Kṛṣṇādi-Śivabhaktoddhāraṇa & Śiva-māhātmya-varṇana (Deliverance of Krishna and other devotees; Description of Shiva’s Greatness)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सोब्रवीत्तं महामुनिम् । विस्मयं परमं गत्वोपमन्युं शांतमानसम्

सनत्कुमार म्हणाले—ते वचन ऐकून तो परम विस्मयास पावला आणि शांतचित्त महामुनी उपमन्यूस म्हणाला।

Verse 2

वासुदेव उवाच । धन्यस्त्वमसि विप्रेन्द्र कस्त्वां स्तोतुमलं कृती । यस्य देवादिदेवस्ते सान्निध्यं कुरुते श्रमे

वासुदेव म्हणाले—हे विप्रश्रेष्ठा, तू धन्य आहेस. तुला स्तवण्यास कोण कृतार्थ समर्थ आहे? कारण तुझ्यासाठी देवादिदेव स्वतः श्रमातही सान्निध्य देतो।

Verse 3

दर्शनं मुनिशार्दूल दद्यात्स भगवाञ्छिवः । अपि तावन्ममाप्येवं प्रसादं वा करोत्वसौ

हे मुनिशार्दूल, तो भगवान शिव मला दर्शन देवो; किंवा किमान माझ्यावरही असा प्रसाद करो।

Verse 4

उपमन्युरुवाच । अचिरेणैव कालेन महादेवं न संशयः । तस्यैव कृपया त्वं वै द्रक्ष्यसे पुरुषोत्तम

उपमन्यु म्हणाला—अतिशय लवकरच तू महादेवाचे दर्शन करशील; यात संशय नाही। हे पुरुषोत्तम, केवळ त्याच्या कृपेनेच तू निश्चयाने त्याला पाहशील।

Verse 5

षोडशे मासि सुवरान् प्राप्स्यसि त्वं महेश्वरात् । सपत्नीकात्कथं नो दास्यते देवो वरान्हरे

सोळाव्या महिन्यात तू महेश्वराकडून उत्तम वर प्राप्त करशील। हे हरी, पत्नीसमेत भक्ताला देव वर कसा देणार नाही?

Verse 6

पूज्योसि दैवतैस्सर्वैः श्लाघनीयस्सदा गुणैः । जाप्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि श्रद्दधानाय चाच्युत

तू सर्व देवतांनी पूज्य आहेस आणि गुणांनी सदैव स्तुत्य आहेस। हे अच्युत, श्रद्धावान व स्थिर तुझ्यासाठी मी आता जप करण्याचा मंत्र सांगतो।

Verse 7

तेन जपप्रभावेण सत्यं द्रक्ष्यसि शंकरम् । आत्मतुल्यबलं पुत्रं लभिष्यसि महेश्वरात्

त्या मंत्रजपाच्या प्रभावाने तू खरोखर शंकराचे दर्शन करशील। आणि महेश्वराकडून तुला तुझ्याइतकेच बळ असलेला पुत्र प्राप्त होईल।

Verse 8

जपो नमश्शिवायेति मंत्रराजमिमं हरे । सर्वकामप्रदं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

हे हरे, ‘नमः शिवाय’ हा मंत्रराज जप. तो दिव्य आहे, सर्व कामना पूर्ण करतो आणि भोग व मोक्ष दोन्ही देतो.

Verse 9

सनत्कुमार उवाच । एवं कथयतस्तस्य महादेवाश्रिताः कथाः । दिनान्यष्टौ प्रयातानि मुहूर्तमिव तापस

सनत्कुमार म्हणाले—तो महादेवाश्रित कथा अशा रीतीने सांगत असता, त्या तापसाला आठ दिवस जणू एका मुहूर्तासारखे निघून गेले.

Verse 10

नवमे तु दिने प्राप्ते मुनिना स च दीक्षितः । मंत्रमध्यापितं शार्वमाथर्वशिरसं महत्

नवव्या दिवशी मुनिने त्याला विधिपूर्वक दीक्षा दिली आणि शार्व (शिवसंबंधी) पवित्र मंत्र—महान अथर्वशिरस्—याचा उपदेश केला.

