सतीचरिते पितृगृहे आशीर्वाद-वचनम् तथा यौवनारम्भः — Satī at her father’s house: blessings and the onset of youth
या अध्यायात ब्रह्मा दक्षाच्या गृहात सतीचरित्र सांगतात. ते सतीला पित्याजवळ उभी असलेली, त्रैलोक्याचा सारस्वरूपा अशी वर्णितात. दक्ष ब्रह्मा व नारद यांचा सत्कार करून नमस्कार करतो; सतीही लोकाचाराप्रमाणे भक्तिभावाने प्रणाम करते. नंतर दक्षाने दिलेल्या शुभ आसनावर सती विराजमान होते आणि ब्रह्मा-नारद तेथेच असतात. ब्रह्मा आशीर्वाद देतात—सती ज्या पुरुषाची इच्छा करील आणि जो तिला इच्छील तोच तिचा पती होवो; तो सर्वज्ञ जगदीश्वर आहे, ज्याने दुसरी पत्नी घेतली नाही, घेत नाही, घेणारही नाही—अर्थात शिव. काही काळानंतर दक्षाच्या अनुमतीने ब्रह्मा व नारद प्रस्थान करतात. दक्ष आनंदित व निश्चिंत होऊन सतीला पराशक्ती मानू लागतो. पुढे सती बाल्य सोडून रम्य क्रीडांतून यौवनारंभात प्रवेश करते; तपस्या व अंतःतेजामुळे तिचे सौंदर्य अधिकाधिक वाढते.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथैकदा पितुः पार्श्वे तिष्ठंतीं तां सतीमहम् । त्वया सह मुनेद्राक्षं सारभूतां त्रिलोकके
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनींद्रा, एकदा मी तुझ्यासह त्रिलोकीची सारभूता सती पित्याच्या पार्श्वभागी उभी असलेली पाहिली।
Verse 2
पित्रा नमस्कृतं वीक्ष्य सत्कृतं त्वां च मां सती । प्रणनाम मुदा भक्त्या लोकलीलानुसारिणी
पित्याने नमस्कार केला व तुला आणि मला योग्य सत्कार झाला हे पाहून, लोकलीलेनुसार वागणारी सती आनंदाने व भक्तीने प्रणाम करू लागली।
Verse 3
प्रणामांते सतीं वीक्ष्य दक्षदत्तशुभासने । स्थितोहं नारद त्वं च विनतामहमागदम्
प्रणाम संपल्यावर, दक्षाने दिलेल्या शुभ आसनावर बसलेली सती पाहून, हे नारदा, मी आणि तू तेथे उभे राहिलो; मग मी विनयाने तिच्याजवळ गेलो।
Verse 4
त्वामेव यः कामयते यन्तु कामयसे सति । तमाप्नुहि पतिं देवं सर्वज्ञं जगदीश्वरम्
हे सती, जो तुला इच्छितो आणि ज्याला तूही इच्छितेस, त्यालाच पती म्हणून प्राप्त कर—तो देव, सर्वज्ञ पति, समस्त जगाचा ईश्वर आहे.
Verse 5
यो नान्यां जगृहे नापि गृह्णाति न ग्रहीष्यति । जायां स ते पतिर्भूयादनन्यसदृशश्शुभे
हे शुभे, ज्याने दुसरी कोणतीही स्त्री स्वीकारली नाही, स्वीकारत नाही आणि कधी स्वीकारणारही नाही—तोच तुझा पती होवो; आणि तू त्याची एकमेव, अनुपम पत्नी हो.
Verse 6
इत्युक्त्वा सुचिरं तां वै स्थित्वा दक्षालये पुनः । विसृष्टौ तेन संयातौ स्वस्थानं तौ च नारद
असे बोलून तो बराच काळ दक्षाच्या गृहात राहिला. नंतर त्याने आदराने निरोप दिल्यावर ते दोघेही आपल्या स्थानी परत गेले—हे नारद।
Verse 7
दक्षोभवच्च सुप्रीतः तदाकर्ण्य गतज्वरः । आददे तनयां स्वां तां मत्वा हि परमेश्वरीम्
हे ऐकून दक्ष अत्यंत प्रसन्न झाला व त्याचा उद्वेग निवळला. आपल्या त्या कन्येलाच परमेश्वरी मानून त्याने तिला स्वीकारले.
