मृत्युञ्जय-विद्या-प्रादुर्भावः (The Manifestation/Transmission of the Mṛtyuñjaya Vidyā)
या अध्यायात गुरु-शिष्य परंपरेत सनत्कुमार व्यासांना शिवाच्या ‘मृत्युञ्जय’ स्वरूपाशी निगडित मृत्युनिवारक परा विद्या—मृत्युप्रशमनी—याचा उगम व प्रभाव सांगतात. भृगुवंशीय काव्य ऋषी वाराणसीस जाऊन विश्वेश्वराचे ध्यान करीत दीर्घ तप करतात; त्या तपोबलातून विद्या प्रकट होते. पुढे शिवलिंग-प्रतिष्ठा, शुभ विहीर निर्माण, ठराविक प्रमाणात पंचामृताने वारंवार अभिषेक, सुगंधित स्नान-लेपन आणि विपुल पुष्पार्पण यांची विधीमय मांडणी येते; वनस्पती-पुष्पांची सूची शुद्धता, सुवास व भक्तिसमृद्धी दर्शवते. ‘मृतसंजीवनी’ नामक ही शुद्ध विद्या महातपातून सिद्ध झालेली तपशक्ती असून शिवभक्तीत प्रतिष्ठित झाल्यावर मृत्युभय हरते व प्राणशक्ती पुनर्स्थापित करते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास यथा प्राप्ता मृत्युप्रशमनी परा । विद्या काव्येन मुनिना शिवान्मृत्युञ्जयाभिधात्
सनत्कुमार म्हणाले—हे व्यास, ऐक; मृत्यू शांत करणारी ती परम विद्या कशी प्राप्त झाली. मुनि काव्य (शुक्र) यांनी ‘मृत्युंजय’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या शिवांकडून ती घेतली।
Verse 2
पुरासौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् । बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्
पूर्वी काळी भृगुवंशातील एक वंशज वाराणसी नगरीस गेला आणि विश्वेश्वर प्रभूचे ध्यान करीत दीर्घकाळ तपश्चर्या केली।
Verse 3
स्थापयामास तत्रैव लिंगं शंभोः परात्मनः । कूपं चकार सद्रम्यं वेदव्यास तदग्रतः
तेथेच त्याने परात्मा शंभूचे लिंग स्थापित केले. आणि त्याच्या समोर, हे वेदव्यास, एक सुंदर व शुभ कूप (विहीर) बांधली.
Verse 4
मृतसंजीवनी नाम विद्या या मम निर्मला । तपोबलेन महता मयैव परिनिर्मिता
‘मृतसंजीवनी’ नावाची माझी एक निर्मळ विद्या आहे. महान तपोबलाने ती मीच पूर्णतः निर्माण केली आहे.
Verse 5
सहस्रकृत्वो देवेशं चन्दनैर्यक्षकर्दमैः । समालिलिंप सुप्रीत्या सुगन्धोद्वर्त्तनान्यनु
अतिशय प्रीतीने त्याने देवेश्वराला सहस्र वेळा चंदन व यक्षांचे सुगंधी लेप लावून अभ्यंग केला; नंतर इतर मधुर-सुगंधी उटणे व अंगरागांनीही त्यांना शोभविले।
Verse 6
राजचंपकधत्तूरैः करवीरकुशेशयैः । मालतीकर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः
ते राजचंपक व धत्तूराच्या पुष्पांनी, करवीर व कमळांनी, तसेच मालती, कर्णिकार, कदंब, बकुळ व उत्पल फुलांनी सुशोभित होते.
