Manu’s Progeny and the Birth of Iḍā (Genealogy and Dharma-Choice)
या अध्यायात सूत प्राचीन राजवंशपरंपरा आणि संततीचा प्रश्न हा धर्म व विश्वव्यवस्थेशी निगडित आहे असे सांगतात. प्रथम वैवस्वत मनूचे नऊ पुत्र—इक्ष्वाकु इत्यादी—क्षात्रधर्म व वंशपरंपरेच्या सातत्याशी संबंधित म्हणून वर्णिले आहेत. पुढे मनूच्या पुत्रकामेष्टि यज्ञाचा प्रसंग येतो; यज्ञकारण आणि देवांच्या भागवाटपानुसार संततीचा उदय ठरतो असे दाखविले आहे. त्या यज्ञातूनच मित्र-वरुणांच्या अंश-संबंधामुळे दिव्यलक्षणयुक्त इडा प्रकट होते. मनूची राजधर्मानुसार वारस व वंशस्थापनेची अपेक्षा आणि इडाची मित्र-वरुणांकडे परत जाण्याची प्रवृत्ती—यातून धर्म-निवडीचा ताण उभा राहतो. गूढ बोध असा की वंश व सामाजिक व्यवस्था केवळ जैविक नसून यज्ञेच्छा, देवसहभाग आणि स्वभावरुचीच्या सूक्ष्म संयोगाने निश्चित होतात।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । मनोर्वैवस्वतस्यासन्पुत्रा वै नव तत्समाः । पश्चान्महोन्नता धीराः क्षत्रधर्मपरायणाः
सूत म्हणाले—वैवस्वत मनूचे नऊ पुत्र होते; सर्व पराक्रमात समान होते. पुढे ते धीर, अत्युच्च आणि क्षत्रधर्मपालनात परायण झाले.
Verse 2
इक्ष्वाकुः शिबिनाभागौ धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभागः करूषश्च प्रियव्रतः
इक्ष्वाकु, शिबी, नाभाग, धृष्ट, शर्याति, नरिष्यंत, तसेच नाभाग; आणि करूष व प्रियव्रत—हे राजपुरुष क्रमाने सांगितले आहेत.
Verse 3
अकरोत्पुत्त्रकामस्तु मनुरिष्टिं प्रजापति । अनुत्पन्नेषु पुत्रेषु तत्रेष्ट्यां मुनिपुंगवः
पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने प्रजापती मनूने इष्टि यज्ञ केला. पुत्र न झाल्यावर तो मुनिश्रेष्ठ त्या इष्टितच अखंड प्रवृत्त राहिला.
Verse 4
सा हि दिव्यांबरधरा दिव्याभरणभूषिता । दिव्यसंहनना चैवमिला जज्ञे हि विश्रुता
ती दिव्य वस्त्रे परिधान करून दिव्य अलंकारांनी भूषित होती. दिव्य तेजस्वी देहरचनेची ‘मिला’ नावाची प्रसिद्ध कन्या जन्मली.
Verse 5
तामिडेत्येव होवाच मनुर्दण्डधरस्तथा । अनुगच्छत्व मामेति तमिडा प्रत्युवाच ह
तेव्हा दंडधारी मनूने तिला ‘इडा’ असे हाक मारून म्हटले—“इथे ये, माझ्या मागे ये.” तेव्हा इडाने त्याला उत्तर दिले.
Verse 6
इडोवाच । धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् । मित्रावरुणयोरंशैर्जातास्मि वदतां वर
इडा म्हणाली—“हे वचन धर्मयुक्त आहे. हे पुत्रकाम प्रजापती, जाणावे—मी मित्र व वरुण यांच्या अंशांपासून जन्मले आहे. हे वक्त्यांतील श्रेष्ठ, सांगा.”
