दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा दुंदुभिनिर्ह्रादमवधीद्दितिजं हरः

सनत्कुमार म्हणाले—हे व्यास, ऐक; मी शशिमौलि प्रभूचे चरित्र सांगतो—जसा हराने दितिज दैत्य दुंदुभिनिर्ह्रादाचा वध केला.

Verse 2

हिरण्याक्षे हते दैत्ये दितिपुत्रे महाबले । विष्णुदेवेन कालेन प्राप दुखं पहद्दितिः

महाबली दितिपुत्र दैत्य हिरण्याक्षाचा विष्णुदेवाने कालक्रमे वध केला, तेव्हा दितीवर भारी दुःख कोसळले.

Verse 3

दैत्यो दुंदुभिनिर्ह्रादो दुष्टः प्रह्लादमातुलः । सांत्वयामास तां वाग्भिर्दुःखितां देवदुःखदः

तो दुष्ट दैत्य दुंदुभिनिर्ह्राद—प्रह्लादाचा मामा आणि देवांना दुःख देणारा—दुःखी दितीला वचनांनी सांत्वन करू लागला.

Verse 4

अथ दैत्यस्स मायावी दितिमाश्वास्य दैत्यराट् । देवाः कथं सुजेयाः स्युरित्युपायमर्चितयत्

मग त्या मायावी दैत्यराजाने दितीला धीर देऊन उपाय विचारू लागला—“देवांना सहज कसे जिंकता येईल?”

Verse 5

देवैश्च घातितो वीरो हिरण्याक्षो महासुरः । विष्णुना च सह भ्रात्रा सच्छलैर्देत्यवैरिभिः

तो वीर महासुर हिरण्याक्ष देवांनी मारला; विष्णूंनीही आपल्या भ्रात्यासह, दैत्यांचे शत्रू होऊन, कावेबाज नीतीने त्याचा वध केला.

Verse 6

किंबलाश्च किमाहारा किमाधारा हि निर्जराः । मया कथं सुजेयास्स्युरित्युपायमचिंतयत्

त्या अमरांची शक्ती काय, त्यांचा आहार काय, आणि ते कोणत्या आधारावर टिकले आहेत? मी त्यांना नक्की कसे जिंकू—असा उपाय तो विचारू लागला.

Verse 7

विचार्य बहुशो दैत्यस्तत्त्वं विज्ञाय निश्चितम् । अवश्यमग्रजन्मानो हेतवोऽत्र विचारतः

पुन्हा पुन्हा विचार करून त्या दैत्याने तत्त्व जाणून ठाम निश्चय केला—की येथे कारणे नक्कीच अग्रजन्मा, म्हणजे पूर्वज व प्रधान ज्येष्ठांमध्येच आहेत.

Verse 8

ब्राह्मणान्हंतुमसकृदन्वधावत वै ततः । दैत्यो दुन्दुभिनिर्ह्रादो देववैरी महाखलः

तेव्हा देवांचा वैरी, महाखल दैत्य दुन्दुभी—ज्याचा निनाद रणनगाऱ्यासारखा—ब्राह्मणांचा वध करण्याच्या हेतूने वारंवार धावून आला।

Verse 9

यतः क्रतुभुजो देवाः क्रतवो वेदसंभवाः । ते वेदा ब्राह्मणाधारास्ततो देवबलं द्विजाः

कारण देव यज्ञभागाचे भोक्ते आहेत आणि यज्ञ वेदांपासून उत्पन्न होतात. ते वेद ब्राह्मणांवर आधारलेले आहेत; म्हणून, हे द्विजांनो, देवांचे बळ ब्राह्मणांवरच अवलंबून आहे.

Verse 10

निश्चितं ब्राह्मणाधारास्सर्वे वेदास्सवासवाः । गीर्वाणा ब्राह्मणबला नात्र कार्या विचारणा

निश्चितच सर्व वेद इंद्रादि देवांसह ब्राह्मणांच्या आधारावर स्थित आहेत. देवगणही ब्राह्मणबळानेच बलवान आहेत—यात शंका वा विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 11

ब्राह्मणा यदि नष्टास्स्युर्वेदा नष्टास्ततस्त्वयम् । अतस्तेषु प्रणष्टेषु विनष्टाः सततं सुराः

जर ब्राह्मण नष्ट झाले तर वेद नष्ट होतात, आणि मग तुम्हीही नष्ट होता. म्हणून त्यांचा नाश झाल्यास देवताही सततच विनष्ट होतात.

