Adhyaya 39
या अध्यायात ब्रह्मा नारदाला उपदेशरूप संवादात सांगतात की शिस्तबद्ध वेदाध्ययन करणारे श्रेष्ठ द्विजसमुदाय संहिता, पद, क्रम व घनपाठ या अचूक पद्धतींनी वेदध्वनीची परंपरा जपतात. ब्रह्मा-विष्णुप्रमुख देव तेथे येऊन त्यांच्या यज्ञध्वनीचे वातावरण, आचारशुद्धी व नैतिक व्यवस्था पाहतात आणि ती त्रेतायुगासारख्या धर्मस्थितीची खूण मानतात. कलीयुगातील विघ्नांची पूर्वकल्पना घेऊन देव एक नियत आर्थिक-धार्मिक व्यवस्था घडवतात—चातुर्विद्य व त्रैविद्य यांच्यातील उपजीविकेचे वाटे, व्यवसायसीमा, परस्पर विवाहनिषेध आणि कुटुंब-विभागाचा औपचारिक नियम; ग्रंथात नियामकाचे नाव ‘काजेश’ असे येते. पुढे अध्याय विस्तृत नोंदवहीसारखा होतो: समुदायाशी संबंधित ५५ ग्रामांची नावे, मग प्रत्येक ग्रामासाठी गोत्र-प्रवर संच आणि ग्रामविशिष्ट ‘गोत्रदेवी’ (वंशरक्षिका देवी) यांची नोंद. नारदाच्या प्रश्नांमुळे गोत्र, कुल व देवी ओळखण्याची पद्धत स्पष्ट होते; ब्रह्मा स्थळानुसार वंश-प्रवरांचे क्रमिक जुळवणीपत्र देतात. शेवटी पुढील काळातील संकर व अधःपतन हे युगपरिणाम मानूनही ही नोंद धर्मारण्याच्या संदर्भासाठी जतन केली आहे असे सांगितले आहे.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमं मतम् । एते ब्रह्मविदः प्रोक्ताश्चातुर्विद्या महा द्विजाः
ब्रह्मा म्हणाले—हे पुत्रा, ऐक; मी परम रहस्यरूप महान मत सांगतो. हे ब्रह्मविद्, चतुर्विद्येत निपुण असे महाद्विज म्हणून कथिले आहेत।
Verse 2
स्वाध्यायाश्च वषट्काराः स्वधाकाराश्च नित्यशः । रामाज्ञापालकाश्चैव हनुमद्भक्तितत्पराः
ते स्वाध्यायात तत्पर असून नित्य वषट्कार व स्वधाकार करतात; तसेच रामाची आज्ञा पाळतात आणि हनुमद्भक्तीत सदैव तल्लीन असतात।
Verse 3
एकदा तु ततो देवा ब्रह्माणं समुपागताः । ब्राह्मणान्द्रष्टुकामास्ते ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
एकदा सर्व देव ब्रह्माजवळ आले। ब्रह्मा-विष्णू यांच्या अग्रस्थानी ते ब्राह्मणांचे धर्माचरण पाहण्याची इच्छा धरून आले होते।
Verse 4
तान्देवानागतान्दृष्ट्वा स्वस्थानाच्चलितास्तु ते । अर्घपाद्यं पुरस्कृत्य मधुपर्कं तथैव च
आलेले देव पाहताच ते आपल्या आसनांवरून उठले। अर्घ्य व पाद्य पुढे ठेवून, तसेच मधुपर्कही आदराने अर्पण केला।
Verse 5
पूजयित्वा ततो विप्रा देवान्ब्रह्मपुरोगमान् । ब्रह्मात्र उपविष्टास्ते वेदानुच्चारयन्ति हि
मग त्या विप्रांनी ब्रह्मा अग्रस्थानी असलेल्या देवतांचे पूजन केले. नंतर ब्रह्माच्या सान्निध्यात बसून त्यांनी वेदांचे पठण सुरू केले।
Verse 6
संहितां च पदं चैव क्रमं घनं तथैव च । उच्चैः स्वरेण कुर्वीत ऋचामृग्वेदसंहिताम्
ते संहिता, पद, क्रम आणि घन अशा सर्व पद्धतींनी ऋग्वेदाच्या ऋचा उच्च स्वराने पठण करीत; स्पष्ट, उन्नत स्वरात ऋग्वेद-संहिता म्हणत.
Verse 7
सामगाश्च प्रकुर्वंति स्तोत्राणि विविधानि च । शास्त्राणि च तथा याज्यापुरोनुवाक्या स्तथा
आणि सामगान करणारे विविध स्तोत्रे गात. तसेच शास्त्रभाग, याज्या मंत्र आणि पुरोनुवाक्या ऋचा यांचेही विधिपूर्वक पठण होत असे.
Verse 8
चतुरक्षरं परं चैव चतुरक्षरमेव च । द्व्यक्षरं च तथा पंचाक्षरं द्वयक्षरमेव च । एतद्यज्ञस्वरूपं च यो जपेज्ज्ञानपूर्वकम्
परम चतुराक्षरी मंत्र, चतुराक्षरी रूप, द्व्यक्षरी तसेच पंचाक्षरी आणि पुन्हा द्व्यक्षरी—हे यज्ञस्वरूप आहे असे जाणून जो ज्ञानपूर्वक जप करतो…
Verse 9
अंते ब्रह्म पदप्राप्तिः सत्यंसत्यं वदाम्यहम् । एकाग्रमानसाः सर्वे वेदपाठरता द्विजाः
अखेरीस ब्रह्मपदाची प्राप्ती होते—हे सत्य, सत्य मी सांगतो. एकाग्र मनाने ते सर्व द्विज वेदपाठात रत होते.
Verse 10
तेषामंगणदेशेषु कण्डूयन्ते कचान्मृगाः । ब्राह्मणा वेदमातां च जपंति विधिपूर्वकम्
त्यांच्या अंगणात मृग केस खाजवत; आणि ब्राह्मण विधिपूर्वक ‘वेदमाता’चाही जप करीत.
