Adhyaya 31

Verse 1

श्रीराम उवाच । भगवन्यानि तीर्थानि सेवितानि त्वया विभो । एतेषां परमं तीर्थं तन्ममाचक्ष्व मानद

श्रीराम म्हणाले— हे भगवन्, हे विभो! आपण ज्या ज्या तीर्थांचे सेवापूजन केले आहे, त्यांमध्ये परम तीर्थ कोणते ते, हे मानद, मला सांगा।

Verse 2

मया तु सीताहरणे निहता ब्रह्मराक्षसाः । तत्पापस्य विशुदयर्थं वद तीर्थोत्तमोत्तमम्

सीताहरणाच्या वेळी मी ब्रह्मराक्षसांचा वध केला. त्या पापाच्या शुद्धीसाठी तीर्थांतील उत्तमोत्तम तीर्थ मला सांगा।

Verse 3

वसिष्ठ उवाच । गंगा च नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती । गंडकी गोमती पूर्णा एता नद्यः सुपावनाः

वसिष्ठ म्हणाले— गंगा, नर्मदा, तापी, यमुना आणि सरस्वती; तसेच गंडकी, गोमती व पूर्णा— या नद्या अत्यंत पावन आहेत।

Verse 4

एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गंगा त्रिपथगामिनी । दहते किल्बिषं सर्वं दर्शनादेव राघव

यांमध्ये नर्मदा श्रेष्ठ आहे; आणि गंगा त्रिपथगामिनी आहे। हे राघव, तिचे केवळ दर्शन झाले तरी सर्व पाप जळून जाते।

Verse 5

दृष्ट्वा जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम् । स्नात्वा जन्मसहस्रं च हंति रेवा कलौ युगे

कलियुगात रेवा (नर्मदा) दर्शनाने शंभर जन्मांचे पाप, तिच्याकडे गेल्याने तीनशे जन्मांचे पाप, आणि स्नानाने हजार जन्मांचे पाप नष्ट करते।

Verse 6

नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटि भोजफलं लभेत

नर्मदेच्या तीराचा आश्रय घेऊन, शाक-मूळ-फळ इतकेच असले तरी—एका ब्राह्मणाला भोजन घातल्यास कोटी भोजनांचे फळ प्राप्त होते.

Verse 7

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

जो शंभर योजन दूरूनही “गंगा, गंगा” असे उच्चारतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो.

Verse 8

फाल्गुनांते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते । पक्षे गंगामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम्

फाल्गुनाच्या शेवटी कुहू (अमावस्या) तिथीस, तसेच प्रौष्ठपदाच्या कृष्णपक्षातही—गंगातीरी जाऊन स्नान व पितृतर्पण करावे.

Verse 9

कुरुते पिंडदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते । शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः

जो पिंडदान करतो तो अक्षय फळ भोगतो. आणि शुचि मास आला असता जो पवित्र वापी (कुंड) मध्ये स्नान करतो…

Verse 10

चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप । तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि

हे नृप! हे राम! तपतीचे स्मरण केल्याने मनुष्य चौर्‍याऐंशी नरक पाहात नाही—तो महापातकी असला तरीही.

Verse 11

उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

यमुनेत स्नान केल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो; तो सात गोत्रांचा उद्धार करतो आणि आपल्या कुलाच्या एकशे एक शाखांचेही त्राण करतो।

Verse 12

महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमां गतिम् । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जयेत्

महापातकांनी युक्त असला तरी—कार्तिक मासात कृत्तिका-योगाच्या शुभ संयोगी सरस्वतीत निमज्जन केल्यास—तो परम गतीस पोहोचतो।

Verse 13

गच्छेत्स गरुडारूढः स्तूयमानः सुरोत्तमैः । स्नात्वा यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती

कार्तिक मासात जिथे प्राची (पूर्वाभिमुख) सरस्वती आहे तिथे जो स्नान करतो, तो गरुडारूढासारखा देवश्रेष्ठांच्या स्तुतीत प्रस्थान करतो।

Verse 14

प्राचीं माधवमास्तूय स गच्छेत्परमां गतिम् । गंडकीपुण्यतीर्थे हि स्नानं यः कुरुते नरः

प्राची येथे माधवाची स्तुती करून तो परम गतीस पोहोचतो; आणि जो नर गंडकीच्या पुण्य तीर्थात स्नान करतो, तो या महाफळाचा भागी होतो।

