Adhyaya 16
या अध्यायात देव–असुर महासंग्रामापूर्वी दोन्ही बाजूंनी वाढणारी तयारी व तणाव दाखविला आहे। प्रथम तारक मानवधर्माच्या अधःपतनावर टीका करतो—राज्य बुडबुड्यासारखे क्षणभंगुर आहे असे सांगतो आणि स्त्री, जुगार, मद्य यांसारख्या भोगांची मस्ती ‘पौरुष’ (संकल्पशक्ती/कर्तृत्व) हरपवते असे वर्णन करतो। मग तो देवांशी निगडित त्रैलोक्यसमृद्धी हस्तगत करण्यासाठी तातडीने सैन्य सज्ज करण्याची आज्ञा देतो; भव्य रथ व अलंकृत ध्वज-चिन्हे ठरवितो। नारद सांगतात की असुरसेनापती ग्रासन रथ, वाहने व अनेक नायक जमवून पशु, राक्षस, पिशाच-आकृतींच्या भयप्रद ध्वजांसह विशाल सेना व्यूहबद्ध करतो; संख्या, मांडणी, याने व ध्वजवैभव यांचे वर्णन सामर्थ्य व दहशतीचा लेखाजोखा ठरते। यानंतर कथा देवपक्षाकडे वळते। दूत म्हणून वायू इंद्राला असुरबळाची वार्ता देतो। इंद्र बृहस्पतीकडे नीतिसल्ला मागतो; ते साम, दान, भेद, दंड या चार उपायांचे विवेचन करून सांगतात की अधर्मात हट्टी शत्रूंवर सामादि निष्फळ, म्हणून दंड (बलप्रयोग) हाच योग्य उपाय। इंद्र ते मान्य करून शस्त्रपूजन करतो, यमाला सेनापती नेमतो आणि देवांसह गंधर्व, यक्ष, राक्षस, पिशाच, किन्नर इत्यादींना ध्वज व वाहनांसह जमवितो। शेवटी ऐरावतावर आरूढ इंद्राचे तेजस्वी दर्शन येते आणि येणारा संघर्ष धर्मरक्षणासाठी नीतियुक्त युद्धप्रस्थान म्हणून अधोरेखित होतो।
Shlokas
Verse 1
तारक उवाच । राज्येन बुद्बुदाभेन स्त्रीभिरक्षैश्च पानकैः । मोहितो जन्म लब्ध्वात्र त्यजते पौरुषं नरः
तारक म्हणाला—बुडबुड्यासारख्या क्षणभंगुर राज्याने, स्त्रियांमुळे, जुगाराने व मद्यपानाने मोहित होऊन मनुष्य या लोकी जन्म मिळवूनही आपला पौरुषधर्म सोडून देतो।
Verse 2
जन्म तस्य वृथा सर्वमाकल्पांतं न संशयः
त्याचे संपूर्ण जीवन कल्पांतापर्यंत व्यर्थच जाते—यात संशय नाही।
Verse 3
मातापितृभ्यां न करोति कामान्बन्धूनशोकान्न करोति यो वा । कीर्तिं हि वा नार्जयते न मानं नरः स जातोऽपि मृतोऽत्र लोके
जो माता-पित्यांच्या योग्य इच्छा पूर्ण करीत नाही, जो आपल्या बंधूंना शोकमुक्त ठेवत नाही, आणि ज्याला ना कीर्ती ना मान मिळतो—तो पुरुष जन्मला तरी या लोकी मृततुल्य आहे।
Verse 4
तस्माज्जयायामरपुंगवानां त्रैलोक्यलक्ष्मीहरणाय शीघ्रम् । संयोज्यतां मे रथमष्टचक्रं बलं च मे दुर्जयदैत्यचक्रम्
म्हणून देवश्रेष्ठांवर विजय मिळविण्यास आणि त्रैलोक्याची लक्ष्मी शीघ्र हरण करण्यास माझा अष्टचक्र रथ जोडला जावो; आणि माझी सेना—दुर्जय दैत्यचक्र—एकत्र केली जावो।