Verse 8
इत्थं विहारै रुचिरैः कौमारैर्भक्तवत्सला । जहाववस्थां कौमारीं स्वेच्छाधृतनराकृतिः
अशा रीतीने रम्य कौमार-विहारांनी, भक्तवत्सला देवी—जिने स्वेच्छेने नररूप धारण केले होते—हळूहळू आपली कुमारिका-अवस्था सोडू लागली।
Verse 9
अतीव तपसांगेन सर्वांगेषु मनोहरा
अतितपस्येच्या तेजामुळे ती सर्व अंगांनी मनोहर झाली—संपूर्ण देहात तेजस्वी व सुंदर।
Verse 10
दक्षस्तां वीक्ष्य लोकेशः प्रोद्भिन्नांतर्वयस्थिताम् । चिंतयामास भर्गाय कथं दास्य इमां सुताम्
लोकश्रेष्ठ दक्षाने तिला—यौवनप्रौढीत स्थित—पाहून मनात विचार केला: “भर्ग (शिव) यांना ही माझी कन्या मी कशी देऊ?”
Verse 11
अथ सापि स्वयं भर्गं प्राप्तुमैच्छत्तदान्वहम् । पितुर्मनोगतिं ज्ञात्वा मातुर्निकटमागमत्
तेव्हा तिलाही त्या वेळेस स्वयंच भर्ग (भगवान शिव) यांना प्राप्त करण्याची इच्छा झाली. पित्याच्या मनातील हेतू जाणून ती मातेजवळ गेली.
Verse 12
पप्रच्छाज्ञां तपोहेतोश्शंकरस्य विनीतधीः । मातुश्शिवाथ वैरिण्यास्सा सखी परमेश्वरी
विनीत बुद्धीच्या त्या परमेश्वरीने तपासाठी शंकरांची आज्ञा मागितली. माता शिवा तिला वैरिणी मानत असली तरी ती तिची सखीच होती.
Verse 13
ततस्सती महेशानं पतिं प्राप्तुं दृढव्रता । सा तमाराधयामास गृहे मातुरनुज्ञया
त्यानंतर सतीने महेशानाला पती म्हणून प्राप्त करण्याचा दृढ व्रत घेतला आणि मातेकडून अनुमती घेऊन मातृगृहातच त्यांची आराधना केली.
Verse 14
आश्विने मासि नन्दायां तिथावानर्च भक्तितः । गुडौदनैस्सलवणैर्हरं नत्वा निनाय तम्
आश्विन महिन्यात शुभ नंदा तिथीला तिने भक्तिभावाने पूजन केले। मग हर (भगवान् शिव) यांना नमस्कार करून गूळ-भात व लवणयुक्त अन्न नैवेद्य अर्पण करून ती विधी पूर्ण केली।
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे नंदाव्रतविधानशिवस्तुति वर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडात ‘नंदाव्रतविधान व शिवस्तुतीचे वर्णन’ नावाचा पंधरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 16
मार्गशीर्षेऽसिताष्टम्यां सतिलैस्सयवौदनैः । पूजयित्वा हरं कीलैर्निनाय दिवसान् सती
मार्गशीर्ष महिन्यातील कृष्णाष्टमीला सतीने तिळ व यवयुक्त ओदन अर्पून हराचे पूजन केले; आणि दृढ व्रत‑नियमरूपी कीलांनी दिवस भक्तितपश्चर्येत घालविले।
Verse 17
पौषे तु शुक्लसप्तम्यां कृत्वा जागरणं निशि । अपूजयच्छिवं प्रातः कृशरान्नेन सा सती
पौष महिन्यात शुक्ल पक्षातील सप्तमीला सतीने रात्र जागरण केले; पहाटे कृशरान्न अर्पून भगवान शिवांची पूजा केली।
Verse 18
माघे तु पौर्णमास्यां स कृत्वा जागरणं निशि । आर्द्रवस्त्रा नदीतीरेऽकरोच्छंकरपूजनम्
माघ महिन्याच्या पौर्णिमेला त्याने रात्र जागरण केले; ओले वस्त्र परिधान करून नदीकाठी शंकराचे पूजन केले।
Verse 19
तपस्यसितभूतायां कृत्वा जागरणं निशि । विशेषतस्समानर्च शैलूषैस्सर्वयामसु
त्या तपस्येच्या रात्री—ज्या वेळी भूत-प्रेत विशेष सक्रिय असतात—रात्र जागरण करावे; आणि रात्रीच्या प्रत्येक प्रहरात गायक-वादक व नटांसह विशेष भक्तीने शिवाची पूजा व स्तुती करावी।
