तारकवाक्य-शक्रविष्णुवीरभद्रयुद्धवर्णनम् — Account of Tāraka’s declarations and the battle involving Śakra (Indra), Viṣṇu, and Vīrabhadra
या अध्यायात तारकासुरामुळे देवांवर आलेले संकट ब्रह्माच्या वरदान-नियमांच्या चौकटीत मांडले आहे. ब्रह्मा गुहाला (पार्वतीसुत, शिवसुत) सांगतात की ब्रह्मदत्त वरामुळे विष्णू तारकाचा वध करू शकत नाहीत; म्हणून विष्णू-तारक संग्राम निष्फळ ठरतो. तारकवधास एकमेव समर्थ गुहच असून शंकरापासून त्यांचा अवतारही तारकविनाशासाठीच आहे. ब्रह्मा गुहाला बालक किंवा केवळ युवक नव्हे, तर कार्यतः अधिपती व देवांचा रक्षक म्हणून प्रतिष्ठित करून त्वरित तयारीची आज्ञा देतात. तारकाच्या तपोबलामुळे इंद्र व लोकपालांचा पराभव आणि विष्णूची अस्वस्थता वर्णिली आहे. गुहाच्या उपस्थितीत देव पुन्हा युद्धास प्रवृत्त होतात; ब्रह्माज्ञा—‘पापपुरुष’ तारकाचा वध करून त्रैलोक्य पुन्हा सुखी करा. हा रुद्रसंहितेच्या कुमारखण्डातील नववा अध्याय आहे।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । देवदेव गुह स्वामिञ्शांकरे पार्वतीसुत । न शोभते रणो विष्णु तारकासुरयोर्वृथा
ब्रह्मा म्हणाले—हे देवदेव गुह, हे स्वामी, शंकरसम्भव पार्वतीसुत! विष्णू आणि तारकासुर यांचे हे रण शोभत नाही; ते व्यर्थ आहे।
Verse 2
विष्णुना न हि वध्योऽसौ तारको बलवानति । मया दत्तवरस्तस्मात्सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
विष्णूने तो तारकाचा वध होऊ शकत नाही, कारण तो अतिशय बलवान आहे. मी त्याला वर दिला आहे; म्हणून मी सत्य, सत्य सांगतो।
Verse 3
नान्यो हंतास्य पापस्य त्वां विना पार्वतीसुत । तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं वचनं मे महाप्रभो
हे पार्वतीसुत! तुझ्यावाचून या पाप्याचा संहार करणारा दुसरा कोणी नाही. म्हणून, हे महाप्रभो, तू माझे वचन नक्कीच पूर्ण करावे।
Verse 4
सन्नद्धो भव दैत्यस्य वधायाशु परंतप । तद्वधार्थं समुत्पन्नः शंकरात्त्वं शिवासुत
हे परंतप! त्या दैत्याच्या वधासाठी त्वरित शस्त्रसज्ज हो. त्याचा संहार करण्यासाठीच तू प्रकट झाला आहेस—शंकरापासून उत्पन्न, हे शिवपुत्रा।
Verse 5
रक्ष रक्ष महावीर त्रिदशान्व्यथितान्रणे । न बालस्त्वं युवा नैव किं तु सर्वेश्वरः प्रभुः
“रक्षा करा, रक्षा करा, हे महावीर! रणात व्यथित देवांची रक्षा करा. तू ना केवळ बालक आहेस, ना फक्त युवा; तू तर सर्वेश्वर प्रभू आहेस.”
Verse 6
शक्रं पश्य तथा विष्णुं व्याकुलं च सुरान् गणान् । एवं जहि महादैत्यं त्रैलोक्यं सुखिनं कुरु
“शक्र (इंद्र) तसेच विष्णू यांना पाहा, आणि व्याकुळ झालेल्या देवगणांनाही पाहा. म्हणून अशा प्रकारे त्या महादैत्याचा वध करा व त्रैलोक्य सुखी करा.”