Verse 5
ध्वजं च मे कांचनपट्टबन्धं छत्रं च मे मौक्तिकजालबद्धम् । अद्याहमासां सुरकामिनीनां धम्मील्लकांश्चाग्रथितान्करिष्ये
माझा ध्वज सुवर्णपट्टांनी बांधला जावो आणि माझे छत्र मोत्यांच्या जाळ्याने बांधले जावो। आज मी देवांच्या प्रेयसी त्या स्वर्गीय रमणींच्या केशगुच्छांना गुंफून एकत्र करीन।
Verse 6
यथा पुरा मर्कटको जनन्यास्तस्याश्च सत्येन तु तारकः स्याम्
जसे पूर्वी आईच्या सत्यामुळे वानराचे रक्षण झाले, तसेच त्या सत्यबलाने मीही ‘तारक’—उद्धारक—होवो।
Verse 7
नारद उवाच । तारकस्य वचः श्रुत्वा ग्रसनोनाम दानवः । सेनानीर्दैत्यराजस्य तथा चक्रेऽविलंबितम्
नारद म्हणाले—तारकाचे वचन ऐकून ‘ग्रसन’ नावाचा दानव, जो दैत्यराजाचा सेनापती होता, तसाच कार्यास लागला आणि क्षणभरही विलंब केला नाही।
Verse 8
आहत्य भेरीं गम्भीरां दैत्यानाहूय सत्वरः । सज्जं चक्रे रथं दैत्यो दैत्यराजस्य धीमतः
गंभीर नाद करणारी भेरी वाजवून आणि दैत्यांना त्वरेने बोलावून, त्या दानवाने धीमंत दैत्यराजाचा रथ तत्काळ सज्ज केला।
Verse 9
गरुडानां सहस्रेण गरुडोपमितत्विषा । ते हि पुत्राः सुपर्णस्य संस्थिता मेरुकन्दरे
गरुडासारख्या तेजाने दीप्त अशा हजार गरुडांसह—ते खरेच सुपर्णाचे पुत्र—मेरू पर्वताच्या कंदरांत स्थित होते।
Verse 10
विजित्य दैत्यराजेन वाहनत्वे प्रकल्पिताः । अष्टाष्टचक्रः सरथश्चतुर्योजनविस्तृतः
दैत्यराजाने जिंकून घेतल्यावर ते त्याचे वाहन म्हणून नेमले गेले; आणि तो रथ आठ-आठ चाकांचा, चार योजन विस्ताराचा होता।
Verse 11
नानाक्रीडागृहयुतो गीतवाद्यमनोहरः । गंधर्वनगराकारः संयुक्तः प्रत्यदृस्यत
अनेक क्रीडागृहांनी युक्त, गीत-वाद्यांनी मनोहर, गंधर्वनगरासारख्या आकाराचा तो पूर्ण सज्ज होऊन दिसत होता।
Verse 12
आजग्मुस्तत्र दैत्याश्च दशा चंडपराक्रमाः । कोटिकोटिपरिवारा अन्ये च बहवो रणे
तेथे दहा चंड पराक्रमी दैत्य आले; आणि रणासाठी इतरही अनेक आले, ज्यांच्यासोबत कोटी-कोटी परिवार-सेना होती।
Verse 13
तेषामग्रेसरो जम्भः कुजम्भोनंतरस्तथा । महिषः कुञ्जरो मेषः कालनेमिर्निमिस्तथा
त्यांच्या अग्रभागी जंभ होता; त्यानंतर कुजंभ; तसेच महिष, कुञ्जर, मेष, आणि कालनेमि व निमि हेही होते।
Verse 14
मथनो जंभकः शुम्भो दैत्येंद्रा दश नायकाः । दैत्येंद्रा गिरिवर्ष्माणः संति चंडपराक्रमाः
मथन, जंभक आणि शुम्भ—दैत्यमध्ये इंद्रसमान असे दहा नायक होते; पर्वतदेही ते दैत्येंद्र अत्यंत चंड पराक्रमी होते।
Verse 15
नानाविधप्रहरणा नानाशस्त्रास्त्रपारगाः । तारकस्याभवत्केतुर्बहूरूपो महाभयः