Verse 11

जटी मुण्डी च सद्योऽसौ बभूव सुसमाहितः । पादांगुष्ठोद्धृततनुस्तेपे चोर्द्ध्वभुजस्तथा

क्षणात तो जटाधारी व मुंडितशिर झाला आणि पूर्ण समाहित झाला. पायाच्या अंगठ्यावर देह उचलून व भुजा वर उचलून त्याने तप केले.

Verse 12

संप्राप्ते षोडशे मासि संतुष्टः परमेश्वरः । पार्वत्या सहितश्शंभुर्ददौ कृष्णाय दर्शनम्

षोडशावा महिना येताच परमेश्वर संतुष्ट झाले। पार्वतीसहित शंभूंनी कृष्णाला आपले दिव्य दर्शन दिले।

Verse 13

पार्वत्या सहितं देवं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् । ब्रह्माद्यैस्स्तूयमानं तु पूजितं सिद्धकोटिभिः

त्यांनी पार्वतीसहित देव पाहिला—त्रिनेत्र, चंद्रशेखर—ज्याची स्तुती ब्रह्मा आदी करतात आणि ज्याची पूजा कोट्यवधी सिद्ध करतात।

Verse 14

दिव्यमाल्याम्बरधरं भक्तिनम्रैस्सुरासुरैः । प्रणतं च विशेषेण नानाभूषणभूषितम्

ते दिव्य माळा व दिव्य वस्त्रे धारण केलेले होते; भक्तीने नम्र झालेले देव व असुर त्यांना प्रणाम करीत होते. विशेषतः ते नानाविध आभूषणांनी अलंकृत होऊन पूजिले जात होते।

Verse 15

सर्वाश्चर्यमयं कांतं महेशमजमव्ययम् । नानागणान्वितं तुष्टं पुत्राभ्यां संयुतं प्रभुम्

तिने सर्व आश्चर्यमय, कांत, अज व अव्यय महेश पाहिला—नानाविध गणांनी वेढलेला, प्रसन्न व तुष्ट, आणि आपल्या दोन पुत्रांसह तो प्रभू।

Verse 16

श्रीकृष्णः प्रांजलिर्दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । ईदृशं शंकरं प्रीतः प्रणनाम महोत्सवः

असा अद्भुत शंकर पाहून श्रीकृष्णांनी हात जोडले; विस्मयाने त्यांचे नेत्र फुलले. आनंदाने भरून त्यांनी प्रणाम केला, जणू अंतःकरणात महोत्सवच झाला।

Verse 17

नानाविधैः स्तुतिपदैर्वाङ्मयेनार्चयत्तदा । सहस्रनाम्ना देवेशं तुष्टाव नतकंधरः

तेव्हा त्याने नानाविध स्तुतिपदांनी, पवित्र वाङ्मयाने, देवेश शिवाची आराधना केली आणि मस्तक नमवून सहस्रनामांनी त्यांचे स्तवन केले।

Verse 18

ततो देवास्सगंधर्वा विद्याधरमहोरगाः । मुमुचुः पुष्पवृष्टिं च साधुवादान्मनोनुगान्

मग देवांनी—गंधर्व, विद्याधर आणि महोरगांसह—पुष्पवृष्टी केली आणि आनंदाने मनापासून ‘साधु! साधु!’ असे जयघोष केले।

Verse 19

पार्वत्याश्च मुखं दृष्ट्वा भगवान्भक्तवत्सलः । उवाच केशवं तुष्टो रुद्रश्चाथ बिडौजसा

पार्वतीचे मुख पाहून भक्तवत्सल भगवान प्रसन्न झाले; तेव्हा महातेजस्वी रुद्रांनी केशवाला सांगितले।

Verse 20

श्रीमहादेव उवाच । कृष्णं जानामि भक्तं त्वां मयि नित्यं दृढव्रतम् । वृणीष्व त्वं वरान्मत्तः पुण्यांस्त्रैलोक्यदुर्लभान्