Verse 11
हस्ते धृतांश्च तैर्दर्भान्भक्षंते मृगपोतकाः । निर्वैरं तं तदा दृष्ट्वा आश्रमं गृहमेधिनाम्
त्यांच्या हातात धरलेले दर्भ मृगपिल्ले खात. गृहस्थांचा तो आश्रम निर्वैर पाहून (सर्व) विस्मित झाले.
Verse 12
तुतुषुः परमं देवा ऊचुस्ते च परस्परम् । त्रेतायुगमिदानीं च सर्वे धर्मपरायणाः
देव अत्यंत संतुष्ट झाले आणि परस्पर म्हणाले—“आता जणू त्रेतायुगच आले आहे; सर्वजण धर्मपरायण आहेत.”
Verse 13
कलिर्दुष्टस्तथा प्रोक्तः किं करिष्यति पापकः । चातुर्विद्यान्समाहूय ऊचुस्ते त्रय एव च
“कलि दुष्ट असे सांगितले आहे—तो पापी काय करील?” असे म्हणून त्या तिघांनी चातुर्विद्यांना बोलावून त्यांना संबोधिले।
Verse 14
वृत्त्यर्थं भवतां चैव त्रैविद्यानां तथैव च । विभागं वः प्रदास्यामो यथावत्प्रतिपाल्यताम्
“तुमच्या उपजीविकेसाठी आणि तसेच त्रैविद्यांच्या उपजीविकेसाठीही, आम्ही तुम्हाला योग्य असा भाग देऊ; तो विधिपूर्वक जसा सांगितला आहे तसा पाळावा।”
Verse 15
ये वणिजः पुरा प्रोक्ताः षट्त्रिंशच्च सहस्रकाः । त्रिसहस्रास्तु त्रैविद्या दशपंचसहस्रकाः
“पूर्वी सांगितलेले वणिक छत्तीस हजार आहेत. त्रैविद्य तीन हजार, आणि दशपंचसहस्रक पंधरा हजार आहेत.”
Verse 16
चातुर्विद्यास्तथा प्रोक्ता अन्योन्यं वृत्तिमाश्रिताः । सत्रिभागास्तु त्रैविद्याश्चतुर्भागास्तु चात्रिणः
“अशा रीतीने चातुर्विद्य सांगितले गेले, जे परस्परांच्या उपजीविकेवर अवलंबून होते. त्रैविद्यांना तीन भाग, आणि चात्रिणांना चार भाग देण्यात आले.”
Verse 17
वणिजां गृहमागत्य पौरोहित्यस्य नित्यशः । भागं विभज्य संप्रापुः काजेशेन विनिर्मिताः
वणिकांच्या घरी नित्य पुरोहितकार्याकरिता येऊन, त्यांनी आपापला भाग वाटून घेतला—जो काजेशाने स्थापित केला होता.
Verse 18
परस्परं न विवाहश्चातुर्विद्यत्रिविद्ययोः । चातुर्विद्या मया प्रोक्तास्त्रिविद्यास्तु तथैव च
चातुर्विद्य व त्रिविद्य यांच्यात परस्पर विवाह करू नये। मी चातुर्विद्य सांगितले आहेत आणि त्याचप्रमाणे त्रिविद्यही॥
Verse 19
त्रैविभागेन त्रैविद्याश्चतुर्भागेन चात्रिणः । एवं ज्ञातिविभागस्तु काजेशेन विनिर्मितः
त्रिविद्यांना तीन भागांचा वाटा आणि चात्रिणांना चार भागांचा वाटा देण्यात आला। अशा रीतीने ज्ञातीविभाग काजेशाने निर्माण केला॥
Verse 20
कृतकृत्यास्तु ते विप्राः प्रणेमुस्तान्सुरोत्तमान् । वृत्तिं दत्त्वा ततो देवाः स्वस्थानं च प्रतस्थिरे
कार्य सिद्ध झाल्यावर त्या ब्राह्मणांनी देवश्रेष्ठांना प्रणाम केला। मग देवांनी त्यांना उपजीविकेची व्यवस्था देऊन आपल्या धामास प्रस्थान केले॥
Verse 21
पंचपंचाशद्ग्रामाणां ते द्विजाश्च निवासिनः । चतुर्विद्यास्तु ते प्रोक्तास्तदादि तु त्रिविद्यकाः
ते द्विज पंचावन्न गावांचे निवासी झाले. त्यांना ‘चातुर्विद्य’ असे म्हटले गेले, आणि त्या वेळेपासून (इतर) ‘त्रिविद्यक’ म्हणून ओळखले गेले॥
Verse 22
चातुर्विद्यस्य गोत्राणि दशपंच तथैव च । भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः ८ कुश एव च
चातुर्विद्यांचे गोत्रही पंधरा आहेत—भारद्वाज, वत्स, कौशिक आणि कुश इत्यादी॥
Verse 23
जातूकर्ण्यस्तथा कुंतो वशिष्ठो ११ धारणस्तथा
तसेच जातूकर्ण्य व कुंत, (अकरावा) वसिष्ठ आणि धारण हेही स्मरणात आहेत।
Verse 24
आत्रेयो मांडिलश्चैव १४ लौगाक्षश्च १५ ततः परम् । स्वस्थानानां च नामानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः
आत्रेय व मांडिल (चौदावा), आणि लौगाक्ष (पंधरावा); यानंतर त्यांच्या स्वस्व पवित्र स्थानांची नावे मी क्रमाने सांगीन।
Verse 25
सीतापूरं च श्रीक्षेत्रं २ मगोडी च ३ तथा स्मृता । ज्येठलोजस्तथा चैव शेरथा च ततः परम्
सीतापूर, (दुसरे) श्रीक्षेत्र आणि (तिसरी) मगोडी अशी स्मृती आहे; त्यानंतर ज्येठलोज व शेरथा येतात।
Verse 26