ते नानाविध प्रहरणांनी सज्ज, विविध शस्त्रास्त्रांत पारंगत होते; तेव्हा तारकाचा ध्वज-केतू बहुरूपी व महाभयकारी प्रकट झाला।
Verse 16
क्वचिच्च राक्षसो घोरः पिशाचध्वांक्षगृध्रकः । एवं बहुविधाकारः स केतुः प्रत्यदृश्यत
कधी तो ध्वज घोर राक्षसरूप, कधी पिशाच, कधी कावळा, कधी गिधाड असा दिसे; अशा बहुविध रूपांनी तो केतू पुन्हा पुन्हा प्रकट होत असे।
Verse 17
केतुना मकरेणापि सेनानीर्ग्रसनो बभौ । पैशाचं यत्र वदनं जंभस्यासीदयस्मयम्
मकर-केतू धारण करून सेनापती ग्रसन तेजस्वी दिसला; आणि तेथे जंभाचे मुख पिशाचसदृश, लोखंडासारखे कठोर होते।
Verse 18
खरो विधुतलांगूलः कुजम्भस्याभवद्ध्वजे । महिषस्य च गोमायुः कांतो हैमस्तथां बभौ
कुजम्भाच्या ध्वजावर शेपूट फटकारणारा गाढव होता; आणि महिषाच्या ध्वजावर तेजस्वी सुवर्णमय गोमायू (कोल्हा) हे चिन्ह प्रकट झाले।
Verse 19
गृध्रो वै कुंजरस्यासीन्मेषस्याभूच्च राक्षसः । कालनेमेर्महाकालो निमेरासीन्महातिमिः
कुञ्जराच्या ध्वजावर गिधाड होते, मेषाच्या ध्वजावर राक्षस; कालनेमीच्या ध्वजावर महाकाल, आणि निमीच्या ध्वजावर महातिमि—घोर अंधार—हे चिन्ह होते।
Verse 20
राक्षसी मथनस्यापि ध्वांक्षोऽभूज्जंभकस्य च । महावृकश्च शुम्भस्य ध्वजा एवंविधा बभुः
मथनाच्या ध्वजावर राक्षसी होती, जंभकाच्या ध्वजावर कावळा; आणि शुम्भाच्या ध्वजावर महावृक—भयंकर मोठा लांडगा—होता. असे ध्वज त्यांनी धारण केले।
Verse 21
अनेकाकारविन्यासादन्येषां च ध्वजा भवन् । शतेन शीघ्रवेगानां व्याघ्राणां हेममालिनाम्
अनेक रूपांची मांडणी करून इतरांचेही ध्वज प्रकट झाले—सुवर्णमाळांनी विभूषित, अतिवेगवान शंभर वाघांनी ओढलेले।
Verse 22
ग्रसनस्य रथो युक्तो महामेघरवो बभौ । शतेन चापि सिंहानां रथो जंभस्य योजितः
ग्रसनाचा रथ जुंपलेला होता आणि तो महामेघगर्जनेसारखा निनाद करीत होता; तसेच जंभाचा रथही शंभर सिंहांनी युक्त केला होता।
Verse 23
कुजंभस्य रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः । तावद्भिर्महिषस्योष्टैर्गजस्य च हयैर्युतः
कुजंभाचा रथ पिशाचमुखी गाढवांनी जुंपलेला होता. तसेच महिषाचा रथ उंटांनी, आणि गजाचा रथ तितक्याच संख्येने घोड्यांनी युक्त होता.
Verse 24
मेषस्य द्वीपिभिर्भीमैः कुञ्जरैः कालनेमिनः । पर्वतं वै समारूढो निश्चित्य विधृतं गजैः
मेषाचा रथ भयंकर बिबट्यांनी ओढला जात होता; कालनेमीचा रथ हत्तीांनी. त्याने निश्चय करून, हत्तीांनी धरून दृढ केलेल्या पर्वतावर आरोहण केले.