श्रीमहादेव म्हणाले—हे कृष्णा, तू माझा भक्त आहेस, माझ्याविषयी नित्य दृढव्रती आहेस, हे मला ठाऊक आहे। म्हणून माझ्याकडून पुण्य वर माग; जे त्रैलोक्यातही दुर्लभ आहेत।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णः प्रांजलिरादरात् । प्राह सर्वेश्वरं शम्भुं सुप्रणम्य पुनः पुनः

सनत्कुमार म्हणाले—ते वचन ऐकून कृष्णाने आदराने हात जोडले आणि सर्वेश्वर शंभूला पुन्हा पुन्हा प्रणाम करून म्हणाला।

Verse 22

कृष्ण उवाच । देवदेव महादेव याचेऽहं ह्युत्तमान्वरान् । त्वत्तोऽष्टप्रमितान्नाथ त्वयोद्दिष्टान्महेश्वर

कृष्ण म्हणाला— हे देवदेव, हे महादेव! मी आपल्याकडे उत्तम वर मागतो. हे नाथ, आपल्याकडूनच आठ वर—जे आपणच सांगितले आहेत—हे महेश्वर, तेच मला द्यावेत.

Verse 23

तव धर्म्मे मतिर्नित्यं यशश्चाप्रचलं महत् । त्वत्सामीप्यं स्थिरा भक्तिस्त्वयि नित्यं ममास्त्विति

माझी मती सदैव तुमच्या धर्मात स्थिर राहो, आणि माझे महान यश अचल राहो. तुमच्या सान्निध्यात मी स्थिर राहो, आणि तुमच्यावरील माझी अढळ भक्ती नित्य राहो.

Verse 24

पुत्राणि च दशाद्यानां पुत्राणां मम संतु वै । वध्याश्च रिपवस्सर्वे संग्रामे बलदर्पिताः

हे प्रभो, मला दहा व त्याहून अधिक पुत्र होवोत. आणि बळाच्या दर्पाने उन्मत्त झालेले माझे सर्व शत्रू संग्रामात वध पावोत.

Verse 25

अपमानो भवेन्नैव क्वचिन्मे शत्रुतः प्रभो । योगिनामपि सर्वेषां भवेयमतिवल्लभः

हे प्रभो, शत्रूंमुळे कुठेही माझा अपमान होऊ नये. उलट मी सर्व योगींनाही अत्यंत प्रिय होवो.

Verse 26

इत्यष्टौ सुवरान्देहि देवदेव नमोऽस्तु ते । सर्वेश्वरस्त्वमेवासि मत्प्रभुश्च विशेषतः

अशा रीतीने, हे देवदेव, मला हे आठ उत्तम वर द्या; तुम्हाला नमस्कार. तुम्हीच सर्वेश्वर आहात, आणि विशेषतः तुम्हीच माझे स्वामी आहात.

Verse 27

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तमाह भगवान्भवः । सर्वं भविष्यतीत्येवं पुनस्स प्राह शूलधृक्

सनत्कुमार म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून भगवान् भव (शिव) त्याला म्हणाले. शूलधारी पुन्हा बोलला—“असेच होईल; सर्व काही निश्चित घडेल.”

Verse 28

साम्बो नाम महावीर्यः पुत्रस्ते भविता बली । घोरसंवर्तकादित्यश्शप्तो मुनिभिरेव च

‘सांब’ नावाचा महावीर्यवान, अत्यंत बलवान पुत्र तुला होईल. आणि मुनिंच्या शापाने तो घोर संवर्तक सूर्याप्रमाणे प्रचंड दाहक तेजस्वी होईल.

Verse 29

मानुषो भवितासीति स ते पुत्रो भवि ष्यति । यद्यच्च प्रार्थितं किंचित्तत्सर्वं च लभस्व वै

तो मनुष्यरूपाने जन्मेल; तोच तुझा पुत्र होईल. आणि तू जे काही प्रार्थिले आहेस—अल्पसेही—ते सर्व तू निश्चयाने प्राप्त कर.