Verse 12

यज्ञेषु नाशं गच्छत्सु हताहारास्ततस्सुराः । निर्बलास्सुखजय्याः स्युर्निर्जितेषु सुरेष्वथ

यज्ञांचा नाश होताच देवांचा आहार (यज्ञभाग) नष्ट झाला. ते निर्बल व सहज जिंकण्यासारखे झाले; आणि मग देव पराजित झाले.

Verse 13

अहमेव भविष्यामि मान्यस्त्रिजगतीपतिः । अहरिष्यामि देवा नामक्षयास्सर्वसंपदः

मीच त्रिलोकीचा मान्य अधिपती होईन। देवांची सर्व अक्षय संपत्ती मी हरण करीन।

Verse 14

निर्वेक्ष्यामि सुखान्येव राज्ये निहतकंटके । इति निश्चित्य दुर्बुद्धिः पुनश्चिंतितवान्खलः

“आता काटे (शत्रू-अडथळे) नष्ट झालेल्या राज्यात मी नक्कीच सुख भोगीन।” असा निश्चय करून तो दुर्बुद्धी दुष्ट पुन्हा विचार करू लागला।

Verse 15

द्विजाः क्व संति भूयांसो ब्रह्मतेजोतिबृंहिता । श्रुत्यध्यनसंपन्नास्तपोबलसमन्विताः

ते असंख्य द्विज ऋषी कुठे आहेत, जे ब्रह्मतेजाने वृद्धिंगत झाले? जे वेदाध्ययनात निष्णात आणि तपोबलाने युक्त आहेत.

Verse 16

भूयसां ब्राह्मणानां तु स्थानं वाराणसी खलु । तामादावुपसंहृत्य यायां तीर्थांतरं ततः

अनेक ब्राह्मणांचे प्रधान स्थान खरोखर वाराणसी आहे. प्रथम तेथे जाऊन विधिपूर्वक व्रत-नियमांची सांगता करून मग अन्य तीर्थांकडे जावे.

Verse 17

यत्र यत्र हि तीर्थेषु यत्र यत्राश्रमेषु च । संति सर्वेऽग्रजन्मानस्ते मयाद्यास्समंततः

जिथे जिथे तीर्थे आहेत आणि जिथे जिथे आश्रम आहेत, तिथे ते सर्व अग्रजन्मा पूज्यजन आहेत—आणि मी आद्य प्रभू त्यांना सर्व बाजूंनी वेढून आहे.

Verse 18

इति दुंदुभिनिर्ह्रादो मतिं कृत्वा कुलोचिताम् । प्राप्यापि काशीं दुर्वृत्तो मायावी न्यवधीद्द्विजान्

अशी कुलोचित मती करून दुंदुभिनिर्ह्राद काशीला पोहोचला. तरीही तो दुर्वृत्त मायावी द्विज ऋषींना ठार मारू लागला.

Verse 19

समित्कुशान्समादातुं यत्र यांति द्विजोत्तमाः । अरण्ये तत्र तान्सर्वान्स भक्षयति दुर्मतिः

जिथे जिथे श्रेष्ठ द्विज समिधा व कुश गोळा करण्यास अरण्यात जात, तिथे तो दुर्मती जाऊन त्या सर्वांना भक्षून टाकी.

Verse 20

यथा कोऽपि न वेत्त्येवं तथाऽच्छन्नोऽभवत्पुनः । वने वनेचरो भूत्वा यादोरूपो जलाशये

कोणीही त्याला ओळखू नये म्हणून तो पुन्हा पूर्णपणे लपून राहिला. वनात तो वनचारी झाला आणि जलाशयात माशासारखा जलचररूप धारण केले.