Verse 25
चतुर्दंष्ट्रैर्गंधवद्भिश्चर्भिर्मेघसन्निभैः । शतहस्तायते कृष्णे तुरंगे हेमभूषणे
चार दातांचे, सुगंधी, मेघासारखे भासणारे प्राणी सोबत होते; आणि तो शतहस्त-लांबीच्या, काळ्या, सुवर्णभूषणांनी अलंकृत अश्वावर आरूढ झाला.
Verse 26
सितचामरजालेन शोभिते पुष्पदामनि । मथनोनाम दैत्येन्द्रः पाशहस्तो व्यराजत
श्वेत चामरांच्या जाळ्याने शोभित व पुष्पमाळांनी अलंकृत, हातात पाश धारण करणारा ‘मथन’ नावाचा दैत्येंद्र तेजस्वी दिसला.
Verse 27
किंकिणीमालिनं चोष्ट्रमारूढोऽभूच्च जंभकः । कालमुंचं महामेघमारूढः शुम्भदानवः
किंकिण्यांच्या माळेने सजलेल्या उंटावर आरूढ जंभकही प्रकट झाला; आणि काळ-वर्षक भासणाऱ्या महामेघावर आरूढ दानव शुम्भ पुढे सरकला.
Verse 28
अन्ये च दानवा वीरा नानावाहनहेतयः । प्रचण्डचित्रवर्माणः कुण्डलोष्णीषभूषिताः
इतरही अनेक वीर दानव आले; त्यांची वाहने व शस्त्रे नानाविध होती. ते अतिशय प्रचंड, रंगीबेरंगी कवचधारी, आणि कुंडले व उष्णीषांनी विभूषित होते.
Verse 29
नानाविधोत्तरासंगा नानामाल्यविभूषणाः । नानासुगंधगंधाढ्या नानाबंधिशतस्तुताः
ते नानाविध उत्तरीय-वस्त्रे व उपांगांनी युक्त, विविध माळा व अलंकारांनी सजलेले, अनेक मधुर सुगंधांनी परिपूर्ण, आणि आपल्या भाटांकडून असंख्य प्रकारे स्तुत होत होते.
Verse 30
नानावाद्यपरिस्यंदसाग्रेसरमहारथाः । नानाशौर्यकथासक्तास्तस्मिन्सैन्ये महारथाः
त्या सैन्यात असे महारथी होते, जे नानाविध वाद्यांच्या प्रवाही निनादात अग्रभागाचे नेतृत्व करीत होते; आणि ते पराक्रमी योद्धे विविध शौर्यकथांच्या वर्णनात आसक्त होते.
Verse 31
तद्बलं दैत्यसिंहस्य भीमरूपं व्यदृश्यत । भूमिरेणुसमालिंगत्तुरंगरथपत्तिकम्
तेव्हा त्या दैत्यसिंहाचे बळ भयानक रूपाने दिसू लागले. घोडे, रथ व पायदळ यांनी उडविलेल्या धुळीने जणू पृथ्वीला आलिंगन दिले.
Verse 32
स च दैत्येश्वरः क्रुद्धः समारूढो महारथम् । दशभिः शुशुबे दैत्यैर्दशबाहुरिवेश्वरः । जगद्धंतुं प्रवृत्तो वा प्रतस्थेऽसौ सुरान्प्रति
आणि तो दैत्येश्वर क्रुद्ध होऊन महारथावर आरूढ झाला. दहा दैत्यांनी वेढलेला तो जणू दशभुज ईश्वरासारखा शोभू लागला; जणू जगाचा संहार करावयास निघाल्यासारखा तो देवांवर चाल करून गेला.
Verse 33
एतस्मिन्नंतरे वायुर्देवदूतः सुरालयम् । दृष्ट्वा तद्दानव बलं जगामेंद्रस्य शंसितुम्
याच वेळी देवदूत वायू देवांच्या निवासस्थानी गेला। दानवांचे सैन्य पाहून तो इंद्राला ते वृत्त सांगण्यासाठी निघून गेला।
Verse 34
स गत्वा तु सभां दिव्यां महेंद्रस्य महात्मनः । शशंस मध्ये देवानामिदं कार्यमुपस्थितम्
तो महात्मा महेंद्राच्या दिव्य सभेत जाऊन देवांच्या मध्ये म्हणाला—“हे तातडीचे कार्य उपस्थित झाले आहे।”
Verse 35
तच्छ्रुत्वा देवराजः स निमीलितविलोचनः । बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं काले महामतिः
हे ऐकून देवराज डोळे मिटून चिंतनात मग्न झाला. मग समयोचित महामतीने बृहस्पतीला हे वचन सांगितले.