Verse 15

शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत् । गोमतीजलकल्लोलैर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ

शालग्रामशिलेची अर्चना केल्याने मनुष्य पुन्हा स्तनपान करणारा (म्हणजे पुनर्जन्मी) होत नाही; गोमतीच्या जललहरींत श्रीकृष्णसन्निधीत जो निमज्जन करतो तो पुनर्जन्मातून मुक्त होतो।

Verse 16

चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे मोदते चिरम् । चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपः स्पृशति यो नरः

चतुर्भुज रूप धारण करून तो वैकुंठात दीर्घकाळ आनंद भोगतो. जो मनुष्य चर्मण्वतीला नमस्कार करून तिच्या जलाला स्पर्श करतो, त्याला हे फळ प्राप्त होते.

Verse 17

स तारयति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान् । द्वयोश्च संगमं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा सागरध्वनिम्

तो दहा पिढ्यांचे पूर्वज आणि दहा पिढ्यांचे भावी वंशज यांचा उद्धार करतो. दोन्ही (धारांचे) संगम दर्शनाने, किंवा सागराचा गर्जनध्वनी ऐकूनही, महान पुण्य प्राप्त होते.

Verse 18

ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो गच्छेत्परां गतिम् । माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः

ब्रह्महत्येच्या पापाने युक्त असला तरी मनुष्य शुद्ध होऊन परम गतीला पोहोचतो, जर तो माघ महिन्यात प्रयागात स्नान-डुबकी करतो.

Verse 19

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत् । प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः

या लोकात सुख भोगून तो शेवटी विष्णुपदाला जातो. हे रामा, प्रभास क्षेत्री जे पुरुष तीन रात्री ब्रह्मचर्य पाळतात, त्यांना हे फळ मिळते.

Verse 20

यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा । नैमिषारण्यवासी यो नरो देवत्वमाप्नुयात्

त्यांना यमलोक दिसत नाही, तसेच कुंभीपाक इत्यादी यातनाही नाहीत. जो मनुष्य नैमिषारण्यात वास करतो, तो देवत्व प्राप्त करतो.

Verse 21

देवानामालयं यस्मात्तदेव भुवि दुर्लभम् । कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

हे राम! हे देवांचे आलय असल्यामुळे पृथ्वीवर असे पुण्यक्षेत्र अत्यंत दुर्लभ आहे. कुरुक्षेत्री, विशेषतः चंद्र वा सूर्यग्रहणकाळी, मनुष्याला महान् पुण्य प्राप्त होते.

Verse 22

हेमदानाच्च राजेंद्र न भूयः स्तनपो भवेत् । श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्प्रमुच्यते

हे राजेंद्र! सुवर्णदान केल्याने मनुष्य पुन्हा स्तनपान करणारा (पराधीन) शिशु होऊन जन्म घेत नाही. आणि श्रीस्थळी दर्शन केल्याने मनुष्य पापातून मुक्त होतो.

Verse 23

सर्वदुःखविनाशे च विष्णुलोके महीयते । काश्यपीं स्पर्शयेद्यो गां मानवो भुवि राघव

हे राघव! जो मनुष्य पृथ्वीवर ‘काश्यपी’ नावाच्या गायीचा स्पर्श करतो, तो सर्व दुःखांचा नाश करून विष्णुलोकी मान पावतो.

Verse 24

सर्वकामदुघावासमृषिलोकं स गच्छति । उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत्

तो सर्व कामना पूर्ण करणाऱ्या निवासस्थानास—ऋषिलोकास—प्राप्त होतो. आणि वैशाख महिन्यात उज्जयिनीतील शिप्रा नदीत स्नान करावे.

Verse 25

मोचयेद्रौरवाद्घोरात्पूर्वजांश्च सहस्रशः । सिंधुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम्

हे राम! जो मनुष्य तीन दिवस सिंधूमध्ये स्नान करतो, तो घोर रौरव नरकातून आपल्या सहस्रों पूर्वजांना मुक्त करतो.