Verse 7
मल्लिकाशतपत्रीभिस्सिंधुवारैस्सकिंशुकः । बन्धूकपुष्पैः पुन्नागैर्नागकेशरकेशरैः
ते मल्लिका व शतपत्री, सिंधुवार व किंशुक यांच्या पुष्पांनी, तसेच बंधूक, पुन्नाग आणि नागकेशराच्या सुगंधी केसरांनी अलंकृत होऊन शिवपूजेस योग्य असे दिव्य पुष्पार्घ्य झाले।
Verse 8
नवमल्लीचिबिलिकैः कुंदैस्समुचुकुन्दकैः । मन्दारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्वृकैः । ग्रन्थिपर्णैर्दमनकैः सुरम्यैश्चूतपल्लवैः
त्यांनी नवमल्लिका व चिबिलिका, शुभ्र कुंद व समुचुकुंद पुष्पांनी; दिव्य मन्दार व बिल्वपत्रांनी; द्रोण, मरुबक व वृक पुष्पांनी; तसेच सुगंधी ग्रन्थिपर्ण, दमनक आणि अतिरम्य आंब्याच्या पल्लवांनी शिवाची सम्यक् अर्चना केली।
Verse 9
तुलसीदेवगंधारीबृहत्पत्रीकुशांकुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः
त्यांनी तुळस, देवगंधारी, बृहत्पत्री, कोवळे कुशांकुर, नद्यावर्त व अगस्त्य पुष्पांनी; तसेच शालपाने व देवदारूच्या अर्पणांसह—शुभ सामग्रीने भगवान शिवाची पूजा केली।
Verse 10
कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुरकुरुंटकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि
कांचनार, कुरबक, दूर्वेचे कोवळे अंकुर आणि कुरुंटक पुष्पांनी—आणि या प्रत्येक कुसुमांसह इतरही अनेक नवपल्लवांनी—शिवपूजा अत्यंत समृद्धपणे पार पडली।
Verse 11
पत्रैः सहस्रपत्रैश्च रम्यैर्नानाविधैश्शुभैः । सावधानेन सुप्रीत्या स समानर्च शंकरम्
त्याने विविध प्रकारच्या रम्य, शुभ पानांनी आणि सहस्रदल (कमळ) पानांसह सावधपणे व प्रेमपूर्वक शंकराची सम्यक् पूजा केली।
Verse 12
गीतनृत्योपहारैश्च संस्तुतः स्तुतिभिर्बहु । नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम्
त्याने गीत‑नृत्याच्या अर्पणांनी, विपुल स्तुतिंनी, सहस्रनामपाठाने व अन्य स्तोत्रांनी शंकराचे भक्तिभावाने स्तवन करून त्यांना तुष्ट केले।
Verse 13
सहस्रं पञ्चशरदामित्थं शुक्रो महेश्वरम् । नानाप्रकारविधिना महेशं स समर्चयत्
अशा रीतीने शुक्राचार्यांनी पंधराशे वर्षे विविध विधी‑विधान व व्रत‑नियमांनी महेश्वर महादेवांची अखंड आराधना केली।
Verse 14
यदा देवं नानुलोके मनागपि वरोन्मुखम् । तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीव दुस्सहम्
जेव्हा त्याला देव वर देण्यास किंचितही अनुकूल दिसला नाही, तेव्हा त्याने आणखी एक घोर व अत्यंत दुर्धर असा नियम‑तप स्वीकारला।
Verse 15
प्रक्षाल्य चेतसोऽत्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् । भावनावार्भिरसकृदिंद्रियैस्सहितस्य च
त्याने चित्तातील ‘चंचलता’ नावाचा महामल भावनारूपी जलाने वारंवार धुऊन, इंद्रियांसह पूर्णतः निर्मळ केला।
Verse 16
निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने । प्रययौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः
चित्त निर्मळ करून त्या कवीने पिनाकी (भगवान शिव) यांना एक रत्न अर्पण केले. त्यानंतर तो सूक्ष्म धुरकणांच्या समूहात विलीन होऊन सहस्र शरद् (हजार वर्षे) तसाच राहिला।
Verse 17
काव्यमित्थं तपो घोरं कुर्वन्तं दृढमानसम् । प्रससाद स तं वीक्ष्य भार्गवाय महेश्वरः