Verse 21

अदृश्यरूपी मायावी देवानामप्यगोचरः । दिवा ध्यानपरस्तिष्ठेन्मुनिवन्मुनिमध्यगः

तो अदृश्यरूपी मायावी, देवांनाही अगोचर होता. दिवसा तो ध्यानात तल्लीन राहून, मुनिमध्ये मुनिसारखा स्थित असे.

Verse 22

प्रवेशमुटजानां च निर्गमं हि विलोकयन् । यामिन्यां व्याघ्ररूपेणाभक्षयद्ब्राह्मणान्बहून्

मुनींच्या कुटीरांत येणे-जाणे पाहत तो रात्री व्याघ्ररूप धारण करून अनेक ब्राह्मणांना भक्षीत असे।

Verse 23

निश्शंकम्भक्षयत्येवं न त्यजत्यपि कीकशम् । इत्थं निपातितास्तेन विप्रा दुष्टेन भूरिशः

अशा रीतीने तो निःशंक भक्षण करीत राहिला आणि हाडेही टाकीत नसे। अशा प्रकारे त्या दुष्टाने असंख्य विप्रांना मोठ्या संख्येने पाडले।

Verse 24

एकदा शिवरात्रौ तु भक्तस्त्वेको निजोटजे । सपर्यां देवदेवस्य कृत्वा ध्यानस्थितोऽभवत्

एकदा पावन शिवरात्रीच्या रात्री एकटा भक्त आपल्या झोपडीत देवाधिदेव श्रीशिवांची पूजा करून ध्यानस्थ झाला।

Verse 25

स च दुंदुभिनिर्ह्रादो दैत्येन्द्रो बलदर्पितः । व्याघ्ररूपं समास्थाय तमादातुं मतिं दधे

आणि तो दैत्येंद्र दुंदुभिनिर्ह्राद, बळाच्या गर्वाने मदोन्मत्त होऊन, वाघाचे रूप धारण करून त्याला पकडण्याचा निश्चय करू लागला।

Verse 26

तं भक्तं ध्यानमापन्नं दृढचित्तं शिवेक्षणे । कृतास्त्रमन्त्रविन्यासं तं क्रांतुमशकन्न सः

परंतु तो दैत्य त्या भक्ताला जिंकू शकला नाही—तो ध्यानमग्न, चित्ताने दृढ, शिवावर दृष्टि स्थिर, आणि अस्त्र-मंत्रांचा विन्यास करून सिद्ध होता।

Verse 27

अथ सर्वं गतश्शम्भुर्ज्ञात्वा तस्याशयं हरः । दैत्यस्य दुष्टरूपस्य वधाय विदधे धियम्

तेव्हा सर्वज्ञ शंभूंनी त्याचा अंतःस्थ हेतू जाणला; आणि त्या दुष्टरूप दैत्याच्या वधासाठी हरांनी उपाय निश्चित केला।

Verse 28

यावदादित्सति व्याघ्रस्तावदाविरभूद्धरः । जगद्रक्षामणिस्त्र्यक्षो भक्तरक्षणदक्षधीः

जसा तो वाघ हल्ला करणार, तसाच हर तेथे प्रकट झाले—त्रिनेत्र प्रभू, जगतरक्षणाचा मणि, आणि भक्तरक्षणात परम दक्ष संकल्पवान।

Verse 29

रुद्रमायांतमालोक्य तद्भक्तार्चितलिंगतः । दैत्यस्तेनैव रूपेण ववृधे भूधरोपमः

भक्तांनी पूजलेल्या त्या लिंगातून प्रकट झालेली रुद्रमाया पाहून, दैत्य त्याच रूपाने पर्वतासारखा विशाल झाला।

Verse 30

सावज्ञमथ सर्वज्ञं यावत्पश्यति दानवः । तावदायातमादाय कक्षायंत्रे न्यपीडयत्

दानव सर्वज्ञ प्रभूला तुच्छतेने पाहत असतानाच, जवळ आलेल्याला पकडून काखेला बांधलेल्या यंत्रात दाबून टाकले।

Verse 31

पंचास्यस्त्वथ पंचास्यं मुष्ट्या मूर्द्धन्यताडयत । भक्तवत्सलनामासौ वज्रादपि कठोरया

