यं वचो मम

येथे स्नान-पूजा आणि दान यांद्वारे जे फळ मिळते, ते कोटी तीर्थे व कोटी लिंगे यांच्या फळासमान आहे—जर माझे वचन सत्य असेल.

Verse 11

यः श्राद्धं कुरुते चात्र पिंडदानं यथाविधि । पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते नात्र संशयः

जो येथे विधिपूर्वक श्राद्ध करतो आणि यथाविधी पिंडदान करतो, त्याच्या पितरांना अक्षय तृप्ती मिळते—यात संशय नाही.

Verse 12

स्नात्वा योऽभ्यर्चयेद्देवं कोटीश्वरमनन्यधीः । कोटिलिंगार्चनफलं व्यक्तं तस्योपजायते

स्नान करून जो अनन्यचित्ताने कोटीश्वर देवाची पूजा करतो, त्याला स्पष्टपणे कोटी लिंगार्चनेचे फळ प्राप्त होते.

Verse 13

त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा । तेषां स फलमाप्नोति कोटितीर्थावगाहनात्

त्रैलोक्यातील जितकी तीर्थे आहेत आणि गंगा आदि पवित्र नद्या आहेत, त्या सर्वांचे फळ केवळ कोटितीर्थात स्नान केल्याने प्राप्त होते।

Verse 14

एवं दत्त्वा वरं ब्रह्मा ब्रह्मलोकं ययौ प्रभुः । कोटितीर्थं च संजातं ततः प्रभृति विश्रुतम्

अशा प्रकारे वर देऊन प्रभु ब्रह्मा ब्रह्मलोकास गेले; आणि त्या वेळेपासून हे स्थान ‘कोटितीर्थ’ म्हणून सर्वत्र प्रसिद्ध झाले।

Verse 15

अस्य तीरे पुरा पार्थ ब्रह्माद्यैर्देवसत्तमैः । यज्ञान्बहुविधान्कृत्वा ततः सिद्धिं परां ययुः

हे पार्थ, प्राचीनकाळी या तीर्थाच्या तीरावर ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवांनी अनेक प्रकारचे यज्ञ करून नंतर परम सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 16

वसिष्ठाद्यैर्मुनिवरैस्तपश्चीर्णं पुरानघ । मनसोऽभीप्सितान्कामान्प्रापुरन्ये तपोधनाः

हे निष्पाप, प्राचीनकाळी वसिष्ठ आदि श्रेष्ठ मुनिंनी येथे तप आचरले; आणि इतर तपोधनांनी मनातील अभिलषित कामना प्राप्त केल्या।

Verse 17

अत्र तीर्थे पुरा पार्थ अत्रिणा विहितं तपः । कोटितीर्थाद्दक्षिणतः स्थापितं लिंगमुत्तमम्

हे पार्थ, प्राचीनकाळी या तीर्थात अत्रींनी तप केले; आणि कोटितीर्थाच्या दक्षिणेस एक उत्तम शिवलिंग स्थापित केले।

Verse 18

अत्रीश्वराभिसंज्ञं तु महापापहरं परम् । स्थापयित्वा च तल्लिंगमग्रे चक्रे सरोवरम्

अत्रीश्वर नावाचे ते लिंग परम असून महापापांचा नाश करणारे आहे। ते स्थापून त्याने त्याच्या समोर एक पवित्र सरोवर निर्माण केले।

Verse 19

तत्र स्नात्वा च यो मर्त्यः श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नतः । अत्रीश्वरं समभ्यर्च्य रुद्रलोके वसेच्चिरम्

तेथे स्नान करून जो मनुष्य प्रयत्नपूर्वक श्राद्ध करतो आणि अत्रीश्वराची विधिपूर्वक पूजा करतो, तो रुद्रलोकी दीर्घकाळ वास करतो.

Verse 20

भरद्वाजेन मुनिना कोटितीर्थे सरोवरे । तपश्चीर्णं महाबाहो यज्ञाश्च विहिताः किल

हे महाबाहो! कोटितीर्थाच्या सरोवरात मुनि भरद्वाजांनी तप आचरले, आणि तेथे यज्ञही झाले—असे सांगितले जाते.

Verse 21

भरद्वाजेश्वरं लिंगं स्थापितं सुमनोहरम् । तत्र कृत्वा सरो रम्यं परां मुदमवाप्तवान्

त्याने भरद्वाजेश्वर नावाचे अत्यंत मनोहर लिंग स्थापित केले. तेथे रम्य सरोवर करून त्याने परम आनंद प्राप्त केला.

Verse 22

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या श्राद्धं कुर्याद्विधानतः । भरद्वाजेश्वरं पूज्य शिवलोके महीयते

तेथे भक्तिभावाने स्नान करून मनुष्याने विधिपूर्वक श्राद्ध करावे. भरद्वाजेश्वराची पूजा केल्याने तो शिवलोकी सन्मानित होतो.