Verse 20
चैत्रे शुक्लचतुर्दश्यां पलाशैर्दमनैश्शिवम् । अपूजयद्दिवारात्रौ संस्मरन् सा निनाय तम्
चैत्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीला सतीने पलाश फुले व दमन पाने अर्पून शिवाची पूजा केली; अखंड स्मरण करत तिने दिवस-रात्र भक्तीत तो काळ घालवला।
Verse 21
राधशुक्लतृतीयायां तिलाहारयवौदनैः । पूजयित्वा सती रुद्रं नव्यैर्मासं निनाय तम्
राधा मासाच्या शुक्लपक्षातील तृतीयेला सतीने तिळाहार व यव-ओदन अर्पून रुद्रदेवांची पूजा केली आणि नूतन, शुद्ध व्रतांनी तो मास व्यतीत केला।
Verse 22
ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां वै रात्रै संपूज्य शंकरम् । वसनैर्बृहतीपुष्पैर्निराहारा निनाय तम्
ज्येष्ठ पौर्णिमेच्या रात्री सतीने शंकरांची रात्रभर विधिपूर्वक पूजा केली; वस्त्रे व मोठी पुष्पे अर्पून, निराहार राहून ती रात्र त्यांच्या व्रतात घालवली।
Verse 23
आषाढस्य चतुर्दश्यां शुक्लायां कृष्णवाससा । बृहतीकुसुमैः पूजा रुद्रस्याकारि वै तया
आषाढ शुक्ल चतुर्दशीला सतीने काळे वस्त्र परिधान करून बृहतीच्या मोठ्या पुष्पांनी भगवान रुद्रांची निश्चयाने पूजा केली।
Verse 24
श्रावणस्य सिताष्टम्यां चतुर्दश्यां च सा शिवम् । यज्ञोपवीतैर्वासोभिः पवित्रैरप्यपूजयत्
श्रावणातील शुक्ल अष्टमी व चतुर्दशीला तिने शिवाची पूजा केली; यज्ञोपवीत व पवित्र वस्त्रे पावन अर्पण म्हणून समर्पित केली।
Verse 25
भाद्रे कृष्णत्रयोदश्यां पुष्पैर्नानाविधैः फलैः । संपूज्य च चतुर्दश्यां चकार जलभो जनम्
भाद्रपद कृष्ण त्रयोदशीला त्याने नानाविध पुष्पे व फळे अर्पून (शिवाची) संपूजा केली; आणि चतुर्दशीला जलभाने जनन-विधी, संततीोत्पत्तीचे कर्म केले।
Verse 26
नानाविधैः फलैः पुष्पैस्सस्यैस्तत्कालसंभवैः । चक्रे सुनियताहारा जपन्मासे शिवार्चनम्
त्या ऋतूत उत्पन्न झालेल्या नानाविध फळे, पुष्पे व धान्य यांनी—अतिशय नियमनिष्ठ आहार ठेवून—सतीने एक महिना जप करत करत भगवान शिवाची पूजा केली।
Verse 27
सर्वमासे सर्वदिने शिवार्चनरता सती । दृढव्रताभवद्देवी स्वेच्छाधृतनराकृतिः
प्रत्येक महिन्यात, प्रत्येक दिवशी सती शिवपूजनात रत असे। देवी दृढव्रती झाली आणि स्वेच्छेने मानवरूप धारण केले होते।
Verse 28
इत्थं नंदाव्रतं कृत्स्नं समाप्य सुसमाहिता । दध्यौ शिवं सती प्रेम्णा निश्चलाभूदनन्यधीः
अशा रीतीने नंदाव्रत पूर्ण करून सती अत्यंत समाहित झाली। तिने प्रेमाने शिवाचे ध्यान केले; तिची बुद्धी अचल होऊन केवळ त्यांच्यातच स्थिर झाली।
Verse 29
एतस्मिन्नंतरे देवा मुनयश्चाखिला मुने । विष्णुं मां च पुरस्कृत्य ययुर्द्रष्टुं सतीतपः
हे मुने, याच दरम्यान सर्व देव व ऋषी—विष्णू आणि मला अग्रभागी ठेवून—सतीचे तप पाहण्यासाठी गेले।
Verse 30
दृष्टागत्य सती देवैर्मूर्ता सिद्धिरिवापरा । शिवध्यानमहामग्ना सिद्धावस्थां गता तदा
देवांनी सतीला येताना पाहिले तेव्हा ती जणू दुसऱ्या एका सिद्धीची साकार मूर्तीच भासली. शिवध्यानात महामग्न होऊन ती तेव्हा सिद्धावस्थेला पोहोचली.
