Adhyaya 36

Verse 1

नारद उवाच । एवं दृष्ट्वा क्षितौ तानि लिंगानि हरसूनुना । हरिब्रह्मेंद्रप्रमुखा देवाः प्रोचुः परस्परम्

नारद म्हणाले—पृथ्वीवर हराच्या पुत्राने स्थापित केलेली ती लिंगे पाहून हरि, ब्रह्मा, इंद्र आदी देव परस्परांशी बोलू लागले।

Verse 2

अहो धन्यः कुमारोऽयं महीसागरसंगमे । येन चत्वारी लिंगानि स्तापितानि सुदुर्लभे

अहो! मही–सागर संगमस्थळी हा कुमार धन्य आहे; ज्याने अत्यंत दुर्लभ अशी चार लिंगे प्रतिष्ठापिली आहेत।

Verse 3

वयमप्यत्र शुद्ध्यर्थं तोषार्थं स्कन्दरुद्रयोः । साध्वर्थे चात्मलाभाय कुर्मो लिंगपरंपराम्

आम्हीही येथे शुद्ध्यर्थ, स्कंद व रुद्र यांच्या तुष्टीसाठी, साधु-कल्याणासाठी आणि आत्मलाभासाठी लिंगपरंपरा स्थापू।

Verse 4

अथवा कोटिशो देवा मुनयो नैव संख्यया । सर्वे चेत्स्थापयिष्यंति लिंगान्यत्र महीतटे

किंवा कोट्यवधी देव आणि असंख्य मुनी—जर सर्वांनी येथे या तीरावर लिंगे स्थापिली—(तर हे स्थान परम पावन होईल)।

Verse 5

पूजा तेषां कतं भावि बहुत्वाच्चात्र पठ्यते । यस्य राष्ट्रे रुद्रलिंगं पूज्यते नैव शक्तितः

त्यांची पूजा कशी होणार? कारण ते फार आहेत—असे येथे सांगितले आहे. ज्या राज्यात रुद्रलिंगाची यथाशक्ती पूजा होत नाही,

Verse 6

तस्य सीदति तद्राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः । संभूय स्थापयिष्यामो लिंगमेकं ततः शुभम्

त्या राज्याची अवस्था दुष्काळ, रोग आणि चोर-लुटारूंमुळे खालावते. म्हणून आम्ही सर्वजण एकत्र येऊन एक शुभ लिंग प्रतिष्ठापू।

Verse 7

इति कृत्वा मतिं सर्वे प्राप्यानुज्ञां महेश्वरात् । प्रहर्षिता सुहश्चैव हरिब्रह्ममुखाः सुराः

असा निश्चय करून आणि महेश्वरांची आज्ञा मिळवून, हरि व ब्रह्मा यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव अत्यंत हर्षित व प्रसन्न झाले।

Verse 8

भूमिभागं शुभं वीक्ष्य विजने लिंगमुत्तमम् । स्थापयामासुरथ ते स्वयं ब्रह्मविनिर्मितम्

मग त्यांनी निर्जन स्थानी शुभ भूमिभाग पाहून, ब्रह्माने स्वतः निर्माण केलेले ते उत्तम लिंग तेथे स्थापित केले।

Verse 9

सिद्धार्थैः स्तापितं यस्मा द्देवैर्ब्रह्मादिभिः स्वयम् । सिद्धेश्वरमिति प्राह नाम लिंगस्य वै गुहः

ब्रह्मा आदी देवांनी सिद्धीच्या हेतुने ते स्वतः स्थापित केले म्हणून, गुह (स्कंद) यांनी त्या लिंगाचे नाव ‘सिद्धेश्वर’ असे सांगितले।

Verse 10

सर्वैर्देवैस्तत्र लिंगे खानितं सर उत्तमम् । सर्वतीर्थोदकैः शुभ्रैः पूरितं च महात्मभिः

तेथे त्या लिंगाजवळ सर्व देवांनी एक उत्तम सरोवर खणले आणि महात्म्यांनी ते सर्व तीर्थांच्या निर्मळ जलाने भरून टाकले।