Verse 23

ततश्च कोटितीर्थेऽस्मिन्गौतमो भगवानृषिः । अतप्यत तपो घोरमहल्यासंगमाशया

त्यानंतर या कोटितीर्थात भगवान ऋषी गौतमांनी अहल्येसह पुनर्मिलनाच्या आशेने घोर तप केले।

Verse 24

तं कामं प्राप्तवान्धीमान्परां मुदमुपागतः । अहल्यया समायोगमेतत्तीर्थप्रभावतः

तो बुद्धिमान आपली इच्छित कामना प्राप्त करून परम आनंदास पोहोचला; या तीर्थाच्या प्रभावाने त्याला अहल्येचा समागम लाभला।

Verse 25

अस्मिन्क्षेत्रे महालिंगं गौतमेश्वरसंज्ञितम् । स्थापयामास भगवानहल्यासरसस्तटे

या पवित्र क्षेत्रात भगवानांनी ‘गौतमेश्वर’ नावाचे महालिंग अहल्या-सरोवराच्या तीरावर स्थापिले।

Verse 26

अर्जुन उवाच । अहल्यया कदा ब्रह्मन्खानितं वै महत्सरः । तन्मम ब्रूहि सकलमहल्यासरःकारणम्

अर्जुन म्हणाला—हे ब्राह्मण! अहल्येने ते महान सरोवर केव्हा खणून काढले? अहल्या-सरोवराचे सर्व कारण मला सांगा।

Verse 27

नारद उवाच । अहल्या शापमापन्ना गौतमात्किल फाल्गुन । पुरा चेंद्रसमायोगे परं दुःखमुपागता

नारद म्हणाले—हे फाल्गुना! अहल्येला गौतमांचा शाप लागला असे म्हणतात; आणि पूर्वी इंद्रसमागमामुळे ती परम दुःखात पडली।

Verse 28

ततो दुःखार्तः स मुनिः कोटितीर्थेऽकरोत्तपः । तपसा तेन वै पार्थाहल्यया सह संगतः

त्यानंतर दुःखाने व्याकुळ झालेल्या त्या मुनीने कोटितीर्थी तप आचरले. हे पार्थ, त्या तपाच्या प्रभावाने तो अहल्येसह पुनः एकत्र झाला.

Verse 29

ततः साध्वी परं हृष्टा अत्र क्षेत्रे सरोवरम् । चकार सुमहत्पुण्यं तीर्थोदैः परिपूरितम्

मग ती साध्वी अत्यंत हर्षित होऊन या क्षेत्रात एक सरोवर निर्माण केले. ते अतिविशाल, परम पुण्यदायी व तीर्थजलांनी परिपूर्ण होते.

Verse 30

अहल्यासरसि स्नानं पिंडदानं समाचरेत् । गौतमेशं च संपूज्य ब्रह्मलोकं स गच्छति

अहल्या-सरोवरी स्नान करून विधिपूर्वक पिंडदान करावे. गौतमेशाचे सम्यक् पूजन केल्यावर तो ब्रह्मलोकास जातो.

Verse 31

कोटितीर्थे नरश्रेष्ठ अनेके मुनयोऽमलाः । तपस्तप्त्वा सुघोरं च परां सिद्धिमपागताः

हे नरश्रेष्ठ, कोटितीर्थी अनेक निर्मळ मुनींनी अतिघोर तप केले आणि त्यातून परम सिद्धी प्राप्त केली.

Verse 32

राजभिर्बहुभिः पूर्वं तपो दानं तथाध्वराः । अस्मिंस्तीर्थे सुविहिताः परां सिद्धिमुपागताः

पूर्वी अनेक राजांनी याच तीर्थी तप, दान व यज्ञकर्मे उत्तम रीतीने केली; आणि त्यांद्वारे परम सिद्धी प्राप्त केली.

Verse 33

अस्य तीरे द्विजं चैकं मृष्टान्नैर्यश्च तर्पयेत् । तेन श्रद्धासहायेन कोटिर्भवति तर्पिता

या पुण्य तीरावर जो कोणी श्रद्धेसह उत्तम अन्नाने एक जरी ब्राह्मण तृप्त करतो, त्याने जणू कोटी ब्राह्मण तृप्त केल्याचे फळ मिळते।

Verse 34

अस्य तीरे नरः पार्थ रत्नानि विविधानि च । गोभूमितिलधान्यानि वासांसि विविधानि च

हे पार्थ, या तीरावर मनुष्य विविध रत्ने, तसेच गायी, भूमी, तीळ, धान्य आणि अनेक प्रकारची वस्त्रे दान करू शकतो।

Verse 35

श्रद्धया परया पार्थ द्विजेभ्यः संप्रयच्छति । शतकोटिगुणं पुण्यं कोटितीर्थप्रभावतः । कोटितीर्थे प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्यो न प्रयच्छति

हे पार्थ, जो येथे परम श्रद्धेने ब्राह्मणांना दान देतो, तो कोटितीर्थाच्या प्रभावाने शत-कोटी पट पुण्य मिळवतो। पण कोटितीर्थात वचन देऊनही जो ब्राह्मणांना देत नाही, तो महापापाचा भागी होतो।