Verse 7
अनेन विजितश्चेन्द्रो लोकपालैः पुरा सह । विष्णुश्चापि महावीरो तर्जितस्तपसो बलात्
याच तपोबलाने पूर्वी लोकपालांसह इंद्रही जिंकला गेला; आणि महावीर विष्णूदेखील त्या तपशक्तीने तर्जित होऊन रोखला गेला।
Verse 8
त्रैलोक्यं निर्जितं सर्वमसुरेण दुरात्मना । इदानीं तव सान्निध्यात्पुनर्युद्धं कृतं च तैः
दुरात्मा असुराने सर्व त्रैलोक्य जिंकले आहे; पण आता तुझ्या सान्निध्याच्या प्रभावाने त्यांनी पुन्हा युद्ध आरंभ केले आहे।
Verse 9
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे तारकवाक्यशक्रविष्णुवी रभद्रयुद्धवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय रुद्रसंहितेतील चतुर्थ कुमारखण्डात ‘तारकाचे वचन, शक्र (इंद्र) व विष्णूचा प्रसंग आणि वीरभद्र-युद्धवर्णन’ नावाचा नववा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मम वचः कुमारः शंकरात्मजः । विजहास प्रसन्नात्मा तथास्त्विति वचोऽब्रवीत्
ब्रह्मा म्हणाले—माझे वचन असे ऐकून शंकरपुत्र कुमार प्रसन्नचित्त होऊन मंद हसला आणि म्हणाला—“तथास्तु।”
Verse 11
विनिश्चित्यासुरवधं शांकरिस्स महा प्रभुः । विमानादवतीर्याथ पदातिरभवत्तदा
असुरवधाचा दृढ निश्चय करून शंकराचा तो महाप्रभु सेनापती विमानातून उतरला आणि तेव्हा पायीच पुढे निघाला।
Verse 12
पद्भ्यां तदासौ परिधावमानो रेजेऽतिवीरः शिवजः कुमारः । करे समादाय महाप्रभां तां शक्तिं महोल्कामिव दीप्तिदीप्ताम्
तेव्हा शिवपुत्र अतिवीर कुमार पायी वेगाने धावत धावत तेजाने झळकू लागला; त्याच्या हातात ती महाप्रभा शक्ती होती, जी महान उल्केसारखी दिप्तिदीप्त होती।
Verse 13
दृष्ट्वा तमायातमतिप्रचंडमव्याकुलं षण्मुखमप्रमेयम् । दैत्यो बभाषे सुरसत्तमान्स कुमार एष द्विषतां प्रहंता
अतिप्रचंड पण अव्याकुळ, अप्रमेय षण्मुख कुमार येताना पाहून दैत्याने देवश्रेष्ठांना म्हटले—“हा कुमार शत्रूंचा संहारक आहे।”
Verse 14
अनेन साकं ह्यहमेकवीरो योत्स्ये च सर्वानहमेव वीरान् । गणांश्च सर्वानपि घातयामि सलोकपालान्हरिनायकांश्च
याच्यासह मी एकटाच एक वीर होऊन त्या सर्व वीरांशी युद्ध करीन. मी सर्व गणांनाही घात करीन, तसेच लोकपालांनाही आणि हरिसैन्यनायकांनाही पाडीन.
Verse 15
इत्येवमुक्त्वा स तदा महाबलः कुमारमुद्दिश्य ययौ च योद्धुम् । जग्राह शक्तिं परमाद्भुतां च स तारको देववरान्बभाषे
असे बोलून महाबली तारक कुमार (स्कंद) याला लक्ष्य करून युद्धासाठी पुढे गेला. त्याने परम अद्भुत अशी शक्ती (भाला) हातात घेतली आणि मग देवश्रेष्ठांना संबोधून बोलला.
Verse 16
तत्र विष्णुश्छली दोषी ह्यविवेकी विशे षतः । बलिर्येन पुरा बद्धश्छलमाश्रित्य पापतः
त्या बाबतीत विष्णूच छल करणारा, दोषी आणि विशेषतः अविवेकी आहे; कारण त्याने पूर्वी पापपूर्वक छलाचा आश्रय घेऊन राजा बळीला बांधले होते.