Verse 11

एतस्मिन्नंतरे पार्थ पातालाच्छेषनंदनः । कुमुदोनाम आगत्य प्राह शेषाहिपन्नगान्

याच वेळी, हे पार्थ, पाताळातून शेषाचा पुत्र कुमुद नावाचा नाग वर आला आणि शेषकुलातील नागांशी बोलला।

Verse 12

अस्मिंस्तारकयुद्धे तु प्रलंबोनाम दानवः । पलायित्वा स्कंदभीत्या पापः पातालमाविशत्

या तारक-युद्धात प्रलंब नावाचा पापी दानव स्कंदाच्या भयाने पळून जाऊन पाताळात शिरला।

Verse 13

स वो वसूनि पुत्रांश्च भार्याः कन्या गृहाणि च । विध्वंसयति नागेंद्राः शीघ्रं धावतधावत

तो तुमची संपत्ती, पुत्र, भार्या, कन्या आणि घरे उद्ध्वस्त करीत आहे। हे नागेंद्रांनो, लवकर धावा, धावा!

Verse 14

शेषात्मजस्य तद्वाक्यं कुमदस्य निशम्यते । औत्सुक्यमापुर्नागेंद्रा यामयामेति वादिनः

शेषपुत्र कुमुदाचे ते वचन ऐकून नागेंद्र व्याकुळ झाले आणि ‘चला, चला’ असे म्हणत तत्काळ निघाले।

Verse 15

तान्निवार्य ततः स्कंदः क्रुद्धः शक्तिमथाददे । पातालाय मुमोचाथ प्रोच्य दैत्यो निहन्यताम्

त्यांना आवरून स्कंद क्रुद्ध झाला व शक्ती (भाला) हाती घेतला। ‘दैत्याचा वध होवो’ असे म्हणत तो पाताळाकडे फेकला।

Verse 16

ततः स्कंदभुजोत्सृष्टा भुवं निर्भिद्य वेगतः । प्रविष्टा सहसा शक्तिर्यथा दैवं नरं प्रति

मग स्कंदाच्या भुजेतून सुटलेली ती शक्ती वेगाने भूमी भेदून सहसा आत शिरली—जशी दैवगती मनुष्यावर येऊन आदळते।

Verse 17

सा तं हत्वा प्रलंबं च कोटिभिर्दशभिर्वृतम् । नंदयित्वा गता नागाञ्जलकल्लोपूर्विका

त्या शक्तीने त्याला आणि दहा कोटी सेवकांनी वेढलेल्या प्रलंबालाही ठार केले. नागांना आनंद देऊन ती जलकल्लोपূर्विकेकडे निघून गेली.

Verse 18

यांत्या शक्त्या तया पार्थ यत्कृतं विवरं भुवि । पातालगंगातोयेन पूरितं पापहारिणा

हे पार्थ! निघून जाणाऱ्या त्या शक्तीने भूमीत जे विवर केले, ते पाताळगंगेच्या पापहर जलाने भरून गेले.

Verse 19

तस्य नाम ददौ स्कंदः सिद्धकूप इति स्मृतः । कृष्माष्टम्यां चतुर्दश्यामुपवासी नरः स्वयम्

स्कंदाने त्याला नाव दिले; तो ‘सिद्धकूप’ म्हणून स्मरणात आहे. कृष्णाष्टमी व चतुर्दशीला मनुष्याने स्वतः उपवास करावा.

Verse 20

स्नात्वा कूपेऽर्चयेदीशं सिद्धेश्वरमनन्यधीः । प्रभूतभवसंभूतपापं तस्य विलीयते

कूपात स्नान करून अनन्य बुद्धीने सिद्धेश्वर ईशाची पूजा करावी. त्याचे भवसंसारातून उत्पन्न झालेले विपुल पाप विलीन होते.

Verse 21

सिद्धकुंडे च यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । सर्वकल्मषनिर्मुक्तो भक्तियोग्यो भवेभवे

जो विवेकी सिद्धकुंडात स्नान करून श्राद्ध करतो, तो सर्व कल्मषांपासून मुक्त होऊन जन्मोजन्मी भक्तियोगास योग्य होतो.