छेदे ताली वनोडी च गोव्यंदली तथैव च । कंटाचोषली चैव कोहेचं चंदनस्तथा
छेद, ताली, वनोडी; तसेच गोव्यंदली; आणि कंटाचोषली, कोहेचं व चंदन अशीही नावे आहेत।
Verse 27
थलग्रामश्च सोहं च हाथंजं कपडवाणकम् । व्रजन्होरी च वनोडी च फीणां वगोलं दृणस्तथा
थलग्राम व सोहं; हाथंजं व कपडवाणकम्; व्रजन्होरी व वनोडी; तसेच फीणां, वगोलं आणि दृण अशीही नावे आहेत।
Verse 28
थलजा चारणं सिद्धा भालजाश्च ततः परम् । महोवी आईया मलीआ गोधरी आमतः परम्
थलजा, चारण, सिद्धा आणि मग भालजा; तसेच महोवी, आईया, मलीआ, गोधरी आणि त्यानंतर आमतः।
Verse 29
वाठसुहाली तथा चैव माणजा सानदीयास्तथा । आनन्दीया पाटडीअ टीकोलीया ततः परम्
वाठसुहाली तसेच; माणजा आणि सानदीया; मग आनन्दीया, पाटडीअ आणि टीकोलीया त्यानंतर।
Verse 30
गंभी धणीआ मात्रा च नातमोरास्तथैव च । वलोला रांत्यजाश्चैव रूपोला बोधणीच वै
गंभी, धणीआ आणि मात्रा; तसेच नातमोराही; वलोला आणि रांत्यजा; रूपोला व बोधणीही।
Verse 31
छत्रोटा अलु एवा च वासतडीआमतः परम् । जाषासणा गोतीया च चरणीया दुधीयास्तथा
छत्रोटा आणि अलु; मग वासतडी त्यानंतर; जाषासणा व गोतीया; तसेच चरणीया आणि दुधीयाही।
Verse 32
हालोला वैहोला च असाला नालाडास्तथा । देहोलो सौहासीया च संहालीयास्तथैव च
हालोला आणि वैहोला; असाला व नालाडा तसेच; देहोलो, सौहासीया आणि संहालीयाही।
Verse 33
स्वस्थानं पंचपत्ताशद्ग्रामा एते ह्यनुक्रमात् । दत्ता रामेण विधिवत्कृत्वा विप्रेभ्य एव च
हे स्वस्थानाचे पंचपन्नास ग्राम अनुक्रमे आहेत; रामाने विधिपूर्वक कर्म करून ते ब्राह्मणांना दान दिले।
Verse 34
अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वस्थानस्य च गोत्रजान् । तथा हि प्रवरांश्चैव यथावद्विधिपूर्वकम्
आता पुढे मी स्वस्थानातील गोत्रज आणि तसेच प्रवर यांचे वर्णन करीन—विधी व परंपरेनुसार यथावत्।
Verse 35
ज्ञात्वा तु गोत्रदेवीं च तथा प्रवरमेव च । स्वस्थानं जायते चैव द्विजाः स्वस्थानवासिनः
गोत्रदेवी तसेच आपला प्रवर जाणल्याने स्वस्थान खरेच सिद्ध होते; स्वस्थानवासी द्विज आपल्या यथार्थ ओळखीत प्रतिष्ठित होतात।
Verse 36
नारद उवाच । कथं च जायते गोत्रं कथं तु ज्ञायते कुलम् । कथं वा ज्ञायते देवी तद्वदस्व यथार्थतः
नारद म्हणाले—गोत्र कसे उत्पन्न होते आणि कुल कसे ओळखले जाते? तसेच देवी कशी ज्ञात होते? ते यथार्थपणे सांगा।
Verse 37
ब्रह्मोवाच । सीतापुरं तु प्रथमं प्रवरद्वयमेव च । कुशवत्सौ तथा चात्र मया ते परिकीर्त्तितौ
ब्रह्मा म्हणाले—सीतापूर प्रथम आहे आणि त्याचा प्रवर द्वय आहे; येथे कुश व वत्स—हे दोघे मी तुला सांगितले आहेत।
Verse 38
१ श्रीक्षेत्रे द्वितीयं चैव गोत्राणां त्रयमेव च । छांदनसस्तथा वत्सस्तृतीयं कुशमेव च
श्रीक्षेत्री दुसरे निवासस्थान सांगितले आहे; तेथे तीन गोत्रे आहेत—छांदनस, वत्स आणि तिसरे कुश गोत्र।
Verse 39
शोहोली च चतुर्थं वै कुशप्रवरमेव च
शोहोली हे चौथे (स्थान) असून त्याचा प्रवर कुशच आहे.
Verse 40
श्रेयस्थानं हि षष्ठं वै भारद्वाजः कुशस्तथा
श्रेयस्थान हे सहावे (स्थान) आहे; तेथे भारद्वाज आणि कुश असे (वंशचिन्ह) आहेत.
Verse 41
वटस्थानमष्टमं च निबोध सुतसत्तम
हे श्रेष्ठ पुत्रा! जाण—वटस्थान हे आठवे (स्थान) आहे.
Verse 42
तत्र गोत्रं कुशं कुत्सं भारद्वाजं तथैव च । राज्ञः पुरं नवमं च भारद्वाजप्रवरमेव च ९
तेथे कुश, कुत्स आणि भारद्वाज अशी गोत्रे आहेत. तसेच राज्ञःपुर हे नववे (स्थान) असून त्याचा प्रवर भारद्वाजच आहे.
Verse 43
कृष्णवाटं दशमं चैव कुशप्रवरमेव च । दहलोडमेकादशं वत्सप्रवरमेव हि
दहावा ‘कृष्णवाट’ असून तो ‘कुश-प्रवर’युक्त आहे. अकरावा ‘दहलोड’ असून तो निश्चयच ‘वत्स-प्रवर’युक्त आहे.
Verse 44
चेखलीद्वादशं पौककुशप्रवरमेव च
बारावे ‘चेखली’ असून ते ‘पौक–कुश-प्रवर’युक्त आहे.
