Adhyaya 21
अध्याय २१ मध्ये गोत्र–प्रवरनियम व विवाहयोग्यता यांविषयी धर्मशास्त्रीय संकलन आहे. व्यासांच्या वचनांनी आरंभ होऊन, प्रसंगस्थळाशी निगडित देवता/शक्ती (अनेक नामांनी वर्णिलेल्या देव्या सहित) यांची यादी दिली जाते; पुढे गोत्र–प्रवरांचे तांत्रिक भेद, समान/भिन्न प्रवरांची उदाहरणे देऊन सविस्तर मांडणी केली आहे। यानंतर समान गोत्रात किंवा समान प्रवरे, तसेच काही मातृकुळातील नात्यांमध्ये विवाह निषिद्ध असल्याचे स्पष्ट केले आहे. अशा निषिद्ध विवाहांचे सामाजिक–याज्ञिक परिणाम—ब्राह्मण्य-स्थितीचा ह्रास व संततीचे हीनत्व—सांगून, असे विवाह झाल्यास विशेषतः चांद्रायण व्रत इत्यादी प्रायश्चित्तविधान दिले आहे। कात्यायन, याज्ञवल्क्य, गौतम आदींच्या मतांनुसार पितृ-मातृ वंशात किती अंतर मान्य, ज्येष्ठ-कनिष्ठ भावांच्या विवाह-क्रमाचे नियम, तसेच “पुनर्भू” इत्यादी गृहधर्मवर्गीकरणही स्पष्ट केले आहे। नियमसंरक्षण व उल्लंघन झाल्यास शुद्धीचा मार्ग दाखवणे हेच या अध्यायाचे प्रयोजन आहे।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । तया चोत्पादिता राजञ्छरीरा त्कुलदेवताः
व्यास म्हणाले—हे राजन्! तिच्या देहातून कुलदेवता, म्हणजे रक्षण करणाऱ्या देव्या देखील उत्पन्न झाल्या।
Verse 2
गात्रा ९ शांता १० शेषदेवी ११ वाराही १२ भद्रयोगिनी १३
त्यांची नावे अशी—गात्रा (९), शांता (१०), शेषदेवी (११), वाराही (१२) आणि भद्रयोगिनी (१३)।
Verse 3
तारणी १८ वन कानंदा १९ चामुंडा २० च सुरेश्वरी २१
तसेच—तारणी (१८), वनकानंदा (१९), चामुंडा (२०) आणि सुरेश्वरी (२१) अशीही नावे सांगितली।
Verse 4
दारभट्टारिकेत्या २२ द्या प्रत्येका शतधा पुनः । उत्पन्नाः शक्तयस्तस्मिन्नानारूपान्विताः शुभाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रवरण्यथ देवताः
तसेच एका देवीचे नाव दारभट्टारिका (२२) असे सांगितले. नंतर त्या प्रत्येकजणी पुन्हा शतपटीने प्रकट झाल्या; तेथे अनेक रूपांनी युक्त अशा शुभ शक्ती उत्पन्न झाल्या. आता पुढे त्या देवतांपैकी श्रेष्ठ देवतांचे वर्णन मी क्रमाने करीन।
Verse 5
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाज २२ मांडव्यसगोत्रस्य वत्ससवात्स्यसवात्स्यायनस ४ सामान्यलौगाक्षसगोत्रस्य गोत्रजा भद्रयोगिनी प्रवर ३ काश्यपवसिष्ठ अवत्सार २० कौशिकसगोत्रस्य गोत्रजा पक्षिणी प्रवर ३ विश्वामित्र अथर्व भारद्वाज २१ सामान्यप्रवर १ पैमग्यसभरद्वाज २ समानप्रवरा २ लौगाक्षसगार्ग्यायनसकाश्यपकश्यप ४ समानप्रवर ३ कौशिककुशिकसाः २ समानप्रवरः ४ औपमन्युलोगाक्षस २ समानप्रवराः
येथे विविध गोत्रांशी संबंधित प्रवर-समूहांची (ऋषि-परंपरेची) यादी दिली आहे—आंगिरस–बार्हस्पत्य–भारद्वाज इत्यादी—त्यांची संख्या व उपशाखांसह. धर्मानुसार विवाहात गोत्र व प्रवर यांची समानता किंवा भिन्नता ठरविण्यास ही गणना संदर्भरूप मानली जाते.
Verse 6
त्यजेत्समानप्रवरां सगोत्रां मातुः सपिंडामचिकित्स्यरोगाम् । अजातलोम्नीं च तथान्यपूर्वां सुतेन हीनस्य सुतां सुकृष्णाम्
समान प्रवर व समान गोत्राची कन्या, तसेच मातृपक्षातील सपिंड नात्यातील कन्या, आणि असाध्य रोगग्रस्त कन्या—हिला वधू म्हणून टाळावे. जिच्या देहात अजून परिपक्वतेची लक्षणे (रोम) आलेली नाहीत, जी पूर्वी विवाहिता आहे, आणि पुत्रहीन पुरुषाची कन्या—ती सुंदर असली तरी—तिलाही स्वीकारू नये.
Verse 7
एक एव ऋषिर्यत्र प्रवरेष्वनुवर्तते । तावत्समानगोत्रत्वमृते भृग्वंगिरोगणात्
जिथे प्रवरांमध्ये एक जरी ऋषिनाम समान रीतीने येते, तिथे तितक्याच प्रमाणात गोत्रसाम्य मानले जाते—परंतु भृगु व आंगिरस-गणाच्या बाबतीत परंपरागत अपवाद आहे.