Verse 36
इन्द्र उवाच । संप्राप्तोऽतिविमर्दोऽयं देवानां दानवैः सह । कार्यं किमत्र तद्ब्रुहि नीत्युपायोपबृंहितम्
इंद्र म्हणाला—“देव आणि दानव यांच्यात हा घोर संघर्ष उपस्थित झाला आहे. नीती व उपायांनी समर्थ करून सांग, येथे काय करावे?”
Verse 37
एतच्छ्रुत्वा च वचनं महेंद्रस्य गिरांपतिः । प्रत्युवाच महाभागो बॉहस्पति रुदारधीः
महेंद्राचे हे वचन ऐकून वाणीचे स्वामी, महाभाग्यवान व दृढबुद्धी बृहस्पतीने प्रत्युत्तर दिले.
Verse 38
बृहस्पतिरुवाच । सामपूर्वं स्मृता नीतिश्चतुरंगामनीकिनीम् । जिगीषतां सुरश्रेष्ठ स्थितिरेषा सनातनी
बृहस्पती म्हणाले—हे देवश्रेष्ठा! जिंकण्याची इच्छा असणाऱ्यांची नीति ‘साम’पासून आरंभ होते असे स्मरणात आहे; चतुरंगिणी सेनेत ती यथायोग्य राबवावी. हीच विजयी होणाऱ्यांची सनातन, परंपरागत स्थिती आहे.
Verse 39
साम दानं च भेदश्च चतुर्थो दंड एव च । नीतौ क्रमात्प्रयोज्याश्च देशकालविशेषतः
साम, दान, भेद आणि चौथा दंड—हे चार उपाय नीतित क्रमाने, देश-कालाच्या विशेषतेनुसार वापरावेत.
Verse 40
तत्र साम प्रयोक्तव्यमार्येषु गुणवत्सु च । दानं लुब्धेषु भेदश्च शंकितोष्वितो निश्चयः
या बाबतीत आर्य व गुणवान लोकांवर ‘साम’ वापरावे; लोभी लोकांवर ‘दान’ परिणामकारक; आणि संशयी व चंचल मनाच्या लोकांसाठी ‘भेद’ हाच निश्चित उपाय आहे.
Verse 41
दण्डश्चापि प्रयोक्तव्यो नित्यकालं दुरात्मसु । साम दैत्येषु नैवास्ति निर्गुणत्वाद्दुरात्मसु
दुरात्म्यांवर दंडाचा प्रयोग नेहमी करावा. दैत्यांमध्ये ‘साम’ला स्थान नाही; कारण ते गुणहीन व दुष्टचित्त असतात.
Verse 42
श्रिया तेषां च किं कार्यं समृद्धानां तथापि यत् । जातिधर्मेण चाभेद्या विधातुरपि ते मताः
ते आधीच समृद्ध असताना त्यांना संपत्ती देऊन काय उपयोग? ते आपल्या जातिधर्मामुळे बदलू न शकणारे मानले गेले आहेत—विधात्यालाही तसेच.
Verse 43
एको ह्युपायो दंडोऽत्र भवतां यदि रोचते । दुर्जनः सुजनत्वाय कल्पते न कदाचन
येथे एकच उपाय आहे—दंड, जर तो तुम्हांस रुचला. दुर्जन कधीही सज्जनत्वास पात्र होत नाही.
Verse 44
लालितः पालितो वापि स्वस्वभावं न मुंचति । एवं मे मन्यते बुद्धिर्भवंतो यद्व्यवस्यताम्
लाडाने वाढविले किंवा जपून राखिले तरीही कोणी आपला स्वभाव सोडत नाही. असेच माझे ठाम मत आहे; तुम्ही जसे योग्य ठरवाल तसे ठरवा.