Verse 30

सनत्कुमार उवाच । एवं लब्ध्वा वरान्सर्वाञ्छ्रीकृष्णः परमेश्वरात् । नानाविधाभिर्बह्वीभिस्स्तुतिभिस्समतोषयत्

सनत्कुमार म्हणाले—अशा रीतीने परमेश्वराकडून सर्व वर प्राप्त करून श्रीकृष्णाने नानाविध, बहुसंख्य स्तुतिंनी त्यांना संतुष्ट केले.

Verse 31

तमाहाथ शिवा तुष्टा पार्वती भक्तवत्सला । वासुदेवं महात्मानं शंभुभक्तं तपस्विनम्

तेव्हा भक्तवत्सला शिवा—प्रसन्न पार्वती—शंभुभक्त, तपस्वी, महात्मा वासुदेवाला म्हणाली.

Verse 32

पार्वत्युवाच । वासुदेव महाबुद्धे कृष्ण तुष्टास्मि तेऽनघ । गृहाण मत्तश्च वरान्मनोज्ञान्भुवि दुर्लभान्

पार्वती म्हणाली— हे वासुदेव, हे महाबुद्धी कृष्णा, हे निष्पाप! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. माझ्याकडून मनोहर व पृथ्वीवर दुर्लभ असे वर स्वीकार.

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः पार्वत्यास्स यदूद्वहः । उवाच सुप्रसन्नात्मा भक्तियुक्तेन चेतसा

सनत्कुमार म्हणाले—पार्वतीची ती वाणी ऐकून यदुवंशाचा श्रेष्ठ पुरुष, अंतःकरणाने अतिशय प्रसन्न होऊन भक्तियुक्त चित्ताने उत्तर देऊ लागला.

Verse 34

श्रीकृष्ण उवाच । देवि त्वं परितुष्टासि चेद्ददासि वरान्हि मे । तपसाऽनेन सत्येन ब्राह्मणान्प्रति मास्मभूत्

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे देवि, तू प्रसन्न होऊन मला वर देत असशील, तर या तपाने आणि या सत्याने ब्राह्मणांप्रति माझ्या मनात कधीही अवमान किंवा द्वेष उत्पन्न होऊ नये.

Verse 35

द्वेषः कदाचिद्भद्रं पूजयेयं द्विजान्सदा । तुष्टौ च मातापितरौ भवेतां मम सर्वदा

मी कधीही द्वेष धारण करू नये. मी सदैव भद्र व द्विजांची पूजा करावी. आणि माझे माता-पिता माझ्यावर नेहमी प्रसन्न राहोत.

Verse 36

सर्वभूतेष्वानुकूल्यं भजेयं यत्र तत्रगः । कुले प्रभृति रुचिता ममास्तु तव दर्शनात्

मी जिथे तिथे मुक्तपणे वावरत असलो तरी सर्व प्राण्यांप्रती मैत्रीभाव धारण करीन. आजपासून, तुमच्या दर्शनकृपेने, माझ्या कुल-वंशात माझे मन आनंदित होवो.

Verse 37

तर्पयेयं सुरेन्द्रादीन्देवान् यज्ञशतेन तु । यतीनामतिथीनां च सहस्राण्यथ सर्वदा

मी इंद्रादी देवांना शंभर यज्ञांनी तृप्त करीन; तसेच हजारो यती आणि अतिथींनाही सदैव संतुष्ट करीन.

Verse 38

भोजयेयं सदा गेहे श्रद्धापूतं तु भोजनम् । बांधवैस्सह प्रीतिस्तु नित्यमस्तु सुनिर्वृतिः

मी माझ्या घरी सदा श्रद्धेने पवित्र झालेले भोजन अर्पण करीत राहो; आणि बांधवांसह नित्य प्रेम राहो, तसेच चिरस्थायी समाधान व गाढ शांती लाभो।

Verse 39

देवि भार्य्यासहस्राणां भवेयं प्राणवल्लभः । अक्षीणा काम्यता तासु प्रसादात्तव शांकरि

हे देवी, मी हजारो पत्नींचा प्राणप्रिय होवो; आणि हे शांकरी, तुझ्या प्रसादाने त्यांच्याविषयीची माझी कामनाशक्ती कधीही क्षीण होऊ नये।