Verse 22

वृश्चाप्यक्षयस्तस्य तुष्टो रुद्रो वरं ददौ । प्रयाग वटतुल्योऽयमेतत्सत्यं न संशयः

त्याचे श्राद्धादि पितृकर्मही अक्षय होते; संतुष्ट रुद्राने वर दिला—“हे स्थान प्रयागच्या अक्षयवटास तुल्य आहे; हे सत्य, यात संशय नाही।”

Verse 23

अत्रागत्य महाभागः क्षाद्धं कुर्यात्सुभक्तितः । पितॄणामक्षयं तच्च सर्वेषां पिंडपातनम्

हे महाभाग, येथे येऊन उत्तम भक्तीने श्राद्ध करावे. ते पितरांसाठी अक्षय फलदायी ठरते आणि सर्व पितरांचे पिंडदान झाल्यासारखे होते.

Verse 24

ततो ब्रह्मादयो देवाः स्कंदेन सहितास्तदा । सिद्धांबिकां महाशक्तिं प्रार्थयामासुरीश्वरीम्

मग त्या वेळी स्कंदासह ब्रह्मा इत्यादी देवांनी महाशक्ती, अधीश्वरी सिद्धांबिकेची प्रार्थना केली.

Verse 25

त्वयाविष्टो हि भगवान्मत्स्यरूपी जनार्दनः । जगदुद्धारणार्थाय चक्रे कर्माम्यनेकशः

हे देवी, तुझ्या प्रेरणेने भगवान जनार्दनाने मत्स्यरूप धारण केले; जगाच्या उद्धारासाठी त्याने अनेक महान कर्मे केली.

Verse 26

इति तां प्रार्थयामासुरत्र त्याज्यं न ते शुभे । अत्र स्थिताः सर्व इमे क्षेत्रपाला महाबलाः

अशा रीतीने त्यांनी विनविले—“हे शुभे, तू हे स्थान सोडू नकोस. येथे हे सर्व महाबली क्षेत्रपाल उभे आहेत.”

Verse 27

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां बलिपुष्पैश्च त्वां शुभे । ये पूजयंति ते पाल्याः सर्वापत्सु च या सदा

हे शुभे! अष्टमी किंवा चतुर्दशीस बलि व पुष्प अर्पून जे तुझी पूजा करतात, त्यांचे तू सदैव सर्व आपत्तींमध्ये रक्षण करावे।

Verse 28

एवमुक्ता सिद्धमाता तथेति प्रत्यपद्यत । स्थापयामासुरथ तां लिंगादुत्तरभागतः

असे सांगितल्यावर सिद्धमातेनं ‘तथास्तु’ म्हणत संमती दिली. मग त्यांनी तिला लिंगाच्या उत्तर भागी स्थापिले।

Verse 29

ततः क्षेत्रपतीन्देवाश्चतुःषष्टिं महेश्वरम् । सिद्धेयं नाम क्षेत्रस्य रक्षार्थं निदधुः स्वयम्

त्यानंतर देवांनी स्वतः ‘सिद्धेया’ नावाच्या क्षेत्राच्या रक्षणासाठी चौसष्ट महेश्वरांना क्षेत्रपती (पालक) म्हणून नेमले।

Verse 30

त्वां च ये पूजयिष्यंति कार्यारभेषु सर्वदा । वर्षे वर्षे राजमाषबलिना च विशेषतः

आणि जे लोक सर्वदा कार्यारंभी तुझी पूजा करतील—विशेषतः वर्षानुवर्षे राजमाष (उडीद) बलि अर्पून—

Verse 31

तानसौ पालयेत्तुष्टः पिता लोकानिव स्वकान् । सिद्धिकृतो देवास्तत्र सिद्धिविनायकम्

त्यांचे तो प्रसन्न होऊन, पिता जसा आपल्या मुलांचे पालन करतो तशीच रक्षा करील. तेथे सिद्धिदाता देवांनी सिद्धिविनायकाचीही स्थापना केली।

Verse 32

कपर्दितनयं प्रार्थ्य स्थापयाचक्रिरे मुदा । तं च ये पूजयंत्यत्र कार्यारंभेषु सर्वदा