Verse 45
एवमुक्तः सहस्राक्ष एवमेवेत्युवाच ह । कर्तव्यतां च संचिंत्य प्रोवाचामरसंसदि
असे ऐकून सहस्राक्ष इंद्र म्हणाला—“एवमेव, एवमेव.” मग कर्तव्याचा विचार करून तो देवसभेत बोलला.
Verse 46
बहुमानेन मे वाचं श्रृणुध्वं नाकवासिनः
हे नाकवासी देवहो, बहुमानाने माझे वचन ऐका.
Verse 47
भवंतो यज्ञभोक्तारः सतामिष्टाश्च सात्त्विकाः । स्वेस्वे पदे स्थिता नित्यं जगतः पालने रताः
तुम्ही यज्ञांचे भोक्ते, सत्पुरुषांचे प्रिय आणि सात्त्विक आहात. आपापल्या पदांवर नित्य स्थिर राहून तुम्ही जगाच्या पालन-रक्षणात रत आहात.
Verse 48
भवतां च निमित्तेन बाधंते दानवेश्वराः । तेषां समादि नैवास्ति दंड एव विधीयताम्
तुमच्या निमित्ताने दानवांचे अधिपती पीडा देत आहेत. त्यांच्याशी कोणताही समेट होत नाही—म्हणून केवळ दंडच विधिलेला असो.
Verse 49
क्रियतां समरे बुद्धिः सैन्यं संयोज्यतामिति । आवाद्यंतां च शस्त्राणि पूज्यं तां शस्त्रदेवताः
‘समरासाठी निश्चय करा, सैन्य एकत्र करा. शस्त्रे निनादून सज्ज करा आणि शस्त्रदेवतांची विधिपूर्वक पूजा करा.’
Verse 50
इत्युक्ताः समनह्यंत देवानां ये प्रधानतः । वाजिनामयुतेनाजौ हेमपट्टपरिष्कृताः
असे सांगितल्यावर देवांतील जे प्रधान होते ते शस्त्रधारी होऊन सज्ज झाले. रणांगणात ते सुवर्णपट्टांनी अलंकृत होते आणि त्यांच्या सोबत दहा हजार घोडे होते.
Verse 51
वाहनानि विमानानि योजयंतु ममामराः । यमं सेनापतिं कृत्वा शीघ्रं निर्यात देवताः
माझे अमरगण वाहने व विमाने जोडोत. यमाला सेनापती करून, हे देवांनो, शीघ्र प्रस्थान करा.
Verse 52
नानाश्चर्यगुणोपेता दुर्जया देवदानवैः । रथो मातलिना युक्तो महेंद्रस्याप्यदृश्यत
तेव्हा मातलीने जोडलेला महेंद्राचा रथ दिसून आला—अनेक अद्भुत गुणांनी युक्त, जो देव-दानवांनाही दुर्जेय होता.