Verse 26

सर्वपापविशुद्धात्मा कैलासे मोदते नरः । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम्

सर्व पापांपासून शुद्ध झालेला मनुष्य कैलासावर आनंदित होतो। कोटितीर्थात स्नान करून आणि कोटीश्वर शिवाचे दर्शन घेऊन तो त्या परम अवस्थेला प्राप्त होतो।

Verse 27

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्लिप्यते न च स क्वचित् । अज्ञानामपि जंतूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम्

ब्रह्महत्या इत्यादी पापांनी तो कुठेही लिप्त होत नाही. अज्ञ प्राणीही या महान शुद्धिकारक तीर्थास गेले असता निर्मळ होतात।

Verse 28

पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति । वेदवत्यां नरो यस्तु स्नाति सूर्योदये शुभे

पादप्रक्षालनातून उत्पन्न झालेले चरणामृत पिल्याने सर्व पाप नष्ट होतात. तसेच जो मनुष्य शुभ सूर्योदयाला वेदवतीत स्नान करतो तोही पवित्र होतो।

Verse 29

सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात् । तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः

हे राम! मनुष्य सर्व रोगांपासून मुक्त होऊन परम सुख प्राप्त करतो; कारण सर्वत्रची तीर्थे स्नान, पान व अवगाहनाने असे फळ देतात।

Verse 30

नाशयंति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया । तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते

ते मनुष्यांची सर्व पापे जणू लीलामात्राने नष्ट करतात. सर्व तीर्थांमध्ये धर्मारण्य हे परम तीर्थ म्हणून सांगितले जाते।

Verse 31

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्यदादौ संस्थापितं पुरा । अरण्यानां च सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः

जे ब्रह्मा, विष्णु, शिव इत्यादी देवांनी प्राचीन काळी आद्यतः स्थापिले—ते धर्मारण्य सर्व अरण्यांमध्ये आणि विशेषतः सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

Verse 32

धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः

भोग व मोक्ष—दोन्ही देणारे धर्मारण्य याहून श्रेष्ठ काही नाही. स्वर्गातही देव धर्मारण्य-निवासी जनांची प्रशंसा करतात.

Verse 33

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः । धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने

हे रामदेव! कलियुगात जे सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या धर्मारण्यात वास करतात, तेच धन्य, तेच पुण्यकर्मी होत.

Verse 34

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च । परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै

ब्रह्महत्या इत्यादी पापे, सर्व प्रकारची चोरी, परस्त्री/परदारसंगाचा दोष, तसेच अभक्ष्याचे भक्षण—अशा सर्व अपराध…

Verse 35

अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च । भस्मीभवंति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात्

अगम्यगमनाचे पाप व अस्पृश्यस्पर्श इत्यादी—धर्मारण्यात स्नान/अवगाहन केल्याने लोकांची (ही सर्व) पापे भस्म होतात.

Verse 36

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च बालघ्नोऽनृतभाषणः । स्त्रीगोघ्नश्चैव ग्रामघ्रो धर्मारण्ये विमुच्यते

ब्राह्मणघातक, कृतघ्न, बालघातक, असत्य बोलणारा; स्त्रीघातक, गोघातक आणि ग्रामनाशकही—धर्मारण्यात पापातून मुक्त होतो.

Verse 37

नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वांछितार्थप्रदं शुभम्

पृथ्वीवरील पापी प्राण्यांसाठी याहून श्रेष्ठ पावन साधन नाही. हे स्वर्ग, यश, दीर्घायुष्य, इच्छितार्थसिद्धी व शुभत्व प्रदान करते.

Verse 38

कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे

युगानुयुगे धर्मारण्य असे क्षेत्र सांगितले आहे—कामिनांना कामनाफल देणारे, यतींना मुक्ती देणारे आणि सिद्धांना सिद्धी देणारे.

Verse 39

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः । परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानंदकारकम्

ब्रह्मा म्हणाले—वसिष्ठांचे वचन ऐकून, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ रामाला हृदय आनंदित करणारा परम हर्ष प्राप्त झाला.

Verse 40

प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाचिंततनूरुहः । गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः

हृदय प्रफुल्लित व अंगावर रोमांच उभा राहिला; शुभव्रती रामाने धर्मारण्यास जाण्याचा निश्चय केला.