अशा प्रकारे घोर तप करणाऱ्या दृढमनाच्या भार्गवाला पाहून महेश्वर त्याच्यावर प्रसन्न झाले।
Verse 18
तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः । उवाच तं विरूपाक्षस्साक्षाद्दाक्षायणीपतिः
मग त्या लिंगातून सहस्र सूर्यांहून अधिक तेजस्वी त्रिनेत्रधारी विरूपाक्ष—दाक्षायणी (सती) यांचे साक्षात् पती—प्रकट होऊन त्याला म्हणाले।
Verse 19
महेश्वर उवाच । तपोनिधे महाभाग भृगुपुत्र महामुने । तपसानेन ते नित्यं प्रसन्नोऽहं विशेषतः
महेश्वर म्हणाले—हे तपोनिधे, हे महाभाग, हे भृगुपुत्र महामुने! तुझ्या या तपामुळे मी सदैव प्रसन्न आहे, आणि विशेषतः अत्यंत प्रसन्न आहे।
Verse 20
मनोभिलषितं सर्वं वरं वरय भार्गव । प्रीत्या दास्येऽखिलान्कामान्नादेयं विद्यते तव
हे भार्गव! मनात जे जे अभिलषित आहे ते सर्व वर माग. तुझ्यावर प्रसन्न होऊन मी तुझ्या सर्व इच्छा देईन; तुझ्यासाठी न देण्यासारखे काहीच नाही।
Verse 21
सनत्कुमार उवाच । निशम्येति वचश्शंभोर्महासुखकरं वरम् । स बभूव कविस्तुष्टो निमग्नस्सुखवारिधौ
सनत्कुमार म्हणाले—शंभूची ती महान सुख देणारी श्रेष्ठ वचने ऐकून तो कवी-ऋषी संतुष्ट झाला आणि जणू सुखसागरात निमग्न झाला।
Verse 22
उद्यदानंदसंदोह रोमांचाचितविग्रहः । प्रणनाम मुदा शंभुमंभो जनयनो द्विजः
उदित आनंदाच्या लहरींनी भरून, रोमांचाने त्याचे शरीर पुलकित झाले; जलजन्मा तो द्विज-ऋषी आनंदाने शंभूला प्रणाम करू लागला।
Verse 23
तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफुल्लनयनाचलः । मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च
प्रसन्न होऊन त्याने अष्टतनु भगवान् शिवाची स्तुती केली. आनंदाने फुललेल्या नेत्रांनी स्थिर उभा राहून मस्तकी अंजली धरून तो मोठ्याने म्हणाला—“जय! जय!”
Verse 24
भार्गव उवाच । त्वं भाभिराभिरभिभूय तमस्समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् । देदीप्यसे दिवमणे गगने हिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते
भार्गव म्हणाले—हे प्रभो! आपल्या तेजस्वी प्रभांनी तू सर्व तमाचा पराभव करून त्याला अस्ताला नेतोस, आणि निशाचरांच्या अभिमत योजना नष्ट करतोस. हे दिव्य-मणी! लोकत्रयाच्या हितासाठी तू आकाशात दीप्तिमान आहेस. हे जगदीश्वर, तुला नमस्कार असो.
Verse 25
लोकेऽतिवेलमतिवेलमहामहोभिर्निर्भासि कौ च गगनेऽखिललोकनेत्रः । विद्राविताखिलतमास्सुतमो हिमांशो पीयूष पूरपरिपूरितः तन्नमस्ते
हे हिमांशु, अखिल लोकांचे नेत्र! आकाशात तू अतिशय महान तेजाने कसा उजळून निघालास! सर्व अंधार दूर करून, हे श्रेष्ठ सुत, तू अमृतधारांनी परिपूर्ण आहेस. तुला नमस्कार असो.
Verse 26
त्वं पावने पथि सदागतिरप्युपास्यः कस्त्वां विना भुवनजीवन जीवतीह । स्तब्धप्रभंजनविवर्द्धि तसर्वजंतोः संतोषिता हि कुलसर्वगः वै नमस्ते
हे प्रभो! पावन मार्गावर आपण सदैव उपस्थित आश्रय आहात व नित्य उपास्य आहात. आपल्या विना—हे भुवनजीवन—इथे कोण जगेल? आपण वाऱ्यांना स्थिरही करता आणि सर्व जीवांसाठी त्यांची शक्तीही वाढविता; आपण सर्व कुल-समुदायांचा सर्वव्यापी आधार आहात. आपल्याला नमस्कार.