Verse 45
चांचोदखे १२ देहोलोडी आत्रयश्च वत्सकुत्सकश्चैव । भारद्वाजीकोणाया च भारद्वाजगोलंदृणाशकुस्तथा
चांचोदख (बारावे) येथे ‘देहोलोडी’ ही आत्रेय परंपरेशी निगडित आहे; तसेच वत्स–कुत्स यांच्याशीही तिचा संबंध मानला आहे. तसेच भारद्वाज—कोणाया आणि भारद्वाज—गोलंदृण—आशकु यांच्याशीही तिची संलग्नता सांगितली आहे.
Verse 46
थलत्यजाद्वये चैव कुशधारणमेव च । नारणसिद्धा च स्वस्थानं कुत्सं गोत्रं प्रकीर्तितम्
‘थलत्यजा’ या द्वयात, तसेच ‘कुशधारण’ आणि ‘नारणसिद्धा’ येथे—ही त्यांची स्वस्व स्थाने सांगितली आहेत; आणि यांच्याशी ‘कुत्स-गोत्र’ घोषित केले आहे.
Verse 47
भालजां कुत्सवत्सौ च मोहोवी आकुशस्तथा । ईयाश्लीआ शांडिलश्च गोधरीपात्रमेव च
‘भालजा’ ही कुत्स–वत्स संलग्न आहे; आणि ‘मोहोवी’ ही आकुश परंपरेची आहे. तसेच ‘ईयाश्लीआ’, ‘शांडिल’ आणि ‘गोधरी-पात्र’ यांचाही उल्लेख आहे.
Verse 48
आनंदीया द्वे चैव भारद्वाजशांडिलश्चैव पाटडीआ कुशमेव च
आनंदीया असे दोन (समूह/स्थाने) आहेत; तसेच भारद्वाज–शांडिल्य परंपरेशी संबंधित जन आहेत; आणि कुश-वंशातील पाटडीया देखील आहे।
Verse 49
वांसडीआश्चैव जास्वा कौत्समणा वत्सआत्रेयौ गीता आकुशगौतमौ
आणि वांसडीया व जास्वा आहेत; कौत्समणा; वत्स–आत्रेय; तसेच आकुश–गौतम परंपरेशी संबंधित गीता आहे।
Verse 50
चरणीआ भारद्वाजः दुधीआधारणसा हि अहो सोन्नामांडिल्यस्तथा
चरणीआ ही भारद्वाज-गोत्रातील आहे; दुधीआ निश्चयच धारण-शाखेशी संबंधित आहे; तसेच सोन्नामांडिल्यही आहे।
Verse 51
वेलोला हुराश्चैवा असाला कुशश्चैव धारणा च द्वितीय कम्
वेलोला व हुरा, तसेच असाला; कुशही; आणि धारणाः—हा दुसरा समूह आहे।
Verse 52
नालोला वत्सधारणीया च देलोला कुत्समेव च । सोहासीया भारद्वाजकुशवत्समेव च
नालोला ही वत्स–धारणीया परंपरेशी संबंधित आहे; देलोला निश्चयच कुत्स-गोत्रातील आहे; आणि सोहासीया ही भारद्वाज–कुश–वत्स परंपरेशीही संबंधित आहे।
Verse 53
सुहालीआ वत्सं वै प्रोक्तं गोत्राणि यथाक्रमम् । मया प्रोक्तानि चैवात्र स्वस्थानानि यथाक्रमम्
‘सुहालीआ’ आणि ‘वत्स’ असे सांगितले असून गोत्रेही यथाक्रम वर्णिली आहेत. येथे मी त्यांच्या-त्यांच्या निवासस्थानांची व वस्तीची ठिकाणेही क्रमाने सांगितली आहेत.
Verse 54
शीतवाडिया ये प्रोक्ताः कुशो वत्सस्तथैव च । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयो दलमेव च
‘शीतवाडिया’ असे जे म्हणतात ते सांगितले; तसेच ‘कुश’ आणि ‘वत्स’ही. ‘विश्वामित्र’ व ‘देवरात’ वर्णिले, आणि तिसरा ‘दल’ही आहे.
Verse 55
भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निरेव हि । वचार्द्दशेषाबुटला गोत्रदेव्यः प्रकीर्तिताः
भार्गव, च्यावन, आप्नवान, और्व आणि जमदग्नि हे घोषित केले आहेत. त्यांच्यासह गोत्रदेव्या—वाक्, अर्द्धशेषा आणि अबुटला—यांचीही नामकीर्ती केली आहे.
Verse 56
श्रीक्षेत्रं द्वितीयं प्रोक्तं गोत्रद्वितयमेव च । छांदनसस्तथा वत्सं देवी द्वितयमेव च
‘श्रीक्षेत्र’ हे दुसरे म्हणून सांगितले असून तसेच दोन गोत्रे. ‘छांदनस’ आणि ‘वत्स’ वर्णिले, आणि (संबद्ध) दोन देव्या देखील सांगितल्या आहेत.
Verse 57
आंगिरसांबरीषश्च यौवनाश्वस्तथैव च । भृगुच्यवनआप्नवानौ र्वजमदग्निमेव च
आंगिरस, आंबरीष आणि यौवनाश्व हेही सांगितले आहेत; तसेच भृगु, च्यावन, आप्नवान, और्व आणि जमदग्नि यांचीही कीर्ती केली आहे.