Verse 7
तयोस्सकाशं यास्यामि न मे धर्मे रुचिर्भवेत् । एवमुक्त्वा सती सा तु मित्रावरुणयोस्ततः
“मी त्या दोघांकडे जाईन; या धर्मात मला रुची नाही.” असे बोलून ती सती तेथून मित्र व वरुण यांच्याकडे निघाली.
Verse 8
गत्वांतिकं वरारोहा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत् । अंशैस्तु युवयोर्जाता मनुयज्ञे महामुनी
त्यांच्या जवळ जाऊन ती श्रेष्ठ कन्या हात जोडून म्हणाली—“हे महामुनी, मनूच्या यज्ञात मी तुमच्या दोघांच्या अंशांपासून जन्मले आहे.”
Verse 9
आगता भवतोरंति ब्रूतं किं करवाणि वाम् । अन्यान्पुत्रान्सृज विभो तैर्वंशस्ते भविष्यति
“तुम्ही दोघे आला आहात,” (ते म्हणाले)। “सांगा—मी तुमच्यासाठी काय करू? हे विभो, इतर पुत्रांची सृष्टी करा; त्यांच्यामुळेच तुमचा वंश चालेल.”
Verse 10
सूत उवाच । तां तथावादिनीं साध्वीमिडां मन्वध्वरोद्भवाम् । मित्रावरुणानामानौ मुनी ऊचतुरादरात्
सूत म्हणाले—मनूच्या यज्ञातून उत्पन्न झालेली, तसेच बोलणारी ती साध्वी इडा पाहून मित्र व वरुण नावाचे दोन्ही मुनी आदराने तिला म्हणाले।
Verse 11
मित्रावरुणावूचतुः । अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमेन च । सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ द्वौ वरवर्णिनि
मित्र व वरुण म्हणाले—हे धर्मज्ञे, हे सुश्रोणि! तुझ्या या नम्रतेने, दमाने (आत्मसंयमाने) आणि सत्याने, हे श्रेष्ठ स्त्री, आम्ही दोघेही प्रसन्न झालो आहोत.
Verse 12
आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं चैव गमिष्यसि । मनोर्वशकरः पुत्रस्त्वमेव च भविष्यसि
हे महाभागे! आमच्या प्रसादाने तू निश्चयच कीर्ती प्राप्त करशील; आणि तूच मनूचा पुत्र ‘वशकर’ या नावाने होशील.
Verse 13
सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । जगत्प्रियो धर्मशीलौ मनुवंशविवर्द्धनः
तो सुद्युम्न या नावाने विख्यात होता, त्रैलोक्यात प्रसिद्ध। जगताला प्रिय, धर्मनिष्ठ आणि मनुवंशाचा महान् संवर्धक होता।
Verse 14
सूत उवाच । निवृत्ता सा तु तच्छ्रुत्वा गच्छंती पितुरंतिके । बुधेनांतरमासाद्य मैधुनायोपमंत्रिता
सूत म्हणाले—ते ऐकून ती परत फिरली; आणि पित्याजवळ जात असता, बुधाने संधी साधून तिला मैथुनासाठी प्रवृत्त केले।
Verse 15
सोमपुत्रात्ततो जज्ञे तस्यां राजा पुरूरवाः । पुत्रोऽतिसुन्दरः प्राज्ञ उर्वशी पतिरुन्नतः
त्यानंतर सोमाच्या कन्येपासून राजा पुरूरवा जन्मला—अतिसुंदर, प्राज्ञ, उन्नत आणि उर्वशीचा पती म्हणून प्रसिद्ध।
Verse 16