Verse 41

यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषाः पशवस्तथा । त्रिरात्रसेवनेनैव मुच्यन्ते सर्वपातकैः

त्या पुण्यस्थानी कीटक‑पतंग, पक्षी, मनुष्य व पशुही केवळ त्रिरात्र‑व्रताच्या सेवनेने सर्व पातकांतून मुक्त होतात।

Verse 42

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

जशी कुशस्थली काशीप्रमाणे आहे आणि शूलपाणी तेथे भैरवरूपाने विराजमान आहे; तसेच जसा तो तीर्थ खरोखर मुक्तिदाता आहे—तसेच, हे रामा, धर्मारण्य परम श्रेष्ठ आहे।

Verse 43

ततो रामो महेष्वासो मुदा परमया युतः । प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतया भ्रातृभिः सह

त्यानंतर महाधनुर्धर राम परम आनंदाने युक्त होऊन सीता व बंधूंंसह तीर्थयात्रेस निघाले।

Verse 44

अनुजग्मुस्तदा रामं हनुमांश्च कपीश्वरः । कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च मुदान्विता

तेव्हा रामाच्या मागोमाग हनुमान कपीश्वर, तसेच कौशल्या, सुमित्रा आणि कैकेयीही आनंदयुक्त होऊन निघाल्या।

Verse 45

लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः । शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा

उत्तम लक्षणांनी युक्त लक्ष्मण, महामती भरत, आणि सैन्यासह शत्रुघ्न—तसेच अयोध्यावासीही—सर्वजण सोबत गेले।

Verse 46

प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः । अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः

हे नरव्याघ्र! प्रजा धर्मारण्यात निघाली; आणि परम आनंदाने युक्त होऊन तेव्हा श्रीरामांच्या मागोमाग गेली।

Verse 47

तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते

तीर्थयात्रेची विधी करण्यासाठी राजा घरातून निघाला; हे महीपते, तेव्हा त्याने आपल्या कुलाचार्य वसिष्ठांना हे सांगितले।

Verse 48

श्रीराम उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् । कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे

श्रीराम म्हणाले—हे अतुल्य आश्चर्य! द्वारकेचा आरंभ कसा झाला, कोणत्या आदिपासून? किती काळानंतर ती उत्पन्न झाली? हे वसिष्ठ, मला हे सांगावे।

Verse 49

वसिष्ठ उवाच । न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् । लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम्

वसिष्ठ म्हणाले—हे महाराज, हे किती काळानंतर झाले ते मला माहीत नाही; परंतु लोमश आणि जांबवान हे कारणासहित जाणतात।

Verse 50

शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि । प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम्

शरीराने केलेले जे पाप—अनेक जन्मांतरांतही—त्या सर्वांचे प्रायश्चित्त म्हणून हे क्षेत्र परम मानले गेले आहे।

Verse 51

श्रुत्वेति वचनं तस्य रामं ज्ञानवतां वरः । गन्तुं कृतमतिस्तीर्थं यात्राविधिमथाचरत्

त्याचे वचन ऐकून ज्ञानवंतांमध्ये श्रेष्ठ श्रीरामांनी त्या तीर्थास जाण्याचा निश्चय केला आणि मग यात्रारंभाची विधी यथाविधी आचरली।

Verse 52

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामांडलिकैर्नृपैः । पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितश्चोत्तरां दिशम्

वसिष्ठांना अग्रभागी ठेवून, महान मांडलिक राजांसह, पुनश्चर्या-विधी पूर्ण करून तो उत्तर दिशेकडे प्रस्थान झाला।

Verse 53

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् । ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम्

वसिष्ठांना अग्रभागी ठेवून तो पश्चिम दिशेकडे निघाला; गावोगाव, देशोदेशी आणि वनावनांतून तो पुढे गेला।

Verse 54

विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः । गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः

त्यानंतर राम सेनेसह व सर्व राजोपकरणांसह निघाला; हजारो हत्ती-घोड्यांचे लोंढे आणि कोट्यवधी रथ-वाहने सोबत होती।

Verse 55

शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा । गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान्

तेव्हा राघव असंख्य शिबिकांसह पुढे गेला; हत्तीवर आरूढ होऊन विविध सौहार्दबंधांनी युक्त अनेक देश तो पाहत गेला।

Verse 56

श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च । वीजितश्च जनौघेन रामस्तत्र समभ्यगात्

श्वेत राजछत्र धारण करून व शुभ चवराने वीजित होत, जनसमुदायाने वेढलेला राम तेथे यथाक्रम आला।