Verse 58
देवी भट्टारिका प्रोक्ता द्वितीया शेपला तथा । एतद्वंशोद्भवा ये च शृणु तान्मुनिसत्तम
देवी भट्टारिका अशी घोषित झाली, आणि दुसरी देवी शेपला देखील। या वंशात जे उत्पन्न झाले, त्यांचे वर्णन ऐका, हे मुनिश्रेष्ठ।
Verse 59
सक्रोधनाः सदाचाराः श्रौतस्मार्तक्रियापराः । पंचयज्ञरता नित्यं संबंधसंमाश्रिताः । क्षतज्ञाः क्रतुजाश्चैव ते सर्वे नृपसत्तमाः
ते धर्मोचित क्रोध करणारे, सदाचारी, श्रौत व स्मार्त कर्मांत तत्पर आहेत। नित्य पंचयज्ञात रत, योग्य संबंध व मर्यादांवर आधारलेले आहेत। क्षती-प्रतिदान जाणणारे व यज्ञजन्य—ते सर्व नृपश्रेष्ठ आहेत।
Verse 60
तृतीयं मगोडोआ वै गोत्रद्वितयमेव च । भारद्वाजस्तथा कुत्सं देवी द्वितयमेव च
तिसरे म्हणून ‘मगोडोआ’ सांगितले आहे, आणि दोन गोत्रेही—भारद्वाज व कुत्स। तसेच देवतांच्या (देवींंच्या) एक जोडीचाही उल्लेख आहे।
Verse 61
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजस्तथैव च । विश्वामित्रदेव रातौप्रवरत्रयमेव च
आंगिरस, बार्हस्पत्य आणि भारद्वाज—हेही सांगितले आहेत। तसेच विश्वामित्र–देवरात यांच्यासाठी प्रवरांची त्रयीही घोषित आहे।
Verse 62
शेषला बुधला प्रोक्ताधारशांतिस्तथैव च । अस्मिन्ग्रामे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः
शेषला व बुधला अशी सांगितली आहेत, तसेच आधारशांतीही। आणि या गावात जे ब्राह्मण जन्मले आहेत, ते सत्यवचन करणारे आहेत।
Verse 63
द्विजपूजाक्रिया युक्ता नानायज्ञक्रियापराः । अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्ना द्विजाः सर्वे मुनीश्वराः
ब्राह्मणांच्या पूजेत आणि विविध यज्ञांमध्ये मग्न, या गोत्रात जन्मलेले सर्व द्विज मुनीश्वर आहेत.
Verse 64
चतुर्थं शीहोलियाग्रामं गोत्रद्वित यमेव च । विश्वामित्रदेवराततृतीयौदलमेव च
चौथे गाव शीहोलिया आहे, जिथे दोन गोत्रे आहेत. तिसरे विश्वामित्र आणि देवरात (औदल) सांगितले आहे.
Verse 65
देवी चचाई वै तेषां गोत्रदेवी प्रकीर्तिता । अस्मिन्गोत्रे तुये जाता दुर्बला दीनमा नसाः
त्यांची गोत्रदेवी 'चचाई' मानली गेली आहे. या गोत्रात जे जन्म घेतात, ते दुर्बल आणि दीन मनाचे असतात.
Verse 66
असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम । सर्व्वविद्याप्रवीणाश्च ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तम
हे नृपश्रेष्ठ! ते ब्राह्मण असत्य बोलणारे आणि लोभी असतात, परंतु हे ब्रह्मसत्तम! ते सर्व विद्यांमध्ये प्रवीण असतात.
Verse 67
ज्येष्ठलोजा पंचमं च स्वस्थानं प्रतिकीर्तितम् । वत्सशीया कुत्सशीया प्रवरद्वितयं स्मृतम्
पाचवे स्थान 'ज्येष्ठलोजा' सांगितले आहे, जे त्यांचे स्वतःचे स्थान आहे. तिथे वत्सशीय आणि कुत्सशीय हे दोन प्रवर मानले गेले आहेत.
Verse 68
आवरिवृवाप्रः यौवनाश्वभृगुच्यवनआप्नोर्वजमदग्निस्तथैव हि
तसेच स्मरणीय पितृऋषी—आवरिवृवाप्र, यौवनाश्व, भृगु, च्यवन, आप्नोर्व आणि जामदग्नी—हेच होत।
Verse 69
चचाई वत्सगोत्रस्य शांता च कुत्सगोत्रजा । एतैस्त्रिभिः पंचभिश्च द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः
चचाई ही वत्सगोत्रातील असून शांता कुत्सगोत्रात जन्मलेली आहे। या तिघांमुळे व त्या पाचांमुळे हे द्विज ब्रह्मस्वरूप मानले जातात।
Verse 70
शांता दांताः सुशीलाश्च धन पुत्रैश्च संयुताः । वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु
ते शांत, दांत व सुशील आहेत; धन व पुत्रांनी युक्त आहेत। वेदाध्ययन नसले तरी सर्व कर्मांत ते कुशल आहेत।
Verse 71
सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः । दानधर्म्मरताः सर्वे अत्रजा जलदा द्विजाः
ते सुरूप, सदाचारी व सर्व धर्मांत निष्ठावंत आहेत। येथे जन्मलेले हे सर्व द्विज दानधर्मात रत आहेत—जसे जलधारक मेघ।
Verse 72
शेरथाग्रामेषु वै जाताः प्रवरद्वयसंयुताः । कुशभारद्वाजाश्चैव देवीद्वयं तथैव च
ते खरोखर शेरथा ग्रामांत जन्मलेले असून द्विप्रवरयुक्त आहेत—कुश व भारद्वाज; तसेच दोन देविंशीही तद्वत् संबंधीत आहेत।
Verse 73
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौ दल एव च । आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च
येथे विश्वामित्र व देवरात, तसेच तृतीय व दल यांचीही नोंद आहे; आणि त्याचप्रमाणे आङ्गिरस, बार्हस्पत्य व भारद्वाज हेही (प्रवर/वंश) सांगितले आहेत.
Verse 74
कमला च महालक्ष्मीर्द्वितीया यक्षिणी तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः श्रौतस्मार्त्तरता बुधाः
कमला व महालक्ष्मी यांचा उल्लेख आहे; तसेच द्वितीया म्हणून यक्षिणीही. आणि या गोत्रात जन्मलेले लोक श्रौत व स्मार्त—दोन्ही आचारांत रत, बुद्धिमान असतात.