Verse 31
चक्रुः सर्वे सुरास्सत्ये मुदा सांजलयो नतिम् । मुनयश्च नतस्कंधा विष्ण्वाद्याः प्रीतमानसाः
मग सर्व देव आनंदाने सत्यीला हात जोडून नमस्कार करू लागले. मुनीही विनयाने नतमस्तक झाले; आणि विष्णू आदी देव प्रसन्नचित्ताने वंदन करू लागले.
Verse 32
अथ सर्वे सुप्रसन्ना विष्ण्वाद्याश्च सुरर्षयः । प्रशशंसुस्तपस्तस्यास्सत्यास्तस्मात्सविस्मयाः
नंतर सर्वजण अतिशय प्रसन्न झाले—विष्णू आदी देव व देवर्षी—आणि विस्मयाने सत्यीच्या सत्य व अढळ तपाची प्रशंसा करू लागले.
Verse 33
ततः प्रणम्य तां देवीं पुनस्ते मुनयस्सुराः । जग्मुर्गिरिवरं सद्यः कैलासं शिववल्लभम्
मग त्या देवीला पुन्हा प्रणाम करून ते मुनि व देवगण तत्क्षणी पर्वतश्रेष्ठ—शिववल्लभ कैलास—याकडे निघून गेले।
Verse 34
सावित्रीसहितश्चाहं सह लक्ष्म्या मुदान्वितः । वासुदेवोपि भगवाञ्जगामाथ हरांतिकम्
सावित्रीसह मीही, लक्ष्मीसह आनंदित होऊन, हरांच्या सान्निध्यात गेलो; आणि भगवान वासुदेवही शिवधामाकडे निघाले।
Verse 35
गत्वा तत्र प्रभुं दृष्ट्वा सुप्रणम्य सुसंभ्रमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः करौ बद्ध्वा विनम्रकाः
तेथे जाऊन प्रभूचे दर्शन घेऊन ते आदरयुक्त संभ्रमाने गाढ प्रणाम करू लागले. हात जोडून, विनम्र होऊन, विविध स्तोत्रांनी त्यांनी स्तुती केली।
Verse 36
देवा ऊचुः । नमो भगवते तुभ्यं यत एतच्चराचरम् । पुरुषाय महेशाय परेशाय महात्मने
देव म्हणाले—हे भगवन्, तुला नमस्कार; तुझ्यापासूनच हे सर्व चराचर जग उत्पन्न होते. परमपुरुष, महेश, परेश, महात्मा यांना नमः।
Verse 37
आदिबीजाय सर्वेषां चिद्रूपाय पराय च । ब्रह्मणे निर्विकाराय प्रकृतेः पुरुषस्य च
सर्वांचा आदिबीज, चिद्रूप व परमतत्त्व यांना नमस्कार; त्या निर्विकार ब्रह्माला नमः, जो प्रकृती व पुरुष या दोन्हींपलीकडे आहे।
Verse 38
य इदं प्रतिपंच्येदं येनेदं विचकास्ति हि । यस्मादिदं यतश्चेदं यस्येदं त्वं च यत्नतः
जो हे जग नानाविध रीतीने प्रकट करतो, ज्याच्यामुळे हे जग प्रकाशते; ज्याच्यापासून हे उत्पन्न होते व ज्याच्यापासूनच प्रवाहित होते; ज्याचे हे सर्व आहे—आणि तूही—त्या तत्त्वाला यत्नपूर्वक जाण।
Verse 39
योस्मात्परस्माच्च परो निर्विकारी महाप्रभुः । ईक्षते यस्स्वात्मनीदं तं नताः स्म स्वयंभुवम्
जो सर्वोच्चापलीकडेही परम, निर्विकार महाप्रभू आहे, आणि जो आपल्या आत्म्यातच हे सर्व जग पाहतो—त्या स्वयंभू प्रभूला आम्ही नमस्कार करतो।
Verse 40
अविद्धदृक् परः साक्षी सर्वात्मा ऽनेकरूपधृक् । आत्मभूतः परब्रह्म तपंतं शरणं गताः
तो अविद्याहीन द्रष्टा, परम साक्षी, सर्वांचा अंतरात्मा व अनेक रूप धारण करणारा आहे. तोच आत्मस्वरूप परब्रह्म; म्हणून तपात स्थित त्या प्रभूची त्यांनी शरण घेतली।
Verse 41
न यस्य देवा ऋषयः सिद्धाश्च न विदुः पदम् । कः पुनर्जंतुरपरो ज्ञातुमर्हति वेदितुम्
ज्याचे परम पद देव, ऋषी आणि सिद्धही जाणत नाहीत—तर मग इतर कोणता सामान्य जीव त्याला जाणण्यास वा पूर्णतः समजण्यास कसा पात्र ठरेल?
