Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 8

Devanagari script

न्यस्तमस्तकपांसुश्च संध्यामाध्यात्मिकीं स्मरन् । जपन्पंचाक्षरीं विद्यां ध्यायन्देवं कपर्दिनम्

Transliteration

nyastamastakapāṃsuśca saṃdhyāmādhyātmikīṃ smaran | japanpaṃcākṣarīṃ vidyāṃ dhyāyandevaṃ kapardinam

Translation

मस्तक नम्र करून, आध्यात्मिक संध्याचे स्मरण करीत, तो पंचाक्षरी विद्येचा जप करीत आणि देव कपर्दिन (शिव) यांचे ध्यान करीत असे.

Word by Word

• न्यस्तमस्तकपांसुः: with head bowed (lit. with dust laid on the head)
• न्यस्तमस्तकपांसुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: न्यस्त + मस्तक-पांसु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (न्यस्तः मस्तकपांसुः यस्य सः = whose head-dust is laid down/settled; i.e., head bowed)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक निपात (conjunction)

• संध्याम्: the twilight rite (sandhyā)
• संध्याम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: संध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आध्यात्मिकीम्: spiritual; inward
• आध्यात्मिकीम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आध्यात्मिक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifying संध्याम्)

• स्मरन्: remembering
• स्मरन्: Kriya-vishesana (Concurrent action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) → स्मरत् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (Present Active Participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (remembering)

• जपन्: chanting
• जपन्: Kriya-vishesana (Concurrent action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: जप् (धातु) → जपत् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (Present Active Participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (chanting)

• पञ्चाक्षरीम्: five-syllabled
• पञ्चाक्षरीम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च-अक्षरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास (पञ्च अक्षराणि यस्याः सा)

• विद्याम्: mantra; sacred formula
• विद्याम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विद्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• ध्यायन्: meditating on
• ध्यायन्: Kriya-vishesana (Concurrent action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु) → ध्यायत् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (Present Active Participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (meditating)

• देवम्: the god
• देवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• कपर्दिनम्: Kapardin (Śiva)
• कपर्दिनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कपर्दिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; देवम् इति विशेष्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन

Speaker

Skanda (deduced from Kāśīkhaṇḍa context: Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kapardīśa-liṅga (contextual)

Type: temple

Skanda Dialogue

Listener: Agastya (Kumbhayoni)

Visual Art Cues

Scene: Vālmīki with head bowed, dust at the crown from prostration, seated in meditation near the liṅga; he silently performs inner sandhyā, counting a mālā while the mantra ‘namaḥ śivāya’ is implied; Śiva as Kapardin is envisioned with jaṭā, crescent moon, and serene gaze.

Characters & Entities

• Kapardin (Śiva)
• Pañcākṣarī mantra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotion becomes complete when outer reverence (bowing) is joined with inner sandhyā, mantra-japa, and dhyāna on Śiva.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The practice is described within the Kāśī-khaṇḍa milieu; the focus here is on worship at/near a Śiva-liṅga rather than naming a particular tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Sandhyā remembrance (inward form), Pañcākṣarī-japa, and meditation on Śiva (Kapardin).