Verse 40

आसां च पितरो लोके भवेयुः सत्यावादिनः । इत्याद्याः सुवरास्संतु प्रसादात्तव पार्वति

या स्त्रियांचे पितर (पूर्वज) या लोकी सत्यवचनी होवोत; आणि ते व इतर सर्वजण मधुर स्वर व श्रेष्ठ वाणीने युक्त होवोत—हे पार्वती, तुझ्या प्रसादाने।

Verse 41

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवी तं चाह विस्मिता । एवमस्त्विति भद्रं ते शाश्वती सर्वकामदा

सनत्कुमार म्हणाले: त्याचे वचन ऐकून देवी विस्मित होऊन त्याला म्हणाली—“एवमस्तु। तुझे कल्याण होवो; हे वरदान शाश्वत राहो आणि सर्व कामना पूर्ण करणारे होवो।”

Verse 42

तस्मिंस्तांश्च वरान्दत्त्वा पार्वतीपरमेश्वरौ । तत्रैवांतश्च दधतुः कृत्वा कृष्णस्य सत्कृपाम्

तेथेच त्याला ते वर देऊन पार्वती व परमेश्वर अंतःकरणात समाहित होऊन त्याच ठिकाणी स्थिर राहिले—अशा रीतीने त्यांनी कृष्णावर आपली खरी कृपा प्रकट केली।

Verse 43

कृष्णः कृतार्थमात्मानममन्यत मुनीश्वरः । उपमन्योर्मुनराशु प्रापाश्रममनुत्तमम्

अशा रीतीने मुनीश्वर कृष्णाने स्वतःला कृतार्थ मानले. आणि तो शीघ्रच मुनी उपमन्यूंच्या अनुपम आश्रमास पोहोचला.

Verse 44

प्रणम्य शिरसा तत्र तं मुनिं केशिहा ततः । तया वृत्तं च तस्मै तत्समाचष्टोपमन्यवे

मग केशिहाने तेथे त्या मुनींना मस्तक झुकवून प्रणाम केला. आणि तिच्याद्वारे जे काही घडले ते सर्व वृत्तांत उपमन्यूंना सांगितला.

Verse 45

स च तं प्राह कोऽन्यस्स्याच्छर्वाद्देवाज्जनार्द्दन । महादानपतिर्लोके क्रोधे वाऽतीव दुस्सहः

आणि तो त्याला म्हणाला— “हे जनार्दन! देव शर्व यांच्यावाचून दुसरा कोण असू शकेल? या लोकी ते महादानांचे अधिपती आहेत, आणि क्रोधात अत्यंत दुर्सह आहेत.”

Verse 46

ज्ञाने तपसि वा शौर्य्ये स्थैर्य्ये वा पद एव च । शृणु शंभोस्तु गोविन्द देवैश्वर्य्यं महायशाः

ज्ञानात, तपात, शौर्यात, स्थैर्यात किंवा पदप्राप्तीतही— हे महायशस्वी गोविंद, शंभूचे दिव्य ऐश्वर्य ऐक.

Verse 47

तच्छ्रुत्वा श्रद्धया युक्तोऽभवच्छंभोस्तु भक्तिमान् । पप्रच्छ शिवमाहात्म्यं स तं प्राह मुनीश्वरः

ते ऐकून तो श्रद्धायुक्त होऊन शंभूचा भक्त झाला. मग त्याने शिवमाहात्म्य विचारले; तेव्हा मुनीश्वराने त्याला उत्तर दिले.

Verse 48

उपमन्युरुवाच । भगवाञ्शंकरः पूर्वं ब्रह्मलोके महात्मना । स्तुतो नामसहस्रेण दण्डिना ब्रह्मयोगिना

उपमन्यु म्हणाला—पूर्वी ब्रह्मलोकात महात्मा ब्रह्मयोगी दंडी यांनी भगवान शंकरांची सहस्रनामांनी स्तुती केली.