Verse 42
दिदृक्षवो यस्य पदं मुक्तसंगास्सुसाधवः । चरितं सुगतिर्नस्त्वं सलोकव्रतमव्रणम्
संसारसंगातून मुक्त असे शुभ साधुजन त्याच्या परम पदाचे दर्शन घेण्यास आतुर असतात। आमच्यासाठी त्याचे पावन चरित्रच सुगतीचा मार्ग आहे; ते निष्कलंक व्रत असून सलोक्य देणारे आहे।
Verse 43
त्वज्जन्मादिविकारा नो विद्यंते केपि दुःखदा । तथापि मायया त्वं हि गृह्णासि कृपया च तान्
तुझ्यात जन्म इत्यादी कोणतेही विकार नाहीत—दुःख देणारे असे काहीच नाही। तरीही तू आपल्या मायेमुळे ते धारण करतोस आणि करुणेने त्यांना स्वीकारतोस।
Verse 44
तस्मै नमः परेशाय तुभ्यमाश्चर्यकर्मणे । नमो गिरां विदूराय ब्रह्मणे परमात्मने
त्या परमेश्वराला नमस्कार—तुला, ज्याची कर्मे अद्भुत आहेत। वाणीच्या पलीकडील ब्रह्म, परमात्म्यास नमस्कार।
Verse 45
अरूपायोरुरूपाय परायानंतशक्तये । त्रिलोकपतये सर्वसाक्षिणे सर्वगाय च
निराकार असूनही बहुरूप असलेल्या, अनंत शक्तियुक्त परमेश्वराला; त्रिलोकराजाला, सर्वसाक्षी चैतन्याला आणि सर्वव्यापी प्रभूला नमस्कार असो।
Verse 46
नम आत्मप्रदीपाय निर्वाणसुखसंपदे । ज्ञानात्मने नमस्तेऽस्तु व्यापकायेश्वराय च
आत्मप्रदीप स्वरूप तुला नमस्कार; निर्वाणसुखसंपदे तुला नमस्कार। ज्ञानात्मा तुला नमस्कार; सर्वव्यापक ईश्वरालाही नमस्कार।
Verse 47
नैष्कर्म्येण सुलभ्याय कैवल्यपतये नमः । पुरुषाय परेशाय नमस्ते सर्वदाय च
नैष्कर्म्याने सुलभ, कैवल्यपतीला नमस्कार। हे परम पुरुष, हे परेश, तुला नमस्कार; हे सर्वद, तुला नमस्कार।
Verse 48
क्षेत्रज्ञायात्मरूपाय सर्वप्रत्ययहेतवे
क्षेत्रज्ञ अंतःसाक्षी, आत्मस्वरूप आणि सर्व प्रत्यय-निश्चयांचा कारणभूत महेश्वरास नमस्कार।
Verse 49
सर्वाध्यक्षाय महते मूलप्रकृतये नमः । पुरुषाय परेशाय नमस्ते सर्वदाय च
सर्वाध्यक्ष महान्, मूलप्रकृती, परम पुरुष, परेश्वर आणि सर्वदायक महादेवास नमस्कार।
Verse 50
त्रिनेत्रायेषुवक्त्राय सदाभासाय ते नमः । सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे निष्कारण नमोस्तु ते
त्रिनेत्र, इषुवक्त्र, सदैव तेजस्वी तुला नमस्कार; सर्व इंद्रियगुणांचा द्रष्टा, निष्कारण (स्वयंसिद्ध) तुला नमोऽस्तु।
Verse 51
त्रिलोककारणायाथापवर्गाय नमोनमः । अपवर्गप्रदायाशु शरणागततारिणे
त्रिलोकांचे कारण आणि अपवर्गस्वरूप अशा शिवाला पुनःपुन्हा नमस्कार। जो शीघ्र मोक्ष देतो व शरणागतांना तारतो, त्याला नमः.