जनयित्वा च सा तत्र पुरूरवसमादरात् । पुत्रं शिवप्रसादात्तु पुनस्सुद्युम्नतां गतः
तेथे तिने प्रेमाने पुरूरवासाठी पुत्रास जन्म दिला; आणि भगवान् शिवाच्या कृपेने तो पुन्हा सुद्युम्न-भावास प्राप्त झाला।
Verse 17
सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः । उत्कलश्च गयश्चापि विनताश्वश्च वीर्यवान्
सुद्युम्नाचे तीन दायाद होते, परम धर्मनिष्ठ—उत्कल, गय आणि महान् पराक्रमी विनताश्व।
Verse 18
उत्कलस्योत्कला विप्रा विनताश्वस्य पश्चिमाः । दिक्पूर्वा मुनि शार्दूल गयस्य तु गया स्मृताः
हे मुनिशार्दूल! विप्र म्हणतात—उत्कलाची पूर्व दिशा ‘उत्कला’ आहे; विनताश्वाची पश्चिम दिशा प्रसिद्ध आहे; आणि गयाच्या बाबतीत पूर्व दिशा ‘गया’ म्हणून स्मरली जाते।
Verse 19
प्रविष्टे तु मनौ तात दिवाकरतनुं तदा । दशधा तत्र तत्क्षेत्रमकरोत्पृथिवीं मनुः
हे तात! मनु तेव्हा दिवाकर-तनूत (सूर्य-प्रदेशात) प्रविष्ट झाले असता, त्यांनी ते क्षेत्र दहा भागांत विभागून पृथ्वीला त्या दहा विभागांत सुव्यवस्थित केले।
Verse 20
इक्ष्वाकुः श्रेष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान् । वसिष्ठवचनादासीत्प्रतिष्ठानं महात्मनः
इक्ष्वाकु, श्रेष्ठ दायाद, मध्यदेशास प्राप्त झाला; आणि वसिष्ठांच्या वचनाने त्या महात्म्याने प्रतिष्टान येथे आपले स्थिर राज्यासन स्थापिले।
Verse 21
प्रतिष्ठां धर्मराज्यस्य सुद्युम्नोथ ततो ददौ । तत्पुरूरवसे प्रादाद्राज्यं प्राप्य महायशाः
त्यानंतर सुद्युम्नाने धर्मराज्याची दृढ प्रतिष्ठा स्थापन केली. महायशस्वी तो राजा राज्य प्राप्त करून राजसत्ता पुरूरवाला अर्पण केली.
Verse 22
मानवो यो मुनिश्रेष्ठाः स्त्रीपुंसोर्लक्षणः प्रभुः । नरिष्यंताच्छकाः पुत्रा नभगस्य सुतो ऽभवत्
हे मुनिश्रेष्ठांनो, स्त्री-पुरुष दोघांचीही लक्षणे धारण करणारा तो प्रभु मानव नभगाचा पुत्र झाला. आणि नरिष्यन्तापासून ‘शक’ नावाचे पुत्र उत्पन्न झाले.
Verse 23
अंबरीषस्तु बाह्लेयो बाह्लकं क्षेत्रामाप्तवान् । शर्यातिर्मिथुनं त्वासीदानर्तो नाम विश्रुतः
बाह्लेयेचा पुत्र अंबरीष याने ‘बाह्लक’ नावाचा प्रदेश प्राप्त केला. शर्यातिला जुळी संतती होती; त्यांपैकी एक ‘आनर्त’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.
Verse 24
पुत्रस्सुकन्या कन्या च या पत्नी च्यवनस्य हि । आनर्तस्य हि दायादो रैभ्यो नाम स रैवतः
सुकन्या—जी च्यवन मुनींची पत्नी होती—तिला एक पुत्र झाला. तोच आनर्ताचा वारस होता; त्याचे नाव रैभ्य, आणि तो रैवत म्हणूनही ओळखला गेला.