Verse 49

सांख्याः पठंति तद्गीतं विस्तीर्णं च निघंटवत् । दुर्ज्ञानं मानुषाणां तु स्तोत्रं तत्सर्वकामदम्

सांख्यजन ते ‘गीत’ म्हणून निघंटूप्रमाणे विस्तृत वाचतात; मनुष्यांना ते दुर्ज्ञेय, तरीही ते स्तोत्र सर्वकामद आहे।

Verse 50

स्मरन्नित्यं शंकरं त्वं गच्छ कृष्ण गृहं सुखी । भविष्यसि सदा तात शिवभक्तगणाग्रणीः

शंकरांचे नित्य स्मरण करीत, हे कृष्णा, सुखाने घरी जा; ताता, तू सदैव शिवभक्तगणांचा अग्रणी होशील।

Verse 51

इत्युक्तस्तं नमस्कृत्य वासुदेवो मुनीश्वरम् । मनसा संस्मरञ्शंभुं केशवो द्वारकां ययौ

असे सांगितल्यावर वासुदेवाने त्या मुनीश्वराला नमस्कार केला; आणि केशव मनात शंभूचे स्मरण करीत द्वारकेस गेला।

Verse 52

सनत्कुमार उवाच । एवं कृष्णस्समाराध्य शंकरं लोकशंकरम् । कृतार्थोऽभून्मुनिश्रेष्ठ सर्वाजेयोऽभवत्तथा

सनत्कुमार म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ, अशा प्रकारे कृष्णाने लोकशंकर शंकराची यथाविधी आराधना करून कृतार्थता मिळवली; आणि तो सर्वांसाठी अजेय झाला।

Verse 53

तथा दाशरथी रामश्शिवमाराध्य भक्तितः । कृतार्थोऽभून्मुनिश्रेष्ठ विजयी सर्वतोऽभवत्

हे मुनिश्रेष्ठ! दाशरथी रामाने भक्तिभावाने शिवाची आराधना केली; तो कृतार्थ झाला आणि सर्वत्र विजयी ठरला।

Verse 54

तपस्तप्त्वाऽतिविपुलं पुरा रामो गिरौ मुने । शिवाद्धनुश्शरं चापं ज्ञानं वै परमुत्तमम्

हे मुने! पूर्वी काळी रामाने पर्वतावर अतिविशाल तप केले; आणि शिवाकडून धनुष्य, बाण तसेच परम उत्तम, अनुपम ज्ञान प्राप्त केले।

Verse 55

रावणं सगणं हत्वा सेतुं बद्ध्वांभसांनिधौ । सीतां प्राप्य गृहं यातो बुभुजे निखिलां महीम्

रावणाला त्याच्या सैन्यासह मारून, समुद्रकिनारी सेतू बांधून, सीतेला प्राप्त करून तो घरी परतला आणि नंतर धर्माने संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य-भोग केले।

Verse 56

तथा च भार्गवो रामो ह्याराध्य तपसा विभुम् । निरीक्ष्य दुःखितश्शर्वात्पितरं क्षत्रियैर्हतम्

तसेच भार्गव राम (परशुराम) यांनी तपाने सर्वव्यापी प्रभूची आराधना केली; आणि शर्व (शिव) यांच्या विधीने क्षत्रियांकडून मारल्या गेलेल्या पित्याला पाहून ते दुःखी झाले।

Verse 57

तीक्ष्णं स परशुं लेभे निर्ददाह च तेन तान् । त्रिस्सप्तकृत्वः क्षत्रांश्च प्रसन्नात्परमेश्वरात्

प्रसन्न परमेश्वराकडून त्यांना तीक्ष्ण परशु मिळाला; आणि त्याच परशुने त्यांनी त्या क्षत्रियांचा एकवीस वेळा संहार केला—प्रभूच्या कृपेने।

Verse 58

अजेयश्चामरश्चैव सोऽद्यापि तपसांनिधिः । लिंगार्चनरतो नित्यं दृश्यते सिद्धचारणैः

अजेय आणि अमर—जो आजही तपस्येचा निधी आहे—तो नित्य शिवलिंगाची अर्चना करीत राहतो; सिद्ध व चारण त्याचे दर्शन घेतात।