Verse 27
विश्वेकपावक न तावकपावकैकशक्तेरृते मृतवतामृतदिव्यकार्यम् । प्राणिष्यदो जगदहो जगदंतरात्मंस्त्वं पावकः प्रतिपदं शमदो नमस्ते
हे विश्वाचे एकमेव पावनकर्ता! तुझ्या पावकशक्तीचा एक कणही नसता मृतप्राय जन अमृतत्व देणारे दिव्य कार्य साधू शकत नाहीत. तूच जगांचा प्राणदाता, जगाचा अंतरात्मा; प्रत्येक पावलावर शांती देणारा नित्य अग्निरूप आहेस. तुला नमस्कार।
Verse 28
पानीयरूप परमेश जगत्पवित्र चित्रविचित्रसुचरित्रकरोऽसि नूनम् । विश्वं पवित्रममलं किल विश्वनाथ पानीयगाहनत एतदतो नतोऽस्मि
हे परमेश्वरा! जलरूपाने तू जगत पवित्र करतोस; तू निश्चयच अद्भुत व परम मंगलमय कृत्ये घडवितोस. हे विश्वनाथा! या जल-अवगाहनाने सर्व विश्व निर्मळ व पावन होते; म्हणून या हेतुने मी तुला प्रणाम करतो।
Verse 29
आकाशरूपबहिरंतरुतावकाशदानाद्विकस्वरमिहेश्वर विश्वमेतत् । त्वत्तस्सदा सदय संश्वसिति स्वभावात्संकोचमेति भक्तोऽस्मि नतस्ततस्त्वाम्
हे ईश्वरा! तू आकाशरूप आहेस—बाहेरही आणि आतही; सर्वांना अवकाश देत असल्याने हे विश्व विस्तारते व तेजस्वी होते. हे दयाळू! तुझ्यापासूनच हे स्वभावतः सतत श्वास घेते आणि तुझ्यातच पुन्हा संकोच पावते. म्हणून मी तुझा भक्त; मी तुला वारंवार प्रणाम करतो।
Verse 30
विश्वंभरात्मक बिभर्षि विभोत्र विश्वं को विश्वनाथ भवतोऽन्यतमस्तमोरिः । स त्वं विनाशय तमो तम चाहिभूषस्तव्यात्परः परपरं प्रणतस्ततस्त्वाम्
हे विभो, विश्वंभरस्वरूपा! तूच येथे समस्त विश्व धारण करतोस. हे विश्वनाथा! तुझ्यावाचून घोरतम अंधाराचा नाशकर्ता कोण असू शकेल? म्हणून हे अहिभूषणा! बाह्य व अंतःकरणातील तम नष्ट कर. परात्पर, परपर, स्तुत्यापलीकडे—मी तुला प्रणाम करतो।
Verse 31
आत्मस्वरूप तव रूपपरंपराभिराभिस्ततं हर चराचररूपमेतत् । सर्वांतरात्मनिलयप्रतिरूपरूप नित्यं नतोऽस्मि परमात्मजनोऽष्टमूर्ते
हे हर! तू आत्मस्वरूप आहेस; तुझ्या रूपपरंपरेने हे सर्व चराचर जग व्यापलेले आहे. हे सर्वांतरात्म्याचे अधिष्ठान, सर्व रूपांत प्रतिबिंबित आदिरूप! हे परमात्मज अष्टमूर्ते, मी तुला नित्य नमस्कार करतो.
Verse 32
इत्यष्टमूर्तिभिरिमाभिरबंधबंधो युक्तौ करोषि खलु विश्वजनीनमूर्त्ते । एतत्ततं सुविततं प्रणतप्रणीत सर्वार्थसार्थपरमार्थ ततो नतोऽस्मि
हे विश्वजनीनमूर्ते! तू स्वतः अबंध आहेस, तरीही या अष्टमूर्तींशी युक्ती (संबंध) करतोस. तुझे अस्तित्व सर्वत्र सुंदर रीतीने विस्तृत व व्याप्त आहे; तू सर्वार्थांचा सार आणि परम अर्थ आहेस—म्हणून मी तुला नमस्कार करतो.