Verse 25
आनर्तविषये यस्य पुरी नाम कुशस्थली । महादिव्या सप्तपुरीमध्ये या सप्तमी मता
आनर्त प्रदेशात कुशस्थली नावाची एक पुरी आहे। ती परम दिव्य असून सप्तपुरींमध्ये सातवी मानली जाते।
Verse 26
तस्य पुत्रशतं त्वासीत्ककुद्मी ज्येष्ठ उत्तमः । तेजस्वी सुबलः पारो धर्मिष्ठो ब्रह्मपालकः
त्याला शंभर पुत्र होते; त्यांत ककुद्मी हा ज्येष्ठ व श्रेष्ठ होता—तेजस्वी, अतिबलवान, स्थिर, परम धर्मिष्ठ आणि ब्राह्मणधर्माचा रक्षक।
Verse 27
ककुद्मिनस्तु संजाता रेवती नाम कन्यका । महालावण्यसंयुक्ता दिव्यलक्ष्मीरिवापरा
ककुद्मीला रेवती नावाची कन्या झाली—अतुल लावण्याने युक्त, जणू दुसरी दिव्य लक्ष्मीच।
Verse 28
प्रष्टुं कन्यावरं राजा ककुद्मी कन्यया सह । ब्रह्मलोके विधेस्सम्यक्सर्वाधीशो जगाम ह
कन्येस योग्य वर विचारण्यासाठी भूमिपती राजा ककुद्मी कन्येसह विधाता ब्रह्मदेवांकडे ब्रह्मलोकास सम्यक् सल्ला घेण्यासाठी गेले।
Verse 29
आवर्तमाने गांधर्वे स्थितो लब्धक्षणः क्षणम् । शुश्राव तत्र गांधर्वं नर्तने ब्रह्मणोंऽतिके
गांधर्व संगीत आवर्तत असता तो क्षणभर संधी मिळवून तेथे उभा राहिला; ब्रह्मदेवांच्या समीप नृत्य होत असताना त्याने ते दिव्य गांधर्व गान ऐकले।
Verse 30
मुहूर्तभूतं तत्काले गतं बहुयुगं तदा । न किंचिद्बुबुधे राजा ककुद्मी मुनयस्स तु
हे मुनीहो, तेथे जे केवळ एक मुहूर्त वाटले, तेव्हाच अनेक युगे सरून गेली; तरीही राजा ककुद्मीला त्याचे काहीच भान राहिले नाही।
Verse 31
तदासौ विधिमा नम्य स्वाभिप्रायं कृतांजलिः । न्यवेदयद्विनीतात्मा ब्रह्मणे परमात्मने
तेव्हा त्याने विधाता ब्रह्माला नमस्कार केला आणि हात जोडून, विनीत होऊन, आपला अभिप्राय त्या परमात्म्यास निवेदिला.
Verse 32
तदभिप्रायमाकर्ण्य स प्रहस्य प्रजापतिः । ककुद्मिनं महाराजं समाभाष्य समब्रवीत्
त्याचा अभिप्राय ऐकून प्रजापती (ब्रह्मदेव) हसले; मग महाराज ककुद्मिनास संबोधून ते असे बोलले.
Verse 33
ब्रह्मोवाच । शृणु राजन्रैभ्यसुत ककुद्मिन्पृथिवपिते । मद्वचः प्रीतितस्सत्यं प्रवक्ष्यामि विशेषतः
ब्रह्मदेव म्हणाले—हे राजन्, रैभ्यपुत्र ककुद्मिन, हे पृथ्वीचे स्वामी व रक्षक, ऐक. मी प्रेमपूर्वक सत्य वचन विशेष रीतीने स्पष्ट सांगतो.
Verse 34
कालेन संहृतास्ते वै वरा ये ते कृता हृदि । न तद्गोत्रं हि तत्रास्ति कालस्सर्वस्य भक्षकः
काळाच्या प्रवाहात तू हृदयात जपलेले ते वरही लयास गेले. तिथे आता कोणतेही गोत्र-कुल उरलेले नाही; कारण काळ सर्वांचा भक्षक आहे.
Verse 35
त्वत्पुर्य्यपि हता पुण्यजनैस्सा राक्षसैर्नृप । अष्टाविंशद्द्वापरेऽद्य कृष्णेन निर्मिता पुनः
हे नृप! तुझी ती नगरीही पूर्वी पुण्यजनांसह राक्षसांनी नष्ट केली होती; पण आज अठ्ठाविसाव्या द्वापरयुगात श्रीकृष्णाने ती पुन्हा उभारली आहे.