Verse 53
यमो महिषमास्थाय सेनाग्रे समवर्तत । चंडकिंकिणिवृंदेन सर्वतः परिवारितः
यमराज महिषावर आरूढ होऊन सेनेच्या अग्रभागी उभे राहिले; चारही बाजूंनी भयंकर झंकार करणाऱ्या किंकिणींच्या समूहाने त्यांना वेढले होते।
Verse 54
कल्पकालोज्जवालापूरितांबरगोचरः । हुताश उरणारूढः शक्तिहस्तो व्यवस्थितः
कल्पांताग्नीप्रमाणे प्रज्वलित होऊन आकाशमंडळ तेजाने भरून टाकणारे हुताशन, मेंढ्यावर आरूढ, हातात शक्ति धारण करून सज्ज उभे होते।
Verse 55
पवनोंऽकुशपाणिस्तु विस्तारितमहाजवः । महाऋक्षं समारूढं सेनाग्रे समदृश्यत
हातात अंकुश घेऊन महान वेग प्रकट करणारे पवनदेव, महाऋक्षावर आरूढ होऊन सेनेच्या अग्रभागी दिसून आले।
Verse 56
भुजगेन्द्रं समारूढो जलेशो भगवान्स्वयम् । महापाशधरो वीरः सेनायां समवर्तत
स्वतः भगवान् जलेश्वर वरुण, भुजगेंद्रावर आरूढ होऊन, महापाश धारण केलेला वीर म्हणून सेनेत उभा राहिला।
Verse 57
नरयुक्ते रथे दिव्ये धनाध्यक्षो व्यचीचरत् । महासिंहरवो युद्धे गदाहस्तो व्यवस्थितः
नरयुक्त दिव्य रथावर धनाध्यक्ष कुबेर विचरत होते; युद्धात महासिंहनाद करीत, हातात गदा घेऊन ते सज्ज उभे होते।
Verse 58
राक्षसेशोऽथ निरृती रथे रक्षोमुखैर्हयैः । धन्वी रक्षोगणवृतो महारावो व्यदृश्यत
तेव्हा राक्षसांचा अधिपती निरृति रथावर दिसला; राक्षसमुखी अश्वांनी तो रथ ओढला होता. धनुर्धर निरृति राक्षसगणांनी वेढलेला, भयंकर गर्जना करीत होता.
Verse 59
चंद्रादित्यावश्विनौ च वसवः साध्यदेवताः । विश्वेदेवाश्च रुद्राश्च सन्नद्धास्तस्थुराहवे
चंद्र व आदित्य, अश्विनीकुमार, वसु, साध्यदेवता, विश्वेदेव आणि रुद्र—सर्वजण पूर्ण शस्त्रसज्ज होऊन रणांगणात ठाम उभे राहिले.
Verse 60
हेमपीठत्तरासंगाश्चित्रवर्मायुधध्वजाः । गंधर्वाः प्रत्यदृश्यन्त कृत्वा विश्वावसुं मुखे
सुवर्णमय उत्तरीय धारण केलेले, चित्रविचित्र कवच-आयुध व ध्वज घेऊन गंधर्व प्रकट झाले; त्यांनी विश्वावसुला अग्रभागी ठेवले होते.
Verse 61
तथा रक्तोत्तरासंगा निर्मलायोविभूषणाः । गृध्रध्वजा अदृश्यंत राक्षसा रक्तमूर्धजाः
तसेच लाल उत्तरीय परिधान केलेले, झळाळत्या लोखंडी अलंकारांनी विभूषित, गिधाडध्वज धारण करणारे, रक्तवर्ण केशांचे राक्षस दिसून आले.
Verse 62
तथा भीमाशनिकराः कृष्णवस्त्रा महारथाः । यक्षास्तत्र व्यदृश्यंत मणिभद्रादिकोटिशः
तेथेही यक्ष दिसून आले—भयंकर वज्रसदृश शस्त्रधारी, काळे वस्त्र परिधान केलेले, महारथी; मणिभद्रापासून आरंभ करून कोट्यवधी संख्येने.