कपर्दिताच्या पुत्राचे आवाहन करून त्यांनी आनंदाने त्याची स्थापना केली. आणि जे येथे नेहमी कार्यारंभी त्याची पूजा करतात—

Verse 33

तेषां सिद्धिं ददात्येष प्रबलो विघ्नराड्भवः । यद्यत्र पूजयेद्यस्तु सततं सिद्धसप्तकम्

त्यांना हा प्रबळ विघ्नराज (गणपती) सिद्धी देतो. आणि जो येथे सतत ‘सिद्ध-सप्तक’ यांचे पूजन करतो—

Verse 34

पश्येद्वा स्मरते वापि सर्वदोषैर्विमुच्यते । सिद्धेश्वरः सिद्धवटश्च साक्षात्सिद्धांबिका सिद्धविनायकश्च । सिद्धेयक्षेत्राधिपतिश्च सिद्धसरस्तथा सिद्धकूपश्च सप्त

जो त्यांचे दर्शन करील किंवा स्मरणही करील तो सर्व दोषांपासून मुक्त होतो. ते सात—सिद्धेश्वर, सिद्धवट, साक्षात् सिद्धांबिका, सिद्धविनायक, सिद्धेय-क्षेत्राधिपती, सिद्धसर (पवित्र सरोवर) आणि सिद्धकूप (पुण्य कूप)।

Verse 35

अत्र तुष्टो ददौ रुद्रः सुराणां दुर्लभान्वरान् । वैशाखमासस्याष्टम्यां कृष्णायां सिद्धकूपके

येथे प्रसन्न होऊन रुद्राने देवांनाही दुर्लभ असे वर दिले—वैशाख महिन्याच्या कृष्णपक्षातील अष्टमीस, सिद्धकूप येथे।

Verse 36

स्नात्वा पिंडान्वटे कृत्वा पूजयन्मां च सिद्धभाक् । सदा योऽभ्यर्चयेन्मां च ब्रह्मचारी जितेंद्रियः

स्नान करून, वटवृक्षाजवळ पिंडदान करून, आणि माझी पूजा केल्याने तो सिद्धीचा भागी होतो. जो सदा ब्रह्मचारी व जितेंद्रिय होऊन माझे अर्चन करतो, तो ते फळ प्राप्त करतो.

Verse 37

अष्टाविष्टकरा नित्यं भवेयुस्तस्य सिद्धयः । मंत्रजाप्यं बलिं होममत्र यः कुरुते नरः

त्याच्या सिद्धी नित्य अठ्ठावीसपटीने फलदायी होतात. जो मनुष्य या स्थानी मंत्रजप, बळी-नैवेद्य आणि होम करतो, तो तशा सिद्धी प्राप्त करतो.

Verse 38

एकचित्तः शुचिर्भूत्वा सोऽभूष्टां सिद्धिमाप्नुयात् । समाहितमनाश्चाथ सिद्धेशं यस्तु पश्यति

एकचित्त व शुचिर्भूत होऊन तो इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो. पुढे समाहित मनाने जो सिद्धेशाचा दर्शन करतो, तो फल प्राप्त करतो.

Verse 39

तस्य सिद्धिर्भवत्येव विघ्नैर्यदि न हन्यते । सिद्धांबिका महादेवी ह्यत्र संनिहितास्ति या

त्याची सिद्धी नक्कीच होते, जर ती विघ्नांनी नष्ट झाली नाही. कारण येथे सिद्धांबिका महादेवी सन्निध आहेत.

Verse 40

सिद्धिदा साधकेंद्राणां महाविद्यां जपंति ये । धीरेभ्यो ब्रह्मचारिभ्यः सत्यचित्तेभ्य एव च

ती साधकेंद्रांना सिद्धी देणारी आहे—जे महाविद्येचा जप करतात. ती धीरांना, ब्रह्मचार्‍यांना आणि सत्यचित्त असणाऱ्यांनाही वर देते.

Verse 41

मंत्रजाप्याद्ददात्येषा सर्वसिद्धीर्यथोप्सिताः । पातालस्य बिलं चैतद्गुहशक्त्या कृतं महत्

मंत्रजपामुळे ही देवी इच्छेप्रमाणे सर्व सिद्धी देते. तसेच हे पाताळाचे महान् बिल गुह (स्कंद) यांच्या शक्तीने निर्माण झाले आहे.