Verse 36
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मनुनवपुत्रवंशवर्णनंनाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या पाचव्या भागातील उमा-संहितेत ‘मनूच्या नऊ पुत्रांच्या वंशाचे वर्णन’ नावाचा छत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 37
तद्गच्छ तत्र प्रीतात्मा वासुदेवाय कन्यकाम् । बलदेवाय देहि त्वमिमां स्वतनयां नृप
म्हणून, हे नृपा, प्रसन्न व विश्वासयुक्त अंतःकरणाने तिथे जा आणि ही तुझी स्वतःची कन्या वासुदेवाला किंवा बलदेवाला विवाहार्थ दे।
Verse 38
सूत उवाच । इत्यादिष्टो नृपोऽयं तं नत्वा तां च पुरीं गतः । गतान्बहून्युगाञ्ज्ञात्वा विस्मितः कन्यया युतः
सूत म्हणाले—अशा रीतीने आज्ञा मिळाल्यावर त्या राजाने त्यांना नमस्कार करून त्या नगरीकडे प्रस्थान केले. अनेक युगे लोटली आहेत हे कळताच तो कन्येसह विस्मित झाला।
Verse 39
ततस्तु युवतीं कन्यां तां च स्वां सुविधानतः । कृष्णभ्रात्रे बलायाशु प्रादात्तत्र स रेवतीम्
त्यानंतर त्या राजाने योग्य विधीने तेथे आपली तरुण कन्या रेवती हिला कृष्णाच्या भ्राता बलदेवाला त्वरित अर्पण केले।
Verse 40
ततो जगाम शिखरं मेरोर्दिव्यं महाप्रभुः । शिवमाराधयामास स नृपस्तपसि स्थितः
त्यानंतर तो महाप्रतापी राजा मेरूच्या दिव्य शिखरावर गेला। तपश्चर्येत स्थित राहून त्याने अढळ भक्तीने भगवान शिवाची आराधना केली।
Verse 41
ऋषय ऊचुः । तत्र स्थितो बहुयुगं ब्रह्मलोके स रेवतः । युवैवागान्मर्त्यलोकमेतन्नः संशयो महान्
ऋषी म्हणाले—रेवत ब्रह्मलोकात अनेक युग तेथे राहिला; तरीही तो युवावस्थेतच मर्त्यलोकात परत आला. हा आमचा मोठा संशय आहे।
Verse 42
सूत उवाच । न जरा क्षुत्पिपासा वा विकारास्तत्र संति वै । अपमृत्युर्न केषांचिन्मुनयो ब्रह्मणोंऽतिके
सूत म्हणाला—तेथे जरा नाही, भूक-तहान नाही, कोणतेही शारीरिक विकारही नाहीत. आणि ब्रह्माच्या सान्निध्यात राहणाऱ्या काही मुनींना अकाली मृत्यूही होत नाही।
Verse 43
अतो न राजा संप्राप जरां मृत्युं च सा सुता । स युवैवागतस्तत्र संमंत्र्य तनयावरम्
म्हणून राजाला जरा व मृत्यू प्राप्त झाले नाहीत, तसेच त्याच्या कन्येलाही नाही. तो युवावस्थेतच तेथे आला आणि विचार करून कन्येसाठी उत्तम वर निवडला।
Verse 44
गत्वा द्वारावतीं दिव्यां पुरीं कृष्णविनिर्मिताम् । विवाहं कारयामास कन्यायाः स बलेन हि
कृष्णनिर्मित दिव्य द्वारावती नगरीस जाऊन त्याने आपल्या अधिकारबळाने त्या कन्येचा विवाह विधिपूर्वक लावून दिला।
Verse 45
तस्य पुत्रशतं त्वासीद्धार्मिकस्य महाप्रभो । कृष्णस्यापि सुता जाता बहुस्त्रीभ्योऽमितास्ततः
हे महाप्रभो, त्या धर्मात्म्याला शंभर पुत्र होते. तसेच कृष्णालाही अनेक स्त्रियांपासून पुढे अमाप संतती झाली.