Verse 57

वादित्राणां स्वनैघोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः । स्तूयमानोपि सूतैश्च ययौ रामो मुदान्वितः

वाद्यांच्या घोर निनादात, नृत्य-गीत पुढे पुढे होत असताना, सूतांनी स्तुती केलेला राम आनंदाने पुढे गेला।

Verse 58

दशमेऽहनि संप्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम् । अदूरे हि ततो रामो दृष्ट्वा मांडलिकं पुरम्

दहाव्या दिवशी तो अनुपम धर्मारण्यात पोहोचला; मग जवळचे मांडलिक नगर पाहून राम (त्याकडे) गेला।

Verse 59

तत्र स्थित्वा ससैन्यस्तु उवास निशि तां पुरीम् । श्रुत्वा तु निर्जनं क्षेत्रमुद्वसं च भयानकम्

तेथे सैन्यासह थांबून तो त्या नगरीत रात्रि राहिला; पण तो प्रदेश निर्जन, उजाड व भयावह आहे असे त्याने ऐकले।

Verse 60

व्याघ्रसिंहाकुलं तत्र यक्षराक्षससेवितम् । श्रुत्वा जनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् । तच्छ्रुत्वा रामदेवस्तु न चिंता क्रियतामिति

लोकांच्या मुखातून धर्मारण्य हे खरे अरण्य—वाघ-सिंहांनी भरलेले व यक्ष-राक्षसांनी वसलेले—असे ऐकून रामदेव म्हणाला: “चिंता करू नका।”

Verse 61

तत्रस्थान्वणिजः शूरान्दक्षान्स्वव्यवसायके

तेव्हा तेथे उपस्थित, शूर, दक्ष व आपल्या व्यवसायात कुशल अशा वणिकांना रामांनी संबोधिले।

Verse 62

समर्थान्हि महाकायान्महाबलपराक्रमान् । समाहूय तदा काले वाक्यमेतदथाब्रवीत्

तेव्हा समर्थ, महाकाय व महाबल-पराक्रमयुक्त पुरुषांना बोलावून त्याने हे वचन उच्चारले।

Verse 63

शिबिकां सुसुवणां मे शीघ्रं वाहयताचिरम् । यथा क्षणेन चैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम्

“माझी सुवर्णभूषित शिबिका शीघ्र, विलंब न करता वाहा, जेणेकरून मी जणू एका क्षणात धर्मारण्यात पोहोचेन।”

Verse 64

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात्प्रमुच्यते । एवं ते वणिजः सर्वै रामेण प्रेरितास्तदा

“तेथे स्नान करून व (पवित्र जल) प्राशन करून सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते।” असे सांगून तेव्हा रामांनी सर्व वणिकांना प्रेरित केले।

Verse 65

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे ऊहुस्तच्छिबिकां तदा । क्षेत्रमध्ये यदा रामः प्रविष्टः सहसैनिकः

“तथास्तु” असे म्हणत ते सर्वजण तेव्हा ती शिबिका उचलून नेऊ लागले. जेव्हा राम सैन्यासह क्षेत्राच्या मध्यभागी प्रविष्ट झाला…

Verse 66

तद्यानस्य गतिर्मंदा संजाता किल भारत । मंदशब्दानि वाद्यानि मातंगा मंदगामिनः

हे भारत! त्या वाहनाची गती खरोखर मंद झाली. वाद्यांचे स्वरही मंद झाले आणि हत्तीही मंथर गतीने चालू लागले।

Verse 67

हयाश्च तादृशा जाता रामो विस्मय मागतः । गुरुं पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुंगवम्

घोडेही तसेच मंद व शिथिल झाले. विस्मयाने भरलेला राम विनयपूर्वक आपल्या गुरु, मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांना विचारू लागला।

Verse 68

किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर । त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम्

राम म्हणाला—“हे मुनीश्वर! माझ्या हृदयात हे विचित्र काय, सर्वांची गती मंद का झाली?” त्रिकालज्ञ मुनि म्हणाले—“तू धर्मक्षेत्रात आला आहेस.”

Verse 69

तीर्थे पुरातने राम पादचारेण गम्यते । एवं कृते ततः पश्चात्सैन्यसौख्यं भविष्यति

“हे राम! या प्राचीन तीर्थस्थानी पायी चालतच जावे. असे केल्यावर पुढे सैन्याला सुख व कल्याण लाभेल.”