Verse 59

महेन्द्रपर्वते रामः स्थितस्तपसि तिष्ठति । कल्पांते पुनरेवासावृषिस्थानमवाप्स्यति

राम महेंद्र पर्वतावर स्थित होऊन तपश्चर्येत स्थिर आहे. कल्पांताला तो पुन्हा ऋषिपद व ऋषिस्थान प्राप्त करील।

Verse 60

असितस्यानुजः पूर्वं पीडया कृतवांस्तपः । मूलग्राहेण विश्वस्य देवलो नाम तापसः

पूर्वी असिताचा अनुज, देवल नावाचा तापस, पीडेमुळे प्रेरित होऊन तप करीत होता—विश्वाच्या मूळ कारणाचा शोध घेण्यासाठी।

Verse 61

पुरन्दरेण शप्तस्तु तपस्वी यश्च सुस्थिरम् । अधर्म्यं धर्ममल मल्लिंगमारध्य कामदम्

पुरंदर (इंद्र) यांच्या शापानेही तो तपस्वी अढळ राहिला आणि कामद शिवलिंगाची आराधना करीत राहिला. त्या आराधनेने अधर्म धर्मरूपाने शुद्ध झाला व पापमळ नष्ट झाला।

Verse 62

चाक्षुषस्य मनोः पुत्रो मृगोऽभूत्तु मरुस्थले । वसिष्ठशापाद्गृत्समदो दण्डकारण्य एकलः

चाक्षुष मनूचा पुत्र गृत्समद, वसिष्ठांच्या शापाने मरुभूमीत मृग झाला आणि दंडकारण्यात एकटा राहू लागला।

Verse 63

हृदये संस्मन्भक्त्या प्रवणेन युतं शिवम् । तस्मान्मृत्युमुखाकारो गणो मृगमुखोऽभवत्

हृदयात नम्र भक्तीने शिवाचे स्मरण करताच, ज्याचा मुख मृत्यूसारखा भयंकर होता तो गण मृगमुख झाला।

Verse 64

अजरामरतां नीतस्तीर्त्वा शापं पुनश्च सः । शंकरेण कृतः प्रीत्या नित्यं लम्बोदरानुगः

शाप ओलांडून तो अजर-अमर अवस्थेला पोहोचला; मग शंकरांनी प्रेमकृपेने त्याला नित्य लम्बोदर (गणेश) यांचा अनुगामी सेवक केले।

Verse 65

गार्ग्याय प्रददौ शर्वो मोक्षं च भुवि दुर्लभम् । कामचारी महाक्षेत्रं कालज्ञानं महर्द्धिमत्

शर्वांनी गार्ग्याला भुवी दुर्लभ असा मोक्ष दिला; तसेच इच्छेप्रमाणे विचरण, महाक्षेत्र-प्राप्ती, कालज्ञान आणि महान ऐश्वर्यही प्रदान केले।

Verse 66

चतुष्पादं सरस्वत्याः पारंगत्वं च शाश्वतम् । न तुल्यं च सहस्रं तु पुत्राणां प्रददौ शिवः

शिवांनी त्यांना सरस्वतीची चतुष्पादी सिद्धी—शाश्वत पारंगतता—बहाल केली; तसेच अतुलनीय असे हजार पुत्रही दिले।

Verse 67

वेदव्यासं तु योगीन्द्रं पुत्रं तुष्टः पिनाक धृक् । पराशराय च ददौ जरामृत्युविवर्जितम्

पिनाकधारी शिव प्रसन्न होऊन योगीन्द्र असा पुत्र वेदव्यास प्रदान केला; तसेच पराशरालाही जरा-मृत्युविरहित अवस्था दिली।

Verse 68

मांडव्यश्शंकरणैव जीवं दत्त्वा विसर्जितः । वर्षाणां दश लक्षाणि शूलाग्रा दवरोपितः

स्वतः शंकरांनी मांडव्याला जीवनदान देऊन मुक्त केले; तरीही बंधनाच्या फलामुळे तो दहा लक्ष वर्षे त्रिशूलाच्या टोकावर स्थिर राहिला, जोवर प्रभूची कृपा प्रबळ झाली नाही।

Verse 69

दरिद्रो ब्राह्मणः कश्चिन्निक्षिप्य गुरुवेश्मनि । पुत्रं तु गालवं यश्च पूर्वमासीद्गृहाश्रमी

एक गरीब ब्राह्मण होता; त्याने आपल्या पुत्राला गुरूच्या घरी सोपविले होते. तो पूर्वी गृहस्थाश्रमात होता, आणि त्या पुत्राचे नाव गालव असे.