मग पंचास्याने पंचास्याच्या मस्तकावर मुठीने प्रहार केला; तो ‘भक्तवत्सल’ म्हणून प्रसिद्ध असला, तरी त्याची मुठ वज्रापेक्षाही कठोर होती।

Verse 32

स तेन मुष्टिघातेन कक्षानिष्पेषणेन च । अत्यार्तमारटद्व्याघ्रो रोदसीं पूरयन्मृतः

त्या प्रचंड मुष्टिघाताने व कुशी चिरडल्या गेल्याने तो वाघ अत्यंत वेदनेने आर्तपणे डरकाळी फोडू लागला; त्याच्या गर्जनेने पृथ्वी व आकाश भरून गेले आणि मग तो मरण पावला।

Verse 33

तेन नादेन महता संप्रवेपितमानसाः । तपोधनास्समाजग्मुर्निशि शब्दानुसारतः

त्या महानादाने ज्यांची मने थरथरली, असे तपोधन ऋषी रात्री त्या शब्दाचा मागोवा घेत तेथे एकत्र आले।

Verse 34

अत्रेश्वरं समालोक्य कक्षीकृतमृगेश्वरम् । तुष्टुवुः प्रणतास्सर्वे शर्वं जयजयाक्षरैः

अत्रेश्वर—भगवान शर्व—ज्यांनी मृगेश्वराला कक्षेत धारण केले होते, त्यांना पाहून सर्वांनी नम्र होऊन “जय जय” अशा अक्षरांनी शिवाची स्तुती केली.

Verse 35

ब्राह्मणा ऊचुः । परित्राताः परित्राताः प्रत्यूहाद्दारुणादितः । अनुग्रहं कुरुष्वेश तिष्ठात्रैव जगद्गुरो

ब्राह्मण म्हणाले—आम्ही वाचलो, होय वाचलो, या भयंकर संकटातून. हे ईश! कृपा कर; हे जगद्गुरो! इथेच स्थिर राहा.

Verse 36

अनेनैव स्वरूपेण व्याघ्रेश इति नामतः । कुरु रक्षां महादेव ज्येष्ठस्थानस्य सर्वदा

हे महादेव! याच स्वरूपात “व्याघ्रेश” या नावाने स्थित राहून, या पवित्र ज्येष्ठस्थानाचे सदैव रक्षण कर.

Verse 37

अन्येभ्यो ह्युपसर्गेभ्यो रक्ष नस्तीर्थवासिनः । दुष्टानष्टास्य गौरीश भक्तेभ्यो देहि चाभयम्

हे गौरीश! या पवित्र तीर्थात वसणाऱ्या आम्हांला इतर सर्व उपद्रव व आपत्तींपासून रक्षण करा. हे अष्टवदन प्रभो! दुष्टांचा निग्रह करून आपल्या भक्तांना अभय द्या.

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां भक्तानां चन्द्रशेखरः । तथेत्युक्त्वा पुनः प्राह स भक्तान्भक्तवत्सलः

सनत्कुमार म्हणाले—त्या भक्तांचे वचन ऐकून भक्तवत्सल चंद्रशेखर (शिव) ‘तथास्तु’ असे म्हणाला आणि मग पुन्हा त्या भक्तांशी बोलू लागला.

Verse 39

महेश्वर उवाच । यो मामनेन रूपेण द्रक्ष्यति श्रद्धयात्र वै । तस्योपसर्गसंधानं पातयिष्याम्यसंशयम्

महेश्वर म्हणाले—जो येथे श्रद्धेने मला याच रूपात दर्शन करील, त्याच्यावर येणाऱ्या उपसर्ग-विघ्नांचा प्रहार मी निःसंशय पाडून नष्ट करीन।

Verse 40

मच्चरित्रमिदं श्रुत्वा स्मृत्वा लिंगमिदं हृदि । संग्रामे प्रविशन्मर्त्यो जयमाप्नोत्यसंशयम्

माझे हे चरित्र ऐकून आणि हृदयात या लिंगाचे स्मरण धारण करून जो मर्त्य संग्रामात प्रवेश करतो, तो निःसंशय विजय प्राप्त करतो।