Verse 46
अन्ववायो महांस्तत्र द्वयोरपि महात्मनोः । क्षत्रिया दिक्षु सर्वासु गता हृष्टास्सुधार्मिकाः
तेथे त्या दोन्ही महात्म्यांपासून महान वंशपरंपरा उदयास आली. ते क्षत्रिय अत्यंत धर्मनिष्ठ व हर्षित होऊन सर्व दिशांना पसरले.
Verse 47
इति प्रोक्तो हि शर्यातेर्वंशोऽन्येषां वदाम्यहम् । मानवानां हि संक्षेपाच्छृणुतादरतो द्विजाः
अशा प्रकारे शर्यातीचा वंश सांगितला. आता इतर मानववंशही मी संक्षेपाने सांगतो—हे द्विजहो, आदराने ऐका.
Verse 48
नाभागो दिष्टपुत्रोऽभूत्स तु ब्राह्मणतां गतः । स्वक्षत्रवंशं संस्थाप्य ब्रह्मकर्मभिरावृतः
नाभाग हा दिष्टाचा पुत्र होता; तरी तो ब्राह्मणत्वास प्राप्त झाला. स्वतःचा क्षत्रिय वंश स्थापून तो ब्राह्मणोचित कर्म‑धर्मात पूर्णपणे तल्लीन झाला.
Verse 49
धृष्टाद्धार्ष्टमभूत्क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ । करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः
धृष्टापासून क्षत्रियांमध्ये ‘धार्ष्ट’ नावाचा वंश उत्पन्न झाला; जो पृथ्वीवर ब्राह्मणत्वालाही पोहोचला. आणि करूषापासून ‘कारूष’ झाले—युद्धगर्वाने उन्मत्त क्षत्रिय.
Verse 50
नृगो यो मनुपुत्रस्तु महादाता विशेषतः । नानावसूनां सुप्रीत्या विप्रेभ्यश्च गवां तथा
मनुपुत्र नृग हा विशेषतः महादाता होता. तो अत्यंत प्रीतीने व भक्तीने विप्रांना नानाविध धनसंपत्ती तसेच गायींचेही दान करी.
Verse 51
गोदातव्यत्ययाद्यस्तु स्वकुबुद्ध्या स्वपापतः । कृकलासत्वमापन्नः श्रीकृष्णेन समुद्धृतः
परंतु गोदानात देय-वस्तूचा व्यत्यय करून, आपल्या कुमतीने व पापाने, तो कृकलासत्वास (पाल/छिपकली-योनीस) प्राप्त झाला; नंतर श्रीकृष्णांनी त्याचा उद्धार केला.
Verse 52
तस्येकोभूत्सुतः श्रेष्ठः प्रयातिर्धर्मवित्तथा । इति श्रुतं मया व्यासात्तत्प्रोक्तं हि समासतः
त्याचा एकच श्रेष्ठ पुत्र होता—प्रयाति—जो धर्मज्ञही होता. हे मी व्यासांकडून ऐकले; तेच वृत्तांत मी संक्षेपाने सांगितले आहे.
Verse 53
वृषघ्नस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः । पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः
मनूचा पुत्र वृषघ्न यास गुरूंनी गोपाल म्हणून नेमले. त्याने परिश्रमाने गायींचे पालन-रक्षण केले आणि रात्री वीरासन-व्रत धारण करून संयमित जागरणात स्थित राहिला.
Verse 54
स एकदाऽऽगतं गोष्ठे व्याघ्रं गा हिंसितुं बली । श्रुत्वा गोकदनं बुद्धो हंतुं तं खड्गधृग्ययौ
एकदा गोठ्यात एक बलवान वाघ गायींना हिंसण्यासाठी आला. गायींचा आर्तनाद ऐकून तो बुद्धिमान पुरुष खड्ग हातात घेऊन त्याला मारण्यासाठी निघाला.