Verse 70

पादचारी ततौ रामः सैन्येन सह संयुतः । मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमभावनः

मग परम पावन राम सैन्यासह पायी चालत निघाला आणि मधुवासनक नावाच्या गावात पोहोचला।

Verse 72

ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे । निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीर्वै बहुशस्तथा

त्यानंतर रामाने सुवर्णा नदीच्या दक्षिण तीरावर हरिक्षेत्राचे दर्शन घेतले आणि यज्ञास योग्य असे अनेक भूमिप्रदेश नीट पाहून तपासले।

Verse 73

गुरुणा चोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतम् । नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्

गुरूंनी सांगितलेल्या मार्गाने मातृकांचे पूजन करण्यात आले; प्रतिष्ठाविधीपूर्वक नानाविध उपहार अर्पण केले गेले।

Verse 74

सैन्यसंघं समुत्तीर्य्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः । तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च

सैन्यसमूहाला पार उतरवून तो क्षेत्राच्या मध्यभागी फिरला; तेथील सर्व तीर्थस्थानी आणि देवालयांतही गेला।

Verse 75

यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः । श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः

रामाने सांगितलेली कर्मे विधिपूर्वक केली; आणि परम श्रद्धेने विधिवत् श्राद्धकर्मही संपन्न केले।

Verse 76

स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः । स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णो भयतस्तटे

त्याने रामेशाची तसेच पुन्हा कामेश्वराचीही प्रतिष्ठापना केली—सुवर्णा नदीच्या भयत तीरावर, वायुप्रदेश नामक स्थानी।

Verse 77

कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामो दशरथात्मजः । कृत्वा सर्वविधिं चैव सभायां समुपाविशत्

असे सर्व करून दशरथनंदन श्रीराम कृतकृत्य झाले। सर्व विधी-विधान पूर्ण करून ते सभामंडपात उपविष्ट झाले।

Verse 78

तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनंदनः । ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः

त्या रात्री रघुनंदन श्रीराम नदीकाठी शयनास गेले। मग अर्धरात्र झाली तेव्हा कमलनयन राम—

Verse 79

जागृतस्तु तदा काल एकाकी धर्मवत्सलः । अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन्रामो नारीविरोदनम्

त्या वेळी धर्मवत्सल राम एकटे जागे होते। त्याच क्षणी त्यांनी एका स्त्रीचा करुण विलाप ऐकला.

Verse 80

निशायां करुणैर्वाक्यै रुदंतीं कुररीमिव । चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसंभ्रमात्

रात्री करुण शब्दांनी कुररी पक्ष्यासारखी रडणारी ती ऐकून, अतिशय घाबरून रामांनी चारांना तिला शोधण्यास सांगितले.

Verse 81

दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रंदन्तीं करुणैः स्वरैः । पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ

अतिशय व्याकुळ होऊन करुण स्वरात रडणारी ती स्त्री पाहून, हे निष्पाप! रामदूतांनी त्या दुःखित स्त्रीला तिचे दुःख विचारले.

Verse 82

दूता ऊचुः । कासि त्वं सुभगे नारि देवी वा दानवी नु किम् । केन वा त्रासितासि त्वं मुष्टं केन धनं तव

दूत म्हणाले—हे सुभगे नारी, तू कोण आहेस? तू देवी आहेस की दानवी? तुला कोणी भयभीत केले, आणि तुझे धन कोणी बलपूर्वक हिसकावून घेतले?

Verse 83

विकला दारुणाञ्छब्दानुद्गिरंती मुहुर्मुहुः । कथयस्व यथातथ्यं रामो राजाभिपृच्छति

विकल होऊन, वारंवार कठोर शब्द उच्चारत—जसे सत्य आहे तसेच सांग; राजा राम तुला विचारत आहेत.

Verse 84

तयोक्तं स्वामिनं दूताः प्रेषयध्वं ममांतिकम् । यथाहं मानसं दुःखं शांत्यै तस्मै निवेदये

ती दूतांना म्हणाली—माझ्या स्वामींना माझ्याजवळ पाठवा, जेणेकरून मी मनातील दुःख त्यांना निवेदून शांती मिळवू शकेन.

Verse 85

तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुवन्

“तथास्तु” असे म्हणून दूत मग रामांकडे गेले आणि त्यांना सांगू लागले.