Verse 33
सनत्कुमार उवाच । अष्टमूर्त्यष्टकेनेत्थं परिष्टुत्येति भार्गवः । भर्गं भूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः
सनत्कुमार म्हणाले—अशा प्रकारे अष्टमूर्तींच्या स्तवाने भर्ग (शिव) यांची यथोचित स्तुती करून, भार्गव ऋषी मस्तक भूमीला लावून पुन्हा पुन्हा प्रणाम करू लागले.
Verse 34
इति स्तुतो महादेवो भार्गवेणातितेजसा । उत्थाय भूमेर्बाहुभ्यां धृत्वा तं प्रणतं द्विजम्
अतितेजस्वी भार्गवाने अशी स्तुती केल्यावर महादेव उठले आणि आपल्या दोन्ही बाहूंनी भूमीवर प्रणत झालेल्या त्या द्विजाला उचलून उभे केले।
Verse 35
उवाच श्लक्ष्णया वाचा मेघनादगभीरया । सुप्रीत्या दशनज्योत्स्ना प्रद्योतितदिंगतरः
ते मेघगर्जनेसारख्या गंभीर, मृदू वाणीने बोलले; आणि अतिशय प्रीतीने त्यांच्या दातांची चंद्रज्योत्स्ना सर्व दिशांचे अंतर उजळून टाकीत होती।
Verse 36
महादेव उवाच । विप्रवर्य कवे तात मम भक्तोऽसि पावनः । अनेनात्युग्रतपसा स्वजन्याचरितेन च
महादेव म्हणाले— हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, हे कवी-मुनी, प्रिय वत्सा! तू माझा भक्त आहेस, पवित्र व पावन करणारा. या अत्यंत उग्र तपाने आणि आपल्या कुलोचित आचरणाने (तू माझी कृपा प्राप्त केलीस)।
Verse 37
लिंगस्थापनपुण्येन लिंगस्याराधनेन च । दत्तचित्तोपहारेण शुचिना निश्चलेन च
लिंगस्थापनेच्या पुण्याने, लिंगाच्या आराधनेने, आणि शुद्ध व अचल मनाने—समर्पित चित्ताने—उपहार/अर्पण केल्याने, अशा भक्तीचे फळ प्राप्त होते।
Verse 38
अविमुक्तमहाक्षेत्रपवित्राचरणेन च । त्वां सुताभ्यां प्रपश्यामि तवादेयं न किंचन
अविमुक्त महाक्षेत्राने पवित्र झालेले चरण असताना, मी तुला तुझ्या दोन पुत्रांसह पाहतो. तुझ्यासाठी खरोखरच घेण्यासारखे काहीही नाही।
Verse 39
अनेनैव शरीरेण ममोदरदरीगतः । मद्वरेन्द्रियमार्गेण पुत्रजन्मत्वमेष्यसि
याच देहाने माझ्या गर्भगुहेत प्रवेश करून, माझ्या श्रेष्ठ जननेन्द्रिय-मार्गाने तू पुत्ररूपाने जन्म पावशील।
Verse 40
यच्छाम्यहं वरं तेऽद्य दुष्प्राप्यं पार्षदैरपि । हरेर्हिरण्यगर्भाच्च प्रायशोहं जुगोप यम्
आज मी तुला असा वर देतो, जो माझ्या पार्षदांनाही दुर्लभ आहे; हरि (विष्णु) व हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) यांच्यापासूनही तो मी बहुतेक गुप्तच ठेवला आहे।
Verse 42
त्वां तां तु प्रापयाम्यद्य मंत्ररूपां महाशुचे । योग्यता तेऽस्ति विद्यायास्तस्याश्शुचि तपोनिधे
हे महाशुचि! आज मी तुला मंत्ररूप अशी ती पवित्र विद्या प्रदान करीन. हे निर्मळ तपोनिधे! त्या विद्येसाठी तू पूर्णतः योग्य आहेस.
Verse 43
यंयमुद्दिश्य नियतमेतामावर्तयिष्यसि । विद्यां विद्येश्वरश्रेष्ठं सत्यं प्राणि ष्यति धुवम्
ज्याज्याला उद्देशून तू नियमपूर्वक या विद्येचे आवर्तन करशील, तो विद्येश्वरश्रेष्ठाच्या कृपेने निश्चयच सत्य जीवन व कल्याण प्राप्त करील.
