Adhyaya 27

Verse 1

सूत उवाच । तत्र तस्य समीपस्थं मार्कंडेनोपलक्षितम् । तीर्थं गोवत्ससंज्ञं तु सर्वत्र भुवि संश्रुतम्

सूत म्हणाले—त्या स्थळाच्या जवळ मार्कंडेय मुनींनी ओळखलेले ‘गोवत्स-तीर्थ’ नावाचे तीर्थ आहे, जे सर्व पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे।

Verse 2

तत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः । स्वयंभूलिंगरूपेण संस्थितो जगतां पतिः

तेथे अंबिकापती (शिव) गोवत्सरूपाने अवतरले आणि जगत्पती स्वयंभू लिंगरूपाने प्रतिष्ठित झाले।

Verse 3

आसीद्बलाहकोनाम रुद्रभक्तो महाबलः । आखेटकसमायुक्तो नृपः परपुरंजयः

बलाहक नावाचा एक राजा होता—महाबलवान, रुद्रभक्त, आखेटात (शिकारीत) रत, आणि शत्रुनगरांचा विजेता।

Verse 4

मृगयूथे स्थितं दृष्ट्वा गोवत्सं तत्पदातिना । उक्तो राजा मया दृष्टं कौतुकं नृपसत्तम

मृगांच्या कळपात उभा असलेला गोवत्स पाहून त्या पायदळ सैनिकाने राजास म्हटले— “हे नृपश्रेष्ठ, मी एक अद्भुत कौतुक पाहिले आहे।”

Verse 5

गोवत्सो मृगयूथस्य दृष्टो मध्यस्थितो मया । तेषामेवानुरक्तोऽसौ जनन्या रहितस्तथा

“मी मृगांच्या कळपाच्या अगदी मध्यभागी गोवत्स पाहिला. तो त्यांच्याच संगतीला अनुरक्त आहे आणि त्याची जननीही त्याच्याजवळ नाही।”

Verse 6

द्रष्टुं तु कौतुकं राजा तं पदातिं पुरः स्थितम् । उवाच दर्शयस्वेति गोवत्सं च समाविशत्

कौतुक पाहण्याची इच्छा करून राजाने समोर उभ्या पायदळ सैनिकास म्हटले— “दाखव”; आणि तो गोवत्साकडे निघाला।

Verse 7

गत्वाटवीं तदा राज्ञो दर्शितः स पदातिना । पदातिभिर्मृगानीकं दुद्राव त्रासितं यदा

मग राजासह अरण्यात गेल्यावर त्या पायदळाने गोवत्स दाखविला. पायदळ जवळ येताच भयभीत मृगांचा कळप धावून पळून गेला।

Verse 8

पीलुगुल्मं प्रति गतं गोवत्सः प्रस्थितस्तदा । राजा तद्धरणाकांक्षो प्राविशद्गुल्ममादरात्

तेव्हा गोवत्स पीलुच्या झुडपाकडे निघाला. त्याला पकडण्याची इच्छा करून राजा आदराने त्या झुडपात शिरला।

Verse 9

तत्र स्थितं स गोवत्समपश्यन्नृपतिः स्वयम् । यावद्गृह्णाति तं तावल्लिंगं जातं समुज्वलम्

तेथे राजाने स्वतः उभा असलेला गोवत्स पाहिला. तो पकडायला पुढे होताच तेजाने उजळलेले शिवलिंग सहसा प्रकट झाले.

Verse 10

तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा किमेतदित्यचिंतयत् । यावच्चिंतयते ह्येवं देहं त्यक्त्वा दिवं गतः

ते पाहून राजा विस्मित झाला व विचार करू लागला—“हे काय?” असेच विचार करत असतानाच त्याने देहत्याग केला आणि स्वर्गास गेला.

Verse 11

अत्रांतरे गगनतले समंततः श्रूयते सुरजयकारगर्जितम् । पपात पुष्पवृष्टिरंबराद्राजा गतः शिवभुवनं च तत्क्षणात्

इतक्यात आकाशात सर्वत्र देवांच्या जयघोषाचा गडगडाट ऐकू आला. नभातून पुष्पवृष्टी झाली आणि त्या क्षणीच राजा शिवभुवनास गेला.