Verse 42

सिद्धां बिकाप्रसादेन विघ्नक्षेत्रपयोर्मम । प्रत्यक्षं भविता यत्र नानाश्चर्याणि भूरिशः

सिद्धांबिकेच्या कृपेने या विघ्नक्षेत्रात व या पवित्र तीर्थजलात नानाविध अनेक अद्भुत गोष्टी प्रत्यक्ष प्रकट होतील।

Verse 43

अत्र सिद्धिं प्रयास्यंति कोटिशः पुरुषाः सुराः । विद्याधरत्वं देवत्वं गंधर्वत्वं च नागता

येथे कोट्यवधी मनुष्य व देवही सिद्धीसाठी प्रयत्न करून ती प्राप्त करतात. येथे विद्याधरत्व, देवत्व, गंधर्वत्व तसेच नागभावही मिळतो।

Verse 44

यक्षत्वं चामरत्वं च प्राप्स्यंत्यत्र च साधकाः । अत्र वै विजयोनाम स्थंडिलस्य प्रभावतः

येथे साधक यक्षत्व व अमरत्वही प्राप्त करतात. खरेच, ‘विजय’ नावाच्या स्थंडिल-भूमीच्या प्रभावाने येथे हे सर्व घडते।

Verse 45

सिद्धांबिकां समाराध्य सिद्धिमाप्स्यति दुर्लभाम् । यो मां द्रक्ष्यति चात्रस्थं यश्च मां पूजयिष्यति । वादप्रचारतो वापि पुण्यावाप्तिर्भविष्यति

सिद्धांबिकेची यथाविधी आराधना केल्यास दुर्लभ सिद्धी प्राप्त होते. जो येथे स्थित मला दर्शन देईल व जो माझी पूजा करील—तसेच याचा वृत्तांत सांगून प्रचार करील—त्यालाही पुण्यप्राप्ती होईल।

Verse 46

नारद उवाच । त्र्यंबकेण वरेष्वेवं दत्तेष्वपि सुरोत्तमाः

नारद म्हणाले—त्र्यंबकाने अशा प्रकारे वर दिल्यानंतरही, हे देवश्रेष्ठांनो…

Verse 47

प्रहृष्टाः समपद्यंत गाथां चेमां जगुस्तदा । तेन यज्ञैर्जपैःस्तोत्रैस्तपो भिस्तोषिता वयम्

आनंदित होऊन ते सर्व एकत्र आले आणि तेव्हा ही गाथा गायली—“त्या यज्ञांनी, जपांनी, स्तोत्रांनी व तपश्चर्येने आम्ही संतुष्ट झालो आहोत।”

Verse 48

सर्वे देवाः सिद्धिलिंगं यो नरः पूजयिष्यति । सर्वकामफलावाप्तिरित्येवं शंकरोऽब्रवीत्

जो मनुष्य सिद्धिलिंगाची पूजा करील, त्याला सर्व कामनांचे फळ प्राप्त होईल—असे शंकरांनी सांगितले।

Verse 49

इत्युक्त्वा ते जयं प्राप्ताः स्कंदेन सहिताः सुराः । काराय्यं रम्यप्रासादान्रम्यैस्तारकसंभवैः

असे बोलून स्कंदासह ते देव विजयास प्राप्त झाले. तारकवंशाच्या पराभवातून मिळालेल्या रम्य निधींनी शोभणारे सुंदर प्रासाद त्यांनी बांधून घेतले।

Verse 50

चतुर्वर्गफलावाप्तिं दत्त्वा क्षेत्रस्य संययुः । केचित्स्कंदं प्रशंसंतस्तीर्थमन्ये हरिं परे

त्या क्षेत्राला धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चतुर्वर्गाचे फळ मिळो असा वर देऊन ते निघून गेले. काहींनी स्कंदाची, काहींनी तीर्थाची, तर काहींनी हरिची स्तुती केली।

Verse 51

केचिल्लिंगानि पंचापि युद्धं केचिद्दिवं ययुः । ततोंऽतरिक्षे चालिंग्य महासेनं हरोऽब्रवीत्