Verse 52
सर्वाम्नायागमानां चोदधये परमेष्ठिने । परायणाय भक्तानां गुणानां च नमोस्तु ते
हे परमेश्वर, सर्व आम्नाय-आगमांचा समुद्रस्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार। भक्तांचा परम आश्रय आणि सर्व गुणांचे अधिष्ठान तुला नमः.
Verse 53
नमो गुणारणिच्छन्न चिदूष्माय महेश्वर । मूढदुष्प्राप्तरूपाय ज्ञानिहृद्वासिने सदा
हे महेश्वरा! गुणरूपी अरणींनी आच्छादित चैतन्य-तेज असलेल्या तुला नमस्कार. मूढांना दुर्गम तुझ्या स्वरूपाला, आणि ज्ञानीजनांच्या हृदयात सदा वास करणाऱ्या तुला प्रणाम.
Verse 54
पशुपाशविमोक्षाय भक्तसन्मुक्तिदाय च । स्वप्रकाशाय नित्यायाऽव्ययायाजस्रसंविदे
पशु (बद्ध जीव) यास पाश (बंधन)ातून मुक्त करणाऱ्या, भक्तांना सत्य-मुक्ती देणाऱ्या, स्वप्रकाश, नित्य, अव्यय आणि अजस्र संवित्-स्वरूप प्रभूला नमस्कार.
Verse 55
प्रत्यग्द्रष्ट्रैऽविकाराय परमैश्वर्य धारिणे । यं भजन्ति चतुर्वर्गे कामयंतीष्टसद्गतिम् । सोऽभूदकरुणस्त्वं नः प्रसन्नो भव ते नमः
अंतर्मुख साक्षी, निर्विकार, परम ऐश्वर्य धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार. धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चतुर्वर्गाची इच्छा करणारे, इष्ट सद्गतीची कामना करून तुझे भजन करतात. तरी आमच्याप्रती तू करुणाहीन भासलास; प्रसन्न हो—कृपा कर, तुला प्रणाम.
Verse 56
एकांतिनः कंचनार्थं भक्ता वांछंति यस्य न । केवलं चरितं ते ते गायंति परमंगलम्
जे एकनिष्ठ भक्त सोन्या वा सांसारिक लाभाची इच्छा करीत नाहीत, ते केवळ त्याचे परम मंगलमय चरित्रच गातात.
Verse 57
अक्षरं परमं ब्रह्मतमव्यक्ताकृतिं विभुम् । अध्यात्मयोगगम्यं त्वां परिपूर्णं स्तुमो वयम्
हे अक्षर, परम ब्रह्म, अव्यक्त-स्वरूप सर्वव्यापी प्रभो! अध्यात्मयोगाने गम्य, नित्य परिपूर्ण अशा तुला आम्ही स्तुती करतो.
Verse 58
अतींद्रियमनाधारं सर्वाधारमहेतुकम् । अनंतमाद्यं सूक्ष्मं त्वां प्रणमामोऽखिलेश्वरम्
हे अखिलेश्वरा! इंद्रियांपलीकडचा, स्वतः निराधार असूनही सर्वांचा आधार, अहेतुक-स्वयंसिद्ध; अनंत, आद्य व परम सूक्ष्म—तुला आम्ही प्रणाम करतो.
Verse 59
हर्यादयोऽखिला देवास्तथा लोकाश्चराचराः । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः
हरि (विष्णु) इत्यादी सर्व देव, तसेच चर-अचर सर्व लोक—फक्त नाम-रूपाच्या भेदाने, त्याच्या शक्तीच्या अतिसूक्ष्म कलामात्रेने निर्माण झाले आहेत.