Verse 41

एतस्मिन्नंतरे देवास्समाजग्मुस्सवासवाः । जयेति शब्दं कुर्वंतो महोत्सवपुरस्सरम्

याच दरम्यान इंद्रासह सर्व देव तेथे एकत्र आले; ‘जय’ असा जयघोष करीत, जणू महान उत्सवाच्या अग्रभागी पुढे सरकत होते।

Verse 42

प्रणम्य शंकरं प्रेम्णा सर्वे सांजलयस्सुराः । नतस्कंधाः सुवाग्भिस्ते तुष्टुवुर्भक्तवत्सलम्

प्रेमाने शंकराला प्रणाम करून, सर्व देव हात जोडून व खांदे नमवून, उत्तम वचनांनी भक्तवत्सल प्रभूची स्तुती करू लागले।

Verse 43

देवा ऊचुः । जय शंकर देवेश प्रणतार्तिहर प्रभो । एतद्दुंदुभिनिर्ह्रादवधात्त्राता वयं सुराः

देव म्हणाले— जय शंकर! हे देवेश, हे शरणागतांचे दुःख हरिणाऱ्या प्रभो! या भयानक युद्ध-नगाऱ्याच्या गर्जनेपासून आमचे रक्षण करा; आम्ही देव तुमच्या शरण आलो आहोत।

Verse 44

सदा रक्षा प्रकर्तव्या भक्तानां भक्तवत्सल । वध्याः खलाश्च देवेश त्वया सर्वेश्वर प्रभो

हे भक्तवत्सल! हे देवेश, सर्वेश्वर प्रभो—आपण भक्तांचे सदैव रक्षण करावे; आणि दुष्टांचा वधही आपल्या द्वारेच व्हावा।

Verse 45

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां परमेश्वरः । तथेत्युक्त्वा प्रसन्नात्मा तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

देवांचे ते वचन ऐकून परमेश्वर “तथास्तु” असे म्हणाले. प्रसन्न व शांत अंतःकरणाने ते त्या लिंगातच लीन झाले.

Verse 46

सविस्मयास्ततो देवास्स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा । तेऽपि विप्रा महाहर्षात्पुनर्याता यथागतम्

त्यानंतर देव विस्मयाने भरून आनंदाने आपापल्या धामास गेले. ते ब्राह्मण ऋषीही महान हर्षाने जसे आले तसेच परत गेले.

Verse 47

इदं चरित्रं परम व्याघ्रेश्वरसमुद्भवम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि पठेद्वा पाठयेत्तथा

व्याघ्रेश्वरसमुद्भव हे परम चरित्र ऐकावे, इतरांना ऐकवावे, स्वतः वाचावे किंवा वाचून घ्यावेही.

Verse 48

सर्वान्कामानवाप्नोति नरस्स्वमनसेसितान् । परत्र लभते मोक्षं सर्वदुःखविवर्जितः

तो मनुष्य मनात इच्छिलेल्या सर्व कामना प्राप्त करतो; आणि परलोकात सर्व दुःखांपासून मुक्त होऊन मोक्ष मिळवतो.

Verse 49

इदमाख्यानमतुलं शिवलीला मृताक्षरम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम्

हे अतुल्य आख्यान शिवलीलेचे अमृतमय, अक्षरशः अविनाशी आहे. ते स्वर्ग्य पुण्य, यश, आयुष्य आणि पुत्र-पौत्रांची वाढ प्रदान करते.

Verse 50

परं भक्तिप्रदं धन्यं शिवप्रीतिकरं शिवम् । परमज्ञानदं रम्यं विकारहरणं परम्

तो परम शिव धन्य आहेत—परम भक्ती देणारे, शिवप्रसन्नता करणारे. ते परम ज्ञान देतात, रम्य आहेत, आणि सर्व विकार-मलिनता हरून नेणारे परम आहेत.

Verse 58

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि रुद्रसंहितायां पञ्च युद्धखण्डे दुंदुभिनिर्ह्राददैत्यवधवर्णनं नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय भाग रुद्रसंहितेच्या पंचम विभाग युद्धखण्डात ‘दुंदुभिनिर्ह्राद दैत्यवधवर्णन’ नामक अठ्ठावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.