काहींनी पाचही लिंगे घेतली, काही युद्धाला गेले, तर काही स्वर्गाला गेले. मग आकाशात महासनाला आलिंगन देऊन हर म्हणाले।

Verse 52

सप्तमे मारुतस्कंधे व स नित्यं प्रियात्मज । कार्येष्वहं त्वया पुत्र संप्रष्टव्यः सदैव हि

सप्तम विभागात, म्हणजे मारुत-स्कंधात, हा उपदेश नित्य सांगितला जाईल, हे प्रिय पुत्रा। सर्व कार्यांत, बाळा, तू नेहमी माझा सल्ला घ्यावा।

Verse 53

दर्शनान्मम भक्त्या च श्रेयः परमवाप्स्यसि । स्तंभतीर्थे च वत्स्येऽहं न विमोक्ष्यामि कर्हिचित्

माझ्या दर्शनाने आणि माझ्या भक्तीने तू परम श्रेय प्राप्त करशील। आणि स्तंभ-तीर्थात मी वास करीन; कधीही त्याचा त्याग करणार नाही।

Verse 54

इत्युक्त्वा विससर्जैनं परिष्वज्य महेश्वरः । ब्रह्मविष्णुमुखांश्चैव भक्त्या तैरभिनंदितः

असे बोलून महेश्वराने त्याला आलिंगन देऊन निरोप दिला। ब्रह्मा, विष्णू इत्यादींनीही भक्तीने त्याचा सत्कार केला।

Verse 55

विसर्जिताः सुराजग्मुः स्वानिस्वान्यालयानि च । शर्वो जगाम कैलासं स्कंधं वै सप्तमं गुहः

निरोप मिळाल्यावर देव आपापल्या धामांकडे गेले। शर्व (शिव) कैलासास गेला आणि गुह (स्कंद) सप्तम स्कंधाकडे निघाला।

Verse 56

इत्येतत्कथितं पार्थ लिंगपंचकसंभवम् । यः पठेत्स्कंदसंबद्धां कथां मर्त्यो महामतिः

हे पार्था, अशा रीतीने पंचलिंगांच्या उत्पत्तीचा वृत्तांत सांगितला. जो महामती मनुष्य स्कंद-संबंधित ही कथा पठण करतो—

Verse 57

श्रृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स भवेत्कीर्तिमान्नरः । बह्वायुः सुभगः श्रीमान्कांतिमाञ्छुभदर्शनः

जो हे ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवितो, तो मनुष्य कीर्तिमान होतो. त्याला दीर्घायुष्य, सौभाग्य, श्रीसमृद्धी, तेज व शुभदर्शन प्राप्त होते.

Verse 58

भूतेभ्यो निर्भयश्चापि सर्वदुःखविवर्जितः । शुचिर्भूत्वा पुमान्यश्च कुमारेश्वरसन्निधौ

तो भूत-प्रेतांपासूनही निर्भय होतो आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त होतो. आणि जो पुरुष कुमारेश्वराच्या सान्निध्यात शुद्ध होतो—

Verse 59

श्रृणुयात्स्कंदचरितं महाधनपतिर्भवेत् । बालानां व्याधिदुष्टानां राजद्वारोपसेविनाम्

स्कंदचरित्र ऐकल्याने मनुष्य महान धनपति होऊ शकतो. हे आख्यान विशेषतः बालकांस, रोगपीडितांस आणि राजद्वाराची सेवा करणाऱ्यांस हितकारक आहे.

Verse 60

इदं तत्परमं धन्यं सर्वदोषहरं सदा । तनुक्षये च सायुज्यं षण्मुखस्य व्रजेन्नरः

हे परम धन्य असून सदैव सर्व दोषांचे हरण करणारे आहे. देहाचा क्षय झाल्यावर मनुष्य षण्मुख (स्कंद) यांच्याशी सायुज्य प्राप्त करतो.

Verse 61

वरमेनं ददुर्देवाः स्कंदस्याथ गता दिवम्

मग देवांनी स्कंदाच्या हेतुने त्याला हा वर दिला, आणि त्यानंतर ते स्वर्गलोकास गेले.