Verse 60
यथार्चिषोग्नेस्सवितुर्यांति निर्यांति वासकृत् । गभस्तयस्तथायं वै प्रवाहो गौण उच्यते
जसे अग्नीच्या ज्वाळा व सूर्यकिरणे वाऱ्याच्या हालचालीने जणू बाहेर जातात व परत येतात असे भासते, तसे हा ‘प्रवाह’ केवळ गौण (लाक्षणिक) म्हणतात; खरे तर परमेश्वर शिव अचलच असतात.
Verse 61
न त्वं देवो ऽसुरो मर्त्यो न तिर्यङ् न द्विजः प्रभो । न स्त्री न षंढो न पुमान्सदसन्न च किंचन
हे प्रभो! तू न देव, न असुर, न मर्त्य, न तिर्यक्, न द्विज आहेस। तू न स्त्री, न नपुंसक, न पुरुष; न सत्, न असत्—कुठल्याही ‘वस्तू’च्या मर्यादेत तू बसत नाहीस।
Verse 62
निषेधशेषस्सर्वं त्वं विश्वकृद्विश्व पालकः । विश्वलयकृद्विश्वात्मा प्रणतास्स्मस्तमीश्वरम्
सर्वांचा निषेध झाल्यावर जे शेष उरते ते सर्व तूच आहेस। तू विश्वकर्ता, विश्वपालक, विश्वलयकर्ता आणि विश्वात्मा आहेस। हे परमेश्वर, आम्ही तुला प्रणाम करतो।
Verse 63
योगरंधितकर्माणो यं प्रपश्यन्ति योगिनः । योगसंभाविते चित्ते योगेशं त्वां नता वयम्
योगाने कर्मप्रवृत्ती रोखून योगी ज्याचे प्रत्यक्ष दर्शन करतात—योगभावनेने शुद्ध व स्थिर झालेल्या चित्तात—हे योगेश्वर, आम्ही तुला नमन करतो।
Verse 64
नमोस्तु तेऽसह्यवेग शक्तित्रय त्रयीमय । नमः प्रसन्नपालाय नमस्ते भूरिशक्तये
नमस्कार असो, हे असह्य वेगवान! तू त्रिशक्तिमय आणि वेदत्रयीचा सार आहेस। प्रसन्नपणे पालन करणाऱ्या प्रभूस नमस्कार; अपार शक्तिमान तुला नमस्कार।
Verse 65
कदिंद्रियाणां दुर्गेशानवाप्य परवर्त्मने । भक्तोद्धाररतायाथ नमस्ते गूढवर्चसे
इंद्रियांना ज्यांना गाठणे कठीण, जे दुर्गांचे ईश्वर, आणि अन्य मार्गाने अप्राप्य—तरीही भक्तोद्धारात सदैव रत—हे गूढ तेजस्वी, तुला नमस्कार।
Verse 66
यच्छक्त्याहं धियात्मानं हंत वेद न मूढधी । तं दुरत्ययमाहात्म्यं त्वां नतः स्मो महाप्रभुम्
ज्या शक्तीने आणि ज्या बुद्धीने मी आत्मतत्त्व जाणू शकतो, मी मूढबुद्धी नाही; तरीही तुमची महिमा दुर्गम व अगम्य आहे. म्हणून, हे महाप्रभू, आम्ही तुम्हांला नमस्कार करतो.
Verse 67
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महादेवं सर्वे विष्ण्वादिकास्सुराः । तूष्णीमासन्प्रभोरग्रे सद्भक्तिनतकंधराः
ब्रह्मा म्हणाले: अशा प्रकारे महादेवाची स्तुती करून, विष्णू आदी सर्व देव प्रभूच्या समोर मौन झाले; आणि सद्भक्तीने त्यांची मान नतमस्तक झाली.
Frequently Asked Questions
Brahmā’s encounter with Satī in Dakṣa’s house and his benediction that her destined husband is the omniscient Jagadīśvara (Śiva implied), framed alongside Dakṣa’s honoring of the sages.
It signals that Satī’s outward conformity to social etiquette is a mode of divine play: she participates in worldly forms while directing the narrative toward a higher metaphysical truth (Śiva as supreme spouse and lord).
Her embodied beauty is linked to tapas (austerity) and inner spiritual potency, indicating that her physical form expresses ascetic radiance and divine intentionality rather than mere worldly attractiveness.