Verse 75
अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । अलौल्याश्च महायज्ञा वेदाज्ञाप्रतिपालकाः
आणि या वंशात जन्मलेले ब्राह्मण सत्यवचनी असतात; लोभहीन, महायज्ञांचे कर्ते आणि वेदाज्ञांचे पालन करणारे असतात.
Verse 76
दंतालीया भारद्वाजकुत्सशायास्तथैव च । आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च
दंतालीय तसेच भारद्वाज–कुत्स–शाय ही परंपराही सांगितली आहे; आणि त्याचप्रमाणे आङ्गिरस, बार्हस्पत्य व भारद्वाज हेही (प्रवर) कथन केले आहेत.
Verse 77
देवी च यक्षिणी प्रोक्ता द्वितीया कर्मला तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः
देवी व यक्षिणी असे सांगितले आहे; तसेच द्वितीया म्हणून कर्मलाही. आणि या गोत्रात जन्मलेले वाडव वंशज धनवान व शुभ असतात.
Verse 78
वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः । ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्मपरायणाः
ते वस्त्रे व अलंकारांनी शोभित, द्विजांची भक्ती-सेवा करणारे, ब्राह्मणांस योग्य दान-भोजनात तत्पर—सर्वच धर्मपरायण आहेत.
Verse 79
वडोद्रीयान्वये जाताश्चत्वारः प्रवराः स्मृताः । कुशः कुत्सश्च वत्सश्च भारद्वाजस्तथैव च
वडोद्रीय वंशात चार प्रवर स्मरणात आहेत—कुश, कुत्स, वत्स आणि भारद्वाज.
Verse 80
तत्प्रवराण्यहं वक्ष्ये तथा गोत्राण्यनुक्रमात् । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च
आता मी ते प्रवर आणि क्रमाने गोत्रे सांगतो—विश्वामित्र, देवरात, तृतीय आणि दल.
Verse 81
आंगिरसांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः । भार्गवश्च्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च
आंगिरस व अंबरीष, तिसरा यौवनाश्व; तसेच भार्गव, च्यावन, आप्नवान, और्व आणि जमदग्नि.
Verse 82
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च । कर्मला क्षेमला चैव धारभट्टारिका तथा
तसेच आंगिरस, बार्हस्पत्य आणि भारद्वाज; तसेच कर्मला, क्षेमला आणि धारभट्टारिका हीही सांगितली आहेत.
Verse 83
चतुर्थी क्षेमला प्रोक्ता गोत्रमाता अनुक्रमात् । अस्मिन्गोत्रे तु ये जाताः पंचयज्ञरताः सदा
क्रमाने चौथी गोत्रमाता ‘क्षेमला’ अशी सांगितली आहे. या गोत्रात जन्मलेले लोक सदैव पंचयज्ञांत रत असतात.
Verse 84
लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायंते बहुप्रजाः । स्नानदानादि निरताः सदा विनिर्जितेंद्रियाः
ते लोभी व क्रोधीही जन्मास येतात, तरीही बहुसंतानयुक्त होतात. स्नान, दान इत्यादी धर्मकर्मांत नित्य रत राहून ते सदैव इंद्रियसंयमी असतात.
Verse 85
वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः । व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः
ते हजारोंच्या संख्येने वाव, विहीर व तळ्यांचे निर्माते होतात. व्रतशील व गुणज्ञ असले तरी त्यांना मंदबुद्धी व वेदविद्येपासून वंचित असे म्हटले आहे.
Verse 86
गोदणीयाभिधे ग्रामे गोत्रौ द्वौ तत्र संस्थितौ । वत्सगोत्रं प्रथमकं भारद्वाजं द्वितीयकम्
‘गोदणीया’ नावाच्या गावात दोन गोत्रे प्रतिष्ठित आहेत—पहिले वत्सगोत्र आणि दुसरे भारद्वाजगोत्र.
Verse 87
भृगुच्यवनाप्नवानौर्वपुरोध समेव च । शीहरी प्रथमा ज्ञेया द्वितीया यक्षिणी तथा
भृगु, च्यवन, आप्नव, और्व, पुरोध आणि सम हेही (या परंपरेत) गणले जातात. शीहरी ही प्रथम (गोत्रमाता) जाणावी आणि यक्षिणी ही द्वितीया.
Verse 88
अस्मिन्गोत्रोद्भवा विप्रा धनधान्यसमन्विताः । सामर्षा लौल्यहीनाश्च द्वेषिणः कुटिलास्तथा
या गोत्रात उत्पन्न झालेले ब्राह्मण धन-धान्याने संपन्न असतात. ते लवकर रागावणारे, चंचलतारहित; तरीही द्वेषी व कुटिल आचरणाचे असतात.
Verse 89
हिंसिनो धनलुब्धाश्च मया प्रोक्तास्तु भूपते
हे भूपते! मी त्यांना हिंसक व धनलोभी असेच सांगितले आहे.
Verse 90
कण्टवाडीआ ग्रामे विप्राः कुशगोत्र । शुक्लशुश्च समुद्भवाः । प्रवरं तस्य वक्ष्यामि शृणु त्वं च नृपोत्तम
कण्टवाडीआ या गावात कुशगोत्रीय ब्राह्मण आहेत आणि शुक्लशुची संततीही आहे. त्या वंशाचा प्रवर मी सांगतो—हे नृपोत्तम, ऐक.
Verse 91
विश्वमित्रो देवरात उदलश्च त्रयः स्मृताः । चचाई देवी सा प्रोक्ता शृणु त्वं नृप सत्तम
विश्वामित्र, देवरात आणि उदला—हे तीन प्रवर-ऋषी म्हणून स्मरणात आहेत. चचाई देवीचाही उल्लेख आहे; हे नृपसत्तम, ऐक.
Verse 92
यजंते क्रतुभिस्तत्र हृष्टचित्तैकमानसाः । सर्वविद्यासु कुशला ब्राह्मणाः सत्यवादिनः
तेथे ते हर्षित चित्ताने व एकाग्र मनाने क्रतूंनी यज्ञ करतात. ते ब्राह्मण सर्व विद्यांत कुशल व सत्यवचनी असतात.