Verse 70

गुप्तो वा मुनिशालायां भिक्षुरायाति तद्गृहम् । भार्य्यामुवाच यः कश्चिदवश्यं निर्धनो यतः

तो मुनिशाळेतून गुप्तपणे आला असो वा भिक्षुक म्हणून त्या घरी आला असो—जो कोणी असेल, त्याने पत्नीला म्हटले: “हा नक्कीच निर्धन आहे; म्हणूनच इथे आला आहे.”

Verse 71

स तु वाच्यो भवत्या च न दृश्यंत इति प्रियः । अतिथेरागतस्यापि किं दास्यामि गृहे वसन्

प्रिये, तूही त्याला सांग—“ते दिसत नाहीत.” अतिथी आला तरी, माझ्याकडे काहीच नसताना मी घरात राहून त्याला काय देऊ?

Verse 72

कदाचिदतिथिः कश्चित्क्षुत्तृषाक्षामतर्षितः । तामुवाच स भर्ता ते क्व गतश्चेति तं च सा

एकदा एक अतिथी भूक-तहानें व्याकुळ होऊन आला. तेव्हा तिच्या पतीने तिला विचारले—“तू कुठे गेलीस?” आणि तिनेही त्याला उत्तर दिले.

Verse 73

प्राह भर्ता मदीयस्तु सांप्रतं न च दृश्यते । स ऋषिस्तामुवाचेदं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

ती म्हणाली, “माझे पती सध्या दिसत नाहीत।” तेव्हा ऋषींनी दिव्यदृष्टीने अर्थ जाणून तिला असे सांगितले।

Verse 74

गृहस्थितः प्रतिच्छन्नस्तत्रैव स मृतो द्विजः । विश्वामित्रस्यनुज्ञातस्तत्पुत्रो गालवस्तथा

घरात लपून राहिलेला तो द्विज तिथेच मरण पावला। नंतर विश्वामित्रांच्या अनुमतीने त्याचा पुत्र गालव तदनुसार पुढे निघाला।

Verse 75

गृहमागत्य मातुस्स श्रुत्वा शापं सुदारुणम् । आराध्य शंकरं देवं पूजां कृत्वा तु शांभवीम्

घरी परत आल्यावर त्याने आईकडून तो अत्यंत दारुण शाप ऐकला। मग त्याने देव शंकरांची आराधना केली आणि शांभवी पूजा करून भक्तिभावाने उपासना केली।

Verse 76

गृहादसौ विनिष्क्रांतस्संस्मरञ्शंकरं हृदा । अथ तं तनयं दृष्ट्वा पिता तं प्राह साञ्जलिम्

तो घरातून बाहेर आला आणि हृदयात शंकराचे स्मरण करीत राहिला। मग पुत्राला पाहून पित्याने हात जोडून त्याला म्हटले।

Verse 77

महादेवप्रसादाच्च कृतकृत्योऽस्मि कृत्यतः । धनवान्पुत्रवांश्चैव मृतोऽहं जीवितः पुनः

महादेवांच्या कृपेने मी कर्तव्यांत कृतकृत्य झालो आहे। मी धनवान व पुत्रवान झालो; जो मी मृतप्राय होतो, तो पुन्हा जीवंत झालो।

Verse 78

इति वः कथितमशेषं नाहं शक्तः समासतो व्यासात् । वक्तुं शंभोश्च गुणाञ्शेषस्यापि न मुखानि स्युः

अशा रीतीने मी तुम्हांला सर्व काही सांगितले; तरीही संक्षेपाने वा विस्तारानेही शंभूचे गुणवैभव पूर्णपणे वर्णन करण्यास मी समर्थ नाही. सहस्रमुख शेषालाही ते सर्व सांगण्यास पुरेसे मुख नसतील.