Verse 44
अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्नि च तारकम् । देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव
तुझे तेज सूर्यापेक्षाही अधिक आणि प्रचंड अग्नीपेक्षाही तीव्र होवो; आणि आकाशात ताऱ्यासारखे दीप्त होऊन तू ग्रहांमध्ये श्रेष्ठ हो.
Verse 46
तवोदये भविष्यंति विवाहादीनि सुव्रत । सर्वाणि धर्मकार्याणि फलवंति नृणामिह
हे सुव्रत! तुझ्या शुभ उदयाने विवाहादी सर्व धर्मानुष्ठाने घडतील; आणि या लोकी मनुष्यांनी केलेली सर्व धर्मकर्मे फलदायी होतील।
Verse 47
सर्वाश्च तिथयो नन्दास्तव संयोगतश्शुभाः । तव भक्ता भविष्यंति बहुशुक्रा बहु प्रजाः
हे नंद (नंदिन)! तुझ्या संयोगाने सर्व तिथी शुभ होतात; तुझे भक्त समृद्ध होतील—बहुतेजस्वी आणि बहुसंतानयुक्त।
Verse 48
त्वयेदं स्थापितं लिंगं शुक्रेशमिति संज्ञितम् । येऽर्चयिष्यंति भनुजास्तेषां सिद्धिर्भविष्यति
हे लिंग तुझ्याच हातून स्थापित झाले असून ‘शुक्रेश’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. भानूचे वंशज जे याचे अर्चन करतील, त्यांना निश्चयाने सिद्धी मिळेल.
Verse 49
आवर्षं प्रतिघस्रां ये नक्तव्रतपरायणाः । त्वद्दिने शुक्रकूपे ये कृतसर्वोदकक्रियाः
जे वर्षाऋतूभर दररोज नक्तव्रतास परायण राहतात, आणि जे तुझ्या पवित्र दिवशी शुक्रकूपात सर्व जलकर्मे (उदकक्रिया) करतात—अशा भक्तांना तुझ्या कृपेने उपासनेचे फळ मिळो.
Verse 50
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे मृतसंजीविनीविद्याप्राप्तिवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखंडात ‘मृतसञ्जीविनीविद्याप्राप्तिवर्णन’ नावाचा पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 51
पुंस्त्वसौभाग्यसंपन्ना भविष्यंति न संशयः । उपेतविद्यास्ते सर्वे जनास्स्युः सुखभागिनः
संशय नाही; ते पुरुषार्थ व सौभाग्याने संपन्न होतील. ते सर्व लोक सम्यक् विद्यायुक्त होऊन सुखाचे भागीदार होतील।
Verse 52
इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्र लिंगे लयं ययौ । भार्गवोऽपि निजं धाम प्राप संतुष्टमानसः
अशा रीतीने वर देऊन देव त्या लिंगात लीन झाले. आणि भार्गवही संतुष्ट मनाने आपल्या धामास पोहोचला।
Verse 53
इति ते कथितं व्यास यथा प्राप्ता तपोबलात् । मृत्युंजयाभिधा विद्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
हे व्यास, तपोबलाने ‘मृत्युंजया’ नावाची पवित्र विद्या कशी प्राप्त झाली ते मी तुला सांगितले. आता आणखी काय ऐकावयास इच्छितोस?
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra narrates how the death-subduing Mṛtyuñjaya-related vidyā became available through the tapas of the sage Kāvya in Vārāṇasī, alongside the establishment of a Śiva-liṅga and intensive abhiṣeka-based worship.
They operate as a ritual index: abundance, fragrance, and purity are treated as effective categories that ‘configure’ devotion into a stable upāsanā, making the vidyā’s protective promise (mṛtyupraśamana) ritually actionable.
Śiva as Viśveśvara/Mṛtyuñjaya is foregrounded to frame Śiva not only as cosmic sovereign but as the accessible protector who neutralizes death through mantra-knowledge anchored in liṅga worship and tapas-derived potency.