Verse 12

तावत्पश्यति तन्नाभ्यं गोवत्सं बालकं स्थितम् । नूनमेष महादेवो वत्सरूपी महेश्वरः

तेव्हा त्याने त्याच ठिकाणी बालकासारखा गोवत्स उभा पाहिला. निश्चयच हा महादेव—वत्सरूपाने प्रकटलेला महेश्वर आहे.

Verse 13

तमानेतुं समुद्युक्तो राजा तमुज्जहार च । तदा तद्देव लिंगं तु नोत्तिष्ठति कथंचन । तदा देवाः सहानेन प्रार्थयामासुरीश्वरम्

त्याला नेण्यासाठी उद्युक्त झालेल्या राजाने तो उचलण्याचा प्रयत्न केला. पण ते दिव्य लिंग कोणत्याही प्रकारे उभेच होईना. तेव्हा देवांनी त्याच्यासह ईश्वराची प्रार्थना केली.

Verse 14

देवा ऊचुः । भगवन्सर्वदेवेश स्थातव्यं भवता विभो । शुक्लेन लिंगरूपेण सर्वलोकहितैषिणा

देव म्हणाले—हे भगवन्, हे सर्वदेवेश, हे विभो! सर्वलोकांच्या हितासाठी आपण शुद्ध-श्वेत लिंगरूपाने येथे स्थिर राहावे।

Verse 15

श्रीमहादेव उवाच । स्थास्याम्यहं सदैवात्र लिंगरूपेण देवताः । यस्माद्भाद्रपदे मासि कृष्णपक्षे कुहू दिने

श्रीमहादेव म्हणाले—हे देवहो! मी येथे सदैव लिंगरूपाने स्थिर राहीन; कारण भाद्रपद मासातील कृष्णपक्षातील कुहू तिथीला…

Verse 16

तथा तद्दिवसे तत्र स्नानं कृत्वा विधानतः । लिंगं ये पूजयिष्यंति न तेषां विद्यते भयम्

त्या दिवशी तेथे विधिपूर्वक स्नान करून जे लिंगाची पूजा करतील, त्यांना कोणतेही भय राहणार नाही।

Verse 17

ऋते च पिंडदानेन पूर्वजाः शाश्वतीः समाः । रौरवे नरके घोरे कुंभीपाके च ये गताः

आणि पिंडदान न झाल्यास, रौरव व कुंभीपाक अशा घोर नरकांत गेलेले पूर्वज शाश्वत वर्षे तिथेच पडून राहू शकतात।

Verse 18

अनेकनरकस्थाश्च तिर्यग्योनिगताश्च ये । सकृत्पिंडप्रदानेन स्यात्ते षामक्षया गतिः

जे अनेक नरकांत आहेत आणि जे तिर्यग्योनीत (पशुजन्मात) गेले आहेत—त्यांना एकदाच पिंडदान केल्यानेही अक्षय गती (उद्धार) प्राप्त होतो।

Verse 19

ततो बलाहको राजा सर्वदेवसमन्वितः । स्थापयामास तल्लिंगं सर्वदेवसमीपतः

त्यानंतर सर्व देवांसह आलेल्या राजा बलाहकाने सर्वदेवांच्या सान्निध्यात त्या पवित्र लिंगाची प्रतिष्ठापना केली।

Verse 20

चकार बहुदानानि लोकानां हितकाम्यया । यावदर्चयते ह्येवं रुद्रोऽपि स्वयमागतः

लोकांच्या हिताची इच्छा धरून त्याने अनेक दाने केली; आणि असे पूजन चालू असतानाच स्वयं रुद्रही तेथे आले।

Verse 21

रुद्र उवाच । अस्यां रात्रौ तु मनुजाः श्रद्धाभक्तिसमन्विताः । येर्चयिष्यंति देवेशं तेषां पुण्यमनंतकम्

रुद्र म्हणाले—या रात्री श्रद्धा-भक्तियुक्त जे मनुष्य देवेशाचे पूजन करतील, त्यांचे पुण्य अनंत होईल।