Verse 55
अजानन्नहनद्बभ्रोश्शिरश्शार्दूलशंकया । निश्चक्राम सभीर्व्याघ्रो दृष्ट्वा तं खड्गिनं प्रभुम्
ओळख न झाल्याने त्याने वाघ समजून तपकिरी मृगाचे शिर छाटले. पण खड्गधारी प्रभूला पाहताच वाघ भयाने मागे सरला.
Verse 56
मन्यमानो हतं व्याघ्रं स्वस्थानं स जगाम ह । रात्र्यां तस्यां भ्रमापन्नो वर्षवातविनष्टधीः
वाघ मारला गेला असे समजून तो आपल्या ठिकाणी परतला. पण त्या रात्री पाऊस-वाऱ्याने बुद्धी ढळून तो भ्रमित होऊन भटकत राहिला.
Verse 57
व्युष्टायां निशि चोत्थाय प्रगे तत्र गतो हि सः । अद्राक्षीत्स हतां बभ्रुं न व्याघ्रं दुःखितोऽभवत्
रात्रि सरल्यावर तो उठून पहाटे तिथे गेला. तेथे त्याने तपकिरी मृग मृत पाहिला, वाघ नाही; आणि तो दुःखी झाला.
Verse 58
श्रुत्वा तद्वृत्तमाज्ञाय तं शशाप कृतागसम् । अकामतोविचार्य्येति शूद्रो भव न क्षत्रियः
तो वृत्तांत ऐकून व सर्व जाणून त्याने अपराध्यास शाप दिला— “विवेक व विचार न करता तू केलेस; म्हणून आता तू शूद्र हो, क्षत्रिय नव्हे।”
Verse 59
एवं शप्तस्तु गुरुणा कुलाचार्य्येण कोपतः । निस्सृतश्च पृषध्रस्तु जगाम विपिनं महत्
अशा रीतीने गुरु—कुलाचार्य—यांनी क्रोधाने शाप दिला; तेव्हा पृषध्र हाकलला जाऊन विशाल अरण्यात निघून गेला।
Verse 60
निर्विण्णः स तु कष्टेन विरक्तोऽभूत्स योगवान् । वनाग्नौ दग्धदेहश्च जगाम परमां गतिम्
कष्टांनी तो अत्यंत निर्विण्ण होऊन संसारापासून विरक्त व योगनिष्ठ झाला. वनाग्नीत देह दग्ध झाल्यावर त्याने परम गती प्राप्त केली।
Verse 61
कविः पुत्रो मनोः प्राज्ञश्शिवानुग्रहतोऽभवत् । भुक्त्वा सुखं दिव्यं मुक्तिं प्राप सुदुर्लभाम्
मनूचा प्राज्ञ पुत्र कवी शिवानुग्रहाने सिद्ध झाला. दिव्य सुख भोगून त्याने अत्यंत दुर्लभ अशी मुक्ति प्राप्त केली।
Frequently Asked Questions
It presents Manu’s putrakāmeṣṭi and the ensuing emergence of Iḍā, embedding dynastic genealogy in a theological argument: progeny and succession are produced through yajña-intent plus divine participation, not merely through human desire or politics.
The putrakāmeṣṭi functions as a symbol of intentional causality: sacrifice externalizes inner will (kāma) into a regulated dharmic act, while Iḍā’s return-impulse toward Mitra-Varuṇa symbolizes that beings gravitate to their originating cosmic principle—highlighting a Purāṇic theory of affinity and jurisdiction.
This chapter’s sampled verses do not foreground a distinct Śiva/Gaurī form; rather, it supports the Umāsaṃhitā’s broader Śaiva framework indirectly by grounding social order, lineage, and dharma—domains ultimately supervised by the Śaiva cosmic order—through a genealogical-ritual narrative.