Verse 36

नरके पातयित्वा च कुलमेकोत्तरं शतम् । आत्मानं पातयेत्पश्चाद्दारुणं रौरवं महत्

तो आपल्या कुलातील एकशे एक पिढ्यांना नरकात पाडतो आणि नंतर स्वतःही भयंकर, महान रौरव नरकात पडतो।

Verse 37

माघमासे तु संप्राप्ते प्रातःकाले तथाऽमले । यः स्नाति मकरादित्ये तस्य पुण्यं शृणुष्व मे

माघ महिना आला की, निर्मळ प्रातःकाळी, मकर-सूर्याच्या वेळी जो स्नान करतो—त्याचे पुण्य माझ्याकडून ऐक।

Verse 38

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । सर्वदानव्रतैर्यच्च कोटि तीर्थे दिनेदिने

सर्व तीर्थांतील जे पुण्य, सर्व यज्ञांचे जे फळ, तसेच दान-व्रतांनी जे पुण्य मिळते—ते सर्व कोटितीर्थी दिवसेंदिवस प्राप्त होते.

Verse 39

तत्पुण्यं लभते मर्त्यो नात्र कार्या विचारणा । कन्यागते सवितरि यः श्राद्धं कुरुते नरः

तेच पुण्य मर्त्याला मिळते; येथे विचार करण्याचे कारण नाही. सूर्य कन्या राशीत असता जो पुरुष श्राद्ध करतो, त्याला महान फल प्राप्त होते.

Verse 40

पितरस्तस्य तुष्यंति गयाश्राद्धशतैर्न तु । कार्तिके मासि संप्राप्ते स्नानादि कुरुते यदि

त्याचे पितर तृप्त होतात—शेकडो गया-श्राद्धांनीही तितके नाही. आणि कार्तिक मास आला असता तो येथे स्नानादी आचरण करील तर फल अत्यंत महान होते.

Verse 41

तदक्षयफलं सर्वं ब्रह्मणो वचनं यथा । इष्ट्वात्र यज्ञमेकं तु कोटियज्ञफलं लभेत्

ते सर्व फल अक्षय आहे—जसे ब्रह्मदेवाचे वचन अचूक असते. येथे एकच यज्ञ केला तरी कोटी यज्ञांचे फल प्राप्त होते.

Verse 42

कन्यां ब्राह्मेण विधिना दत्त्वा कोटिगुणं फलम् । सर्वदानं कोटिगुणं कोटितीर्थे भवेद्यतः

ब्राह्म विधीने कन्यादान केल्यास कोटिगुण फल मिळते. कारण कोटितीर्थी सर्व दानांचे फल कोटिगुण होते.

Verse 43

कोटि तीर्थे त्यजेत्प्राणान्हृदि कृत्वा तु माधवम् । तस्य पार्थ चिरं स्वर्गे ह्यक्षया शाश्वती गतिः

जो कोटितीर्थी हृदयात माधवाचे स्मरण धरून प्राणत्याग करतो, हे पार्था, त्याला स्वर्गात दीर्घ निवास व अक्षय, शाश्वत अशी गती प्राप्त होते.

Verse 44

कोटितीर्थे तीर्थवरे देहत्यागं करोति यः । तस्य पूजां प्रकुर्वंति ब्रह्माद्या देवतागणाः

कोटितीर्थ या तीर्थश्रेष्ठ स्थानी जो देहत्याग करतो, त्याची पूजा ब्रह्मादि देवगण स्वतः करीत असतात.

Verse 45

अस्य तीरे देहदाहो यस्य कस्य प्रजायते । अस्थिक्षेपो यस्य भवेन्महीसागरसंगमे

या तीरावर ज्याचा कुणाचाही देहदाह होतो, आणि ज्याचे अस्थिविसर्जन भूमी-सागर संगमस्थळी होते—

Verse 46

तत्फलं गदितुं पार्थ वागीशोऽपि न वै क्षमः । एतज्ज्ञात्वा परं पार्थ कोटितीर्थं प्रसेवते

हे पार्था, त्या फळाचे वर्णन करण्यास वाणीचा ईश्वरही समर्थ नाही. हे जाणून, हे पार्था, कोटितीर्थाचा आश्रय घेऊन त्याची सेवा करावी.

Verse 47

दिनेदिने फलं तस्य कापिलं गोसहस्रकम् । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले तस्मादेतत्सुदुर्लभम्

दररोज त्याचे फळ एक हजार कापिला गायींच्या दानासमान आहे. स्वर्ग, मर्त्य आणि पाताळ—या तिन्ही लोकांत म्हणून हे अत्यंत दुर्लभ आहे.

Verse 52

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी-साहस्री संहितेच्या प्रथम माहेश्वरखण्डातील कौमारिकाखण्डात ‘कोटितीर्थ-माहात्म्य-वर्णन’ नामक बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।