Verse 22

जागरं ये करिष्यंति गीतशास्त्रपुरःसरम् । उद्धरिष्यंति ते मर्त्याः कुलमेकोत्तरं शतम्

जे गीत व शास्त्रपाठाच्या अग्रभागी रात्रिजागरण करतील, ते मर्त्य आपल्या कुलाच्या एकशे एक पिढ्यांचा उद्धार करतील।

Verse 23

तावद्गर्ज्जंति तीर्थानि नैमिषं पुष्करं गया । प्रयागं च प्रभासं च द्वारका मथुराऽर्बुदः

तेव्हा तीर्थक्षेत्रे गजरू लागली—नैमिष, पुष्कर, गया, प्रयाग, प्रभास, तसेच द्वारका, मथुरा आणि अर्बुद।

Verse 24

यावन्न दृश्यते लिंगं गोवत्सं परमाद्भुतम् । यदा हि कुरुते भावं गोवत्सगमनं प्रति

जोपर्यंत परम अद्भुत ‘गोवत्स’ नामक लिंग दिसत नाही, तोपर्यंत (ते अप्रकटच राहते); पण जेव्हा मन गोवत्साकडे जाण्याची भावना करते, तेव्हा त्याचे दर्शन निकट होते।

Verse 25

स्ववंशजास्तदा सर्वे नृत्यंति हर्षिता ध्रुवम्

तेव्हा आपल्या वंशातील सर्वजण निश्चयच हर्षित होऊन नाचू लागतात, आनंदाने भरून जातात।

Verse 26

सूत उवाच । यच्चान्यदद्भुतं तत्र वृत्तांतं शृणु त द्विजा । येन वै श्रुतमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

सूत म्हणाले—हे द्विजांनो! तेथे घडलेला आणखी एक अद्भुत वृत्तांत ऐका; ज्याचे केवळ श्रवण केल्याने सर्व पापांचा क्षय होतो।

Verse 27

यदा वै स्थापितं लिंगं सर्वदेवैः पुरातनम् । विष्णोः प्रतिष्ठानगुणात्सर्वेषां च दिवौक साम्

जेव्हा सर्व देवांनी त्या प्राचीन लिंगाची स्थापना केली—विष्णूच्या प्रतिष्ठा-शक्तीच्या प्रभावाने—तेव्हा ते स्वर्गस्थांसह सर्वांना शुभ फल देणारे झाले।

Verse 28

अणुमात्रप्रमाणेन प्रत्यहं समवर्द्धत । ततस्ते मनुजा देवा भीतास्तं शरणं ययुः

ते प्रतिदिन अणुमात्र प्रमाणाने वाढत गेले; मग मनुष्य आणि देव भयभीत होऊन त्याच्या शरणास गेले।

Verse 29

देवा ऊचुः । वृद्धिं संहर देवेश लोका नां स्वस्ति तद्भवेत् । एवमुक्ते ततो लिंगाद्वागुवाचाशरीरिणी

देव म्हणाले—हे देवेश! ही वाढती वृद्धी संहर, जेणेकरून लोकांचे कल्याण होईल. असे म्हणताच लिंगातून अशरीरी वाणी प्रकट झाली.

Verse 30

शिववाण्युवाच । हे लोका मा भयं वोऽस्तु उपायः श्रूयतामयम् । कश्चिच्चंडालमानीय मत्पुरः स्थाप्यतां धुवम्

शिववाणी म्हणाली—हे लोकांनो! तुम्हांला भय नको; हा उपाय ऐका. एखादा चांडाळ आणून माझ्या समोर ठामपणे उभा करा.

Verse 31

चंडालांश्च समानीय दधुर्देवस्य ते पुरः । तथापि तस्य वृद्धिस्तु नैव निर्वर्तते पुनः

ते चांडाळांना आणून देवासमोर ठेवले; तरीही ती वृद्धी पुन्हा काही थांबली नाही.

Verse 32

वागुवाच । कर्म्मणा यस्तु चंडालः सोऽग्रे मे स्थाप्यतां जनाः । तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं मतिं चकुर्विलोचने

वाणी म्हणाली—हे जनांनो! जो कर्माने चांडाळ आहे, त्यालाच माझ्या पुढे उभे करा. हे ऐकून ते फारच आश्चर्यचकित झाले व विवेकाने शोध घेऊ लागले.