Verse 63
ताम्रोलूकध्वजा रौद्रा द्वीपिचर्मांबरास्तथा । पिशाचास्तत्र राजंते महावेगपुरःसराः
तेथेही रौद्र पिशाच शोभत होते—तांबूसारख्या रंगाच्या घुबड-चिन्हाचा ध्वज धारण करून, बिबट्याच्या कातडीचे वस्त्र परिधान करून, महावेगाने पुढे धावणारे।
Verse 64
तथैव श्वेतवसनाः सितपट्टपताकिनः । मत्तेभवाहनप्रायाः किंनरास्तस्थुराहवे
तसेच किंनर रणांगणात उभे होते—श्वेत वस्त्रे परिधान केलेले, उजळ रेशमी पताका धारण करणारे, आणि बहुतेक मदोन्मत्त हत्तीवर आरूढ।
Verse 65
मुक्ताजाल पिरष्कारो हंसो हारसमप्रभः । केतुर्जलधिनाथस्य सौम्यरूपो व्यराजत
समुद्राधिपतीचा केतू सौम्य रूपाने उजळला—मुक्तांच्या जाळ्याने अलंकृत झाल्यासारखा हंस, हारासारख्या प्रभेने दीप्त।
Verse 66
पंचरागमहारत्नविटंको धनदस्य च । ध्वजः समुत्थितो भाति यातुकाम इवांबरम्
धनद कुबेराचा ध्वज—पंचराग नामक महारत्नाने अलंकृत—उंच उभारून उजळला, जणू आकाशात झेप घेण्याची इच्छा करीत आहे।
Verse 67
कार्ष्णलोहमयो ध्वांक्षो यमस्याभून्महाध्वजः । राक्षसेशस्य वदनं प्रेतस्य ध्वज आबभौ
यमाच्या महाध्वजावर काळ्या लोखंडाचा बनवलेला कावळा होता; आणि राक्षसाधिपतीच्या ध्वजावर प्रेताचे मुख प्रकट होऊन शोभत होते।
Verse 68
हेमसिंहध्वजौ देवौ चन्द्रार्कवमितद्युति । कुंभेन चित्रवर्णेन केतुराश्विनयोरभूत्
दोन देवांचे ध्वज सुवर्णसिंहचिन्हयुक्त होते, चंद्र-सूर्यासारखे तेजस्वी; आणि अश्विनीकुमारांचा केतू विचित्रवर्ण कुम्भ होता।
Verse 69
मातंगो हेमरचितश्चित्ररत्नपरिष्कृतः । ध्वजः शतक्रतोरासीत्सितचा मरसंस्थितः
शतक्रतु (इंद्र) याच्या ध्वजावर सुवर्णनिर्मित मातंग (हत्ती) होता, तो विचित्र रत्नांनी अलंकृत; आणि त्यास शुभ्र चामर शोभत होते।
Verse 70
अन्येषां च ध्वजास्तत्र नानारूपा बभू रणे । सनागयक्षगंधर्वमहोरगनिशाचरा
त्या रणांगणात इतरांचेही ध्वज नानाविध रूपांचे होते—नाग, यक्ष, गंधर्व, महोरग आणि निशाचरगणांचे।
Verse 71
सेना सा देवराजस्य दुर्जया प्रत्यदृश्यत । कोटयस्तास्त्रयस्त्रिंशन्नानादेवकायिनाम्
देवराजाची ती सेना दुर्जेय भासत होती—नानाविध दिव्य देहधारींचे तैंतीस कोटी दल त्यात होते।
Verse 72
हैमाचलाभे सितकर्णचामरे सुवर्णपद्मामलसुंदरस्रजि । कृताभिरामोज्ज्वलकुंकुमांकुरे कपोललीताविविमुक्तरावे
तो सुवर्णपर्वतासारखा तेजस्वी होता; शुभ्र कर्णाभूषण व चामराने शोभित, सुवर्णकमळांची निर्मळ-सुंदर माळ धारण केलेली; कपोलांवर उज्ज्वल, रम्य केशरांकुरांची छटा घेऊन, घनगंभीर नाद सोडीत तो प्रकाशला।
Verse 73
श्रितस्तदैरावणनामकुंजरे महाबलश्चित्रविशेषितांबरः । विशालवज्रांगवितानभूषितः प्रकीर्णकेयूरभुजाग्रमंडलः
तेव्हा महाबली पाकशासन (इंद्र) ऐरावत नावाच्या गजराजावर आरूढ झाले. ते अद्भुत नक्षीदार वस्त्रे परिधान करून, विशाल वज्रप्रभेसारख्या छत्राने विभूषित, आणि भुजामंडलांवर विखुरलेल्या केयूरांच्या तेजाने शोभून दिसत होते।
Verse 74
सहस्रदृग्बंदिसहस्रसंस्तुतस्त्रिविष्टपेऽशोभत पाकशासनः
तेव्हा त्रिविष्टप (स्वर्ग) मध्ये सहस्रनेत्रधारी पाकशासन (इंद्र) सहस्रों स्तुतिकारांनी गौरविला जाऊन, आपल्या तेजाने अत्यंत शोभून दिसला।