Verse 93
वेखलोया मया प्रोक्ता कुत्सवंशे समुद्भवाः । प्रवरत्रयसंयुक्ताः शृणुत्वं च नृपोत्तम
कुत्सवंशात उत्पन्न व त्रि-प्रवरांनी युक्त असे वेखलोया मी सांगितले आहेत। हे नृपोत्तम, पुढेही ऐक।
Verse 94
विश्वामित्रो देवराजौदलश्चेति त्रयः स्मृताः । चचाई देवी तेषां वै कुलरक्षाकरी स्मृता
विश्वामित्र, देवराज-औदल इत्यादी तीन प्रवर स्मरणात आहेत; आणि देवी चचाई त्यांची कुलरक्षिका म्हणून मानली जाते.
Verse 95
ब्राह्मणाश्च महात्मानः सत्त्ववंतो गुणान्विताः । तपस्वियोगिनश्चैव वेदवेदांगपारगाः
ते महात्मा ब्राह्मण आहेत—सत्त्वसम्पन्न, गुणयुक्त; तपस्वी व योगी, वेद आणि वेदांगांत पारंगत.
Verse 96
साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः । स्नानसंध्यापरा नित्यं ब्रह्मभोज्यपरायणाः
ते साधू व सदाचारी, विष्णुभक्तीत परायण; नित्य स्नान व संध्यावंदनात तत्पर, आणि ब्राह्मणांना यथोचित भोजन देण्यात निष्ठावंत.
Verse 97
अस्मिन्वंशे मया प्रोक्ताः शृणुत्वं च अतः परम्
या वंशाविषयी मी जे सांगितले ते सांगितले; हे राजन्, आता पुढील कथनही ऐक.
Verse 98
देहलोडीआ ये प्रोक्ताः कुत्सप्रवरसंयुताः । आंगिरस आंबरीषो युवनाश्वस्तृतीयकः
जे ‘देहलोडीआ’ म्हणून कथिले आहेत, ते कुत्स-प्रवरयुक्त आहेत. त्यांची नावे—आंगिरस, आंबरीष आणि तृतीय युवनाश्व अशी आहेत.
Verse 99
गोत्रदेवी मया प्रोक्ता श्रीशेषदुर्बलेति च । कुत्सवंशे च ये जाताः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः
गोत्रदेवी मी ‘श्री-शेष-दुर्बला’ अशी सांगितली आहे. आणि कुत्सवंशात जे जन्मले, ते सद्वृत्त व सत्यभाषी आहेत.
Verse 100
वेदाध्ययनशीलाश्च परच्छिद्रैकदर्शिनः । सामर्षा लौल्यतो हीना द्वेषिणः कुटिलास्तथा
ते वेदाध्ययनात तत्पर आहेत; पण पराचे दोषच पाहणारे आहेत. ते क्रोधयुक्त, चंचलतेपासून दूर, तसेच द्वेषी व कुटिलही आहेत.
Verse 110
शांता दांता सुशीलाश्च धनपुत्रसमन्विताः । धर्मारण्ये द्विजाः श्रेष्ठाः क्रतुकर्मणि कोविदाः
धर्मारण्यात श्रेष्ठ द्विज शांत, दांत (इंद्रियनिग्रही) व सुशील आहेत; धन-पुत्रांनी युक्त आणि क्रतुकर्मात निपुण आहेत.
Verse 120
हाथीजणे च ये जाता वत्सा भारद्वाजास्तथा । ज्ञानजा यक्षिणी चैव गोत्रदेव्यौ प्रकी र्तिते
आणि हाथीजण येथे जे जन्मले, ते वत्स तसेच भारद्वाज आहेत. तेथे ‘ज्ञानजा’ व ‘यक्षिणी’ या दोन गोत्रदेव्या प्रकीर्तित आहेत.
Verse 130
महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च महोद्धताः । क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्र विशारदाः
ते अत्यंत भयंकर, महाकाय, उंच-प्रलंब व अतिउद्धत आहेत; क्लेशाचे मूर्त रूप, कृष्णवर्ण, तरीही सर्व शास्त्रांत विशारद—असे त्यांचे वर्णन आहे।
Verse 140
ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्म्म परायणाः
ते सर्वजण ब्रह्मभोज्य (शुद्ध वैदिक अर्पण) यांत तत्पर असून सर्वच धर्मपरायण आहेत।
Verse 150
वारणसिद्धाश्च ये प्रोक्ता ब्राह्मणा ज्ञानवित्तमाः । अस्मिन्गोत्रे च ये विप्राः सत्यवादिजितव्रताः
जे ब्राह्मण ‘वारणसिद्ध’ म्हणून कथित—ज्ञानधनात श्रेष्ठ—आणि या गोत्रात जन्मलेले जे विप्र सत्यवादी व जितव्रत (सु-नियंत्रित व्रतांचे) आहेत, त्यांचे येथे स्मरण केले आहे।
Verse 160
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च । देवी चवाई चैवात्र रक्षारूपा व्यवस्थिता
विश्वामित्र, देवरात आणि तिसरा उदल—ही नावे सांगितली; तसेच येथे देवी चवाई रक्षाशक्तीच्या रूपाने प्रतिष्ठित आहे।
Verse 170
गोधरीयाश्च ये जाता ब्राह्मणा ज्ञानसत्तमाः । गोत्रत्रयमथो वक्ष्ये यथा चैवाप्यनुक्रमात्
आणि गोधरीय म्हणून जन्मलेले जे ब्राह्मण ज्ञानात श्रेष्ठ आहेत; आता मी अनुक्रमाने तीन गोत्रांचे वर्णन करीन।
Verse 180
आंगिरसांबरीषौ च यौवनाश्वस्तृतीयकः । देवी चच्छत्रजा चैव द्वितीया शेषला तथा
आंगिरस व आंबरीष अशी नावे सांगितली आहेत, आणि तिसरा यौवनाश्व आहे; तसेच देवी चच्छत्रजा आणि दुसरी शेषला अशीही स्मरणात आहे।
Verse 190
साणदां च परं स्थानं पवित्रं परमं मतम् । कुशप्रवरजा विप्रास्तत्रस्थाः पावनाः स्मृताः
साणदा हे परम स्थान असून अत्यंत पवित्र मानले गेले आहे. तेथे राहणारे कुश-प्रवरज विप्र पावन करणारे म्हणून स्मरणात आहेत.