Verse 33

मार्गमाणास्तदा ते तु ग्रामाणि च पुराणि च । कञ्चित्कर्मरतं पापं ददृशुर्ब्राह्मणब्रुवम्

मग ते गावोगावी व नगरानगरांत शोध घेत असता, कुकर्मात रत असा एक पापी दिसला, जो फक्त स्वतःला ‘ब्राह्मण’ म्हणवीत होता.

Verse 34

वृषभान्भारसंयुक्तान्मध्याह्नेवाहयत्तु सः । क्षुत्तृट्श्रमपरीतांश्च दुर्बलान्क्रूरमानसः

क्रूर मनाचा तो मध्याह्नीही ओझे वाहणाऱ्या बैलांना हाकत राहिला; भूक, तहान व श्रमाने व्याकुळ झालेले दुर्बल प्राणी त्याने निर्दयपणे छळले।

Verse 35

अस्नात्वापि पर्युषितं भक्षयंतीह वै द्विजाः । तं समादाय देवेशं जग्मुर्यत्र जगद्गुरुः

तो स्नान न करता शिळे अन्न खात होता; तेव्हा द्विजांनी त्याला पकडून देवेश—जगद्गुरु—जिथे विराजमान होते तिथे नेले।

Verse 36

देवालयाग्रभूमौ तं स्थापयासुरादृताः । भस्मी बभूव सहसा गोवत्साग्रे निरूपितः

त्यांनी आदराने त्याला देवालयाच्या अग्रप्रांगणातील भूमीवर ठेवले; आणि तो क्षणार्धात भस्म झाला—जणू गोवत्सासमोर ठेवला असावा।

Verse 37

चंडालस्थल इत्येष प्रसिद्धोसौऽभवत्क्षितौ । तत्र स्थितैर्न चाद्यापि प्रासादो दश्यते हि सः

हे स्थान पृथ्वीवर ‘चंडालस्थळ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; आणि तिथे राहणाऱ्यांना आजही प्रासादासारखा देवालय दिसत नाही।

Verse 38

तदाप्रभृति तल्लिंगं साम्यभावमुपागतम् । धौतपाप्मा गतस्तीर्थं द्विजो लिंगनिरीक्षिणात्

त्या वेळेपासून ते लिंग समत्व व शांतिभावास प्राप्त झाले; आणि लिंगदर्शनमात्राने पापधुत द्विज तीर्थास पोहोचतो।

Verse 39

प्रत्यहं पूजयामास गोवत्सं गत किल्बिषः । विशेषात्कृष्णपक्षस्य चतुर्द्दश्यां समागतः

तो पापमुक्त होऊन दररोज गोवत्साची पूजा करी; विशेषतः कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस तो विधिपूर्वक समागम करून पूजन करी।

Verse 40

एतत्तदद्भुतं तस्य देवस्य च त्रिशूलिनः । शृणुयाद्यो नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

ही त्या त्रिशूलधारी देवाची (शिवाची) अद्भुत महिमा आहे; जो नर भक्तिभावाने हे ऐकतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 41

भूत उवाच । गोवत्समिति विख्यातं नराणां पुण्यदं परम् । अनेकजन्मपापघ्नं मार्कंडेयेन भाषितम्

भूत म्हणाला— ‘गोवत्स’ म्हणून विख्यात हे नरांस परम पुण्यदायक आहे; अनेक जन्मांचे पाप नष्ट करणारे—असे मार्कंडेयांनी सांगितले आहे।

Verse 42

तत्र तीर्थे सकृत्स्नानं रुद्रलोकप्रदं नृणाम् । पापदेहविशुद्धयर्थं पापेनोपहतात्मनाम्

त्या तीर्थी एकदाच स्नान केल्याने नरांना रुद्रलोक प्राप्त होतो; पापाने आहत देह-आत्म्याच्या शुद्धीसाठी हे आहे।

Verse 43

कूपे तर्पणतश्चैव श्राद्धतश्चैव तृप्तता । भाद्रपदे विशे षेण पक्षस्यांते भवेत्कलौ

कूपात तर्पण केल्याने आणि श्राद्ध केल्याने पितरांची तृप्ती होते; विशेषतः भाद्रपदात, पक्षाच्या शेवटी, कलियुगात।