Verse 8
भद्रकाली च ५ माहेशी ६ सिंहोरी ७ धनमर्द्दनी
(देवींची नावे) भद्रकाली (५), माहेशी (६), सिंहोरी (७) आणि धनमर्द्दनी—हीही नावे आहेत.
Verse 9
समानगोत्रप्रवरां कन्यामूढ्वोपगम्य च । तस्यामुत्पाद्य चांडालं ब्राह्मण्यादेव हीयते
जो पुरुष समान गोत्र व समान प्रवर असलेल्या कन्येशी विवाह करून तिच्याशी सहवास करतो आणि तिच्यापासून संतती उत्पन्न करतो, ती संतती चांडाल ठरते; आणि तो पुरुषही ब्राह्मण्यापासून पतित होतो.
Verse 10
कात्यायनः । परिणीय सगोत्रा तु समानप्रवरां तथा । त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चांद्रायणं चरेत्
कात्यायन म्हणतात—एखाद्या द्विजाने सगोत्र व समानप्रवर स्त्रीशी विवाह केला असेल, तर तिचा त्याग करून नंतर चांद्रायण प्रायश्चित्त आचरावे।
Verse 11
उत्सृज्य तां ततो भार्यां मातृवत्परिपालयेत्
ती पत्नी सोडून दिल्यानंतर, पुढे तिला मातेसारखे पालन व संरक्षण करावे।
Verse 12
याज्ञवल्क्यः । अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजाम् । पंचमात्सप्तमार्दूर्ध्वं मातृतः पितृत स्तथा
याज्ञवल्क्य म्हणतात—निरोगी, भाऊ असलेली आणि भिन्न आर्ष-गोत्रात जन्मलेली कन्या विवाहासाठी घ्यावी. मातृपक्ष व पितृपक्ष—दोन्हीकडे पाचव्यानंतर ते सातव्या पिढीपर्यंत विवाह मान्य आहे।
Verse 13
असमानप्रवरैर्विवाह इति गौतमः । यद्येकं प्रवरं भिन्नं मातृगोत्रवरस्य च । तत्रोद्वाहो न कर्तव्यः सा कन्या भगिनी भवेत्
गौतम म्हणतात—विवाह असमान प्रवर असलेल्या कुलात करावा. जर मातृगोत्र-प्रवराशी एकही प्रवर जुळला, तर तिथे उद्वाह करू नये; ती कन्या भगिनी मानावी।
Verse 14
दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः
ज्येष्ठ भाऊ अविवाहित असताना जो विवाह करून गृह्याग्नि-होत्राचा संयोग करतो, तो ‘परिवेत्ता’ होय; आणि तो पूर्वज (ज्येष्ठ) ‘परिवित्ति’ म्हणून ओळखला जातो।
Verse 15
सदा पौनर्भवा कन्या वर्ज नीया कुलाधमा । वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमंगला
जी कन्या वारंवार ‘पौनर्भवा’ होऊन परत दिली गेली आहे, ती कुलधर्म पाळणाऱ्या वराने सदैव वर्ज्य मानावी। तसेच जी वाचा-दत्ता, मनो-दत्ता किंवा जिचे कौतुक-मंगल (साखरपुडा) झाले आहे, तिला दुसऱ्याने घेऊ नये।
Verse 16
उदकस्पर्शिता याच याच पाणिगृहीतका । अग्निं परिगता या च पुनर्भूः प्रसवा च या
जिचा उदक-स्पर्श विधी झाला आहे, जिचे पाणिग्रहण झाले आहे, किंवा जी अग्नीची परिक्रमा करून आली आहे—अशी कन्या वर्ज्य आहे। तसेच ‘पुनर्भू’ स्त्री आणि जी प्रसवा (संतान झालेली) आहे तीही वर्ज्य।
Verse 17
योगेश्वरी १४ मोहलज्जा १५ कुलेशी १६ शकुलाचिता
‘योगेश्वरी’, ‘मोहलज्जा’, ‘कुलेशी’ आणि ‘शकुलाचिता’—ही नावे/उपाधी यादीत १४–१७ क्रमांकाने गणली आहेत।
Verse 18
अथावटंकाः कथ्यंते गोत्र १ पात्र २ दात्र ३ त्राशयत्र ४ लडकात्र १५ मंडकीयात्र १६ विडलात्र १७ रहिला १८ भादिल १९ वालूआ २० पोकीया २१ वाकीया २२ मकाल्या २३ लाडआ २४ माणवेदा २५ कालीया २६ ताली २७ वेलीया २८ पांवलन्डीया २९ मूडा ३० पीतूला ३१ धिगमघ ३२ भूतपादवादी ३४ होफोया ३५ शेवार्दत ३६ वपार ३७ वथार ३८ साधका ३९ बहुधिया ४०
आता ‘अवटंक’ सांगितले जातात—गोत्र, पात्र, दात्र, त्राशयत्र, लडकात्र, मंडकीयात्र, विडलात्र, रहिला, भादिल, वालूआ, पोकीया, वाकीया, मकाल्या, लाडआ, माणवेदा, कालीया, ताली, वेलीया, पांवलन्डीया, मूडा, पीतूला, धिगमघ, भूतपादवादी, होफोया, शेवार्दत, वपार, वथार, साधका, बहुधिया—अशी परंपरेने ४० पर्यंतची यादी आहे।
Verse 19
मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चांद्रायणं चरेत्
जर कोणी मातुलाची (मामाची) कन्या, किंवा मातृगोत्रातील स्त्री, अथवा समान-प्रवर असलेली स्त्री हिच्याशी विवाह केला असेल, तर तिला त्यागून चांद्रायण प्रायश्चित्त करावे।