Verse 200
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव हि । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वेदशास्त्र परायणाः
विश्वामित्र व देवरात, आणि निश्चयच तिसरा उदल—या गोत्रात जे जन्मले ते वेद-शास्त्रपरायण आहेत.
Verse 210
अस्मिन्वंशे समुद्भूता ब्राह्मणा देवतत्पराः । सस्वाधायवषट्कारा वेदशास्त्रप्रवर्तकाः
या वंशात देवताभक्त ब्राह्मण उत्पन्न झाले—जे स्वाध्याय व वषट्कार करणारे आणि वेद-शास्त्रांचे प्रवर्तक व धारक होते.
Verse 220
रूपोला परमं स्थानं पवित्रमतिपुण्यदम् । अस्मिन्गोत्रत्रये चैव देवीत्रितयमेव च
रूपोला हे परम धाम आहे—पवित्र व अतिपुण्यदायक. या गोत्रत्रयात देवीत्रयही (विराजमान) आहे.
Verse 230
छत्रोटा च परं स्थानं सर्वलोकैकपूजितम् । कुशगोत्रं समाख्यातं प्रवरत्रयमेव हि
छत्रोटा हे परम पवित्र स्थान असून सर्व लोकांत एकमेव पूज्य मानले जाते। याचे गोत्र कुश-गोत्र म्हणून प्रसिद्ध असून यास प्रवरत्रय प्राप्त आहे।
Verse 240
अतः परं च संस्थानं जाखासणमुदाहृतम् । गोत्रं वै वात्स्यसंज्ञं तु गोत्रजा शीहुरी तथा । प्रवराणि च पंचैव मया तव प्रकाशितम्
यानंतरचे दुसरे संस्थान ‘जाखासण’ असे सांगितले आहे। त्याचे गोत्र ‘वात्स्य’ म्हणून ओळखले जाते आणि त्या गोत्रात जन्मलेले ‘शीहुरी’ असेही म्हणतात। त्यांचे पाच प्रवर मी तुला स्पष्ट केले आहेत।
Verse 250
आंगिरसं बार्हस्पत्यं भारद्वाजं तृतीयकम् । अस्मिन्वंशे च ये जाताः ब्राह्मणा पूतमूर्तयः
आंगिरस, बार्हस्पत्य आणि भारद्वाज—हे तीन प्रवर आहेत. या वंशात जे ब्राह्मण जन्मतात ते धर्माने परिशुद्ध, पूतमूर्ती असे मानले जातात.
Verse 260
अरोगिणः सदा देवाः सत्यव्रतपरायणाः
ते सदैव निरोगी, आचरणाने देवतुल्य आणि सत्यव्रतास पूर्णतः परायण असतात.
Verse 270
तस्मिन्गोत्रे द्विजा जाताः पूर्वोक्तगुणशालिनः
त्या गोत्रात द्विज जन्मतात, जे पूर्वोक्त गुणांनी युक्त—धर्मनिष्ठ व शुचिर्भूत आचरणाचे असतात.
Verse 280
कडोव्या नवमं चैव कोहाटोया दशमं तथा । हरडीयैकादशं चैव भदुकीया द्वादशं तथा
कडोव्या ही नववी सांगितली आहे आणि कोहाटोया ही दहावी. हरडीयाँ ही अकरावी, तसेच भदुकीयाँ ही बारावी मानली आहे.
Verse 290
शूद्रेषु जातिभेदः स्यात्कलौ प्राप्ते नराधिप । भ्रष्टाचाराः परं ज्ञात्वा ज्ञातिबंधेन पीडिताः
हे नराधिप! कलियुग येता शूद्रांमध्ये जातिभेद व उपजातिभेद उत्पन्न होतील. श्रेष्ठ जाणूनही ते आचारभ्रष्ट होऊन, नातेसंबंधांच्या बंधनाने पीडित होतील.
Verse 300
स्वकर्मनिरताः शांताः कृषिकर्मपरायणाः । धर्मारण्यान्नातिदूरे धेनूः संचारयंति ते
ते स्वकर्मात रत, शांत आणि शेतीकर्मात परायण असतात. धर्मारण्यापासून फार दूर नाही, ते आपल्या धेनूंना चरवित-फिरवितात.
Verse 310
वृत्तिं चक्रुर्ब्राह्मणास्तेऽ न्योन्यं मिश्रसमुद्भवाः । अन्यच्च श्रूयतां राजंस्त्रैविद्यानां द्विजन्मनाम्
ते ब्राह्मण परस्पर मिश्रसंबंधांतून उत्पन्न होऊन, एकमेकांतच आपली उपजीविका चालवू लागले. हे राजन्! त्रिवेदी द्विजांविषयी आणखी ऐका.
Verse 320
यदि जीवति दैवाच्चेद्भ्रष्टाचारा भवेदिति
दैवयोगाने तो जिवंत राहिला, तर तो आचारभ्रष्ट होतो—असे म्हटले आहे.
Verse 326
एकादशसमा ये च बहिर्ग्रामे वसंति ते । एवं भेदाः समभवन्नाना मोढद्विजन्मनाम् । युगानुसारात्कालेन ज्ञातीनां च वृषस्य वा
जे अकरा वर्षे गावाबाहेर वस्ती करीत, त्यांच्यामुळे मोढ द्विजांमध्ये अनेक भेद निर्माण झाले. युगांच्या क्रमाप्रमाणे काळ लोटता ज्ञातींमध्ये तसेच वृष (वंश-शाखा) याविषयीही भेद प्रकट झाले.