Verse 44

एकविंशतिवारांस्तु गयायां तर्पणे कृते । पितॄणां परमा तृप्तिः सकृद्वै गंगकूपके

गयेत एकवीस वेळा तर्पण केले तरी, पितरांची परम तृप्ती खरोखर गंगाकूपक येथे एकदाच तर्पण केल्यानेच प्राप्त होते।

Verse 45

तस्मिन्गोवत्ससामीप्ये तिष्ठते गंगकूपकः । तस्मिंस्तिलोदकेनापि सद्गतिं यांति तर्पिताः

त्या गोवत्साच्या समीप गंगाकूपक स्थित आहे; तेथे तिळोदकानेही तर्पण केल्यास तृप्त झालेले पितर सद्गतीस जातात।

Verse 46

पितरो नरकाद्वापि सुपुण्येन सुमेधसा । गोप्रदानं प्रशंसंति तस्मिंस्तीर्थे मुनीश्वराः

सुमेधावानाच्या महापुण्यामुळे पितर नरकातूनही (उद्धरून) त्या तीर्थी गोप्रदानाची प्रशंसा करतात; आणि मुनीश्वरही त्या दानकर्माचे स्तवन करतात।

Verse 47

विप्राय स्वर्णदानं तु रुद्रलोके नयेन्नरम् । सरस्वतीशिवक्षेत्रे गंगा च गंगकूपके

विप्राला सुवर्णदान केल्याने मनुष्य रुद्रलोकास जातो—सरस्वती-शिवक्षेत्रात हे निश्चित आहे; तसेच गंगाकूपक येथेही गंगेचे सान्निध्य आहे।

Verse 48

एकस्थमेतत्त्रितयं स्वर्गापवर्गकारणम् । सेवितं चर्षिभिः सिद्धैस्तीर्थं सर्वत्र विश्रुतम्

एकाच स्थानी स्थित हे त्रिक स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) यांचे कारण आहे; ऋषी व सिद्धांनी सेविलेले हे तीर्थ सर्वत्र प्रसिद्ध आहे।

Verse 49

पीलुयुग्मं स्थितं तत्र तत्तीर्थं मुनिसेवितम् । स्नानात्स्वर्गप्रदं चैव पानात्पापविशुद्धिदम्

तेथे पीलु-वृक्षांचे युग्म उभे आहे; ते तीर्थ मुनिजनांनी सेविलेले आहे। तेथे स्नान केल्याने स्वर्गप्राप्ती होते आणि तेथील जलपानाने पापशुद्धी होते।

Verse 50

कीर्त्तनात्पुण्यजननं सेवनान्मुक्तिदं परम् । तद्वै पश्यंति ये भक्त्या ब्रह्महा यदि मातृहा

त्याचे कीर्तन केल्याने पुण्य उत्पन्न होते; त्याची सेवा केल्याने परम मुक्ती मिळते। जे भक्तिभावाने त्याचे दर्शन करतात—ब्रह्महत्येचे वा मातृहत्येचे दोषी असले तरी—तेही उद्धरतात।

Verse 51

बालघाती च गोघ्नश्च ये च स्त्रीशूद्रघातकाः । गरदाश्चाग्निदाश्चैव गुरुद्रोहरताश्च ये

बालघाती, गोघ्न, तसेच स्त्री वा शूद्रघातक; विष देणारे, आग लावणारे, आणि गुरुद्रोहात रत असणारेही (यात येतात)।

Verse 52

तपस्विनिन्दकाश्चैव कूटसाक्ष्यं करोति यः । वक्ता च परदोषस्य परस्य गुणलोपकः

तपस्वींची निंदा करणारे, खोटी साक्ष देणारे; परदोष सांगणारे आणि परगुण लपविणारे वा कमी करणारेही (यात येतात)।

Verse 53

सर्वपापमयोऽप्यत्र मुच्यते लिंगदर्शनात्

येथे सर्वपापमय मनुष्यही केवळ लिंगदर्शनमात्राने मुक्त होतो।