Verse 17
पुरैताभ्यां कृतं कर्म विरुद्धं वेदमार्गतः । तच्छृणुध्वं मया प्रोक्तं वर्णयामि विशेषतः
पूर्वी त्या दोघांनी केलेले कर्म वेदमार्गाच्या विरुद्ध होते. ते ऐका—मी सांगतो; आता मी ते तुम्हांला विशेष रीतीने वर्णन करतो.
Verse 19
तेनैव यत्नतः पूर्वमसुरौ मधुकैटभौ । शिरौहीनौ कृतौ धौर्त्याद्वेदमार्गो विवर्जितः
त्याच्याच यत्नाने पूर्वी मधु व कैटभ हे दोन असुर शिरोहीन केले गेले. पण धूर्त अधर्मामुळे वेदमार्ग टाकून दिला गेला.
Verse 20
मोहिनीरूपतोऽनेन पंक्तिभेदः कृतो हि वै । देवासुरसुधापाने वेदमार्गो विगर्हितः
याने मोहिनी-रूप धारण करून पंक्तिभेद केला. देव व असुरांच्या अमृतपानात वेदमार्गाची मर्यादा निंदिली व बाजूला पडली.
Verse 21
रामो भूत्वा हता नारी वाली विध्वंसितो हि सः । पुनर्वैश्रवणो विप्रौ हतो नीतिर्हता श्रुतेः
राम होऊन एका नारीचा वध झाला आणि वालीचाही नाश झाला. पुन्हा वैश्रवण (कुबेर) रूपाने, हे विप्रहो, नीतीचा घात झाला आणि जणू श्रुतीची मर्यादाही आहत झाली.
Verse 22
पापं विना स्वकीया स्त्री त्यक्ता पापरतेन यत् । तत्रापि श्रुतिमार्गश्च ध्वंसितस्स्वार्थहेतवे
पापात रत पुरुष जेव्हा निष्पाप स्वतःच्या स्त्रीचा त्याग करतो, तेव्हा तेथेही स्वार्थासाठी श्रुतीमार्ग (वेदधर्म) नष्ट होतो.
Verse 23
स्वजनन्याश्शिरश्छिन्नमवतारे रसाख्यके । गुरुपुत्रापमानश्च कृतोऽनेन दुरात्मना
‘रस’ नावाच्या अवतारात त्या दुरात्म्याने आपल्या जननीचे शिर छिन्न केले; तसेच गुरुपुत्राचा अपमान करून मोठा कलंक केला।
Verse 24
कृष्णो भूत्वान्यनार्यश्च दूषिताः कुलधर्मतः । श्रुतिमार्गं परित्यज्य स्वविवाहाः कृतास्तथा
‘कृष्ण’ होऊन अनार्य आचरण केल्याने ते कुलधर्माने दूषित झाले; श्रुतीचा वैदिक मार्ग सोडून त्यांनी स्वेच्छेने विवाहही केले।
Verse 25
पुनश्च वेदमार्गो हि निंदितो नवमे भवे । स्थापितं नास्तिकमतं वेदमार्गविरोधकृत्
पुन्हा नवव्या अवतारात वैदिक मार्गाची निंदा झाली; आणि वेदमार्गाच्या विरोधात नास्तिक मताची स्थापना करण्यात आली।
Verse 26
एवं येन कृतं पापं वेदमार्गं विसृज्य वै । स कथं विजयेद्युद्धे भवेद्धर्मवतांवरः
अशा रीतीने जो वेदमार्ग सोडून पाप करतो, तो युद्धात कसा विजय मिळवील? किंवा धर्मवतांमध्ये श्रेष्ठ कसा ठरेल?
Verse 27
भ्राता ज्येष्ठश्च यस्तस्य शक्रः पापी महान्मतः । तेन पापान्यनेकानि कृतानि निजहेतुतः
त्याचा ज्येष्ठ भाऊ शक्र (इंद्र) महान पापी मानला जातो; कारण स्वार्थासाठी त्याने अनेक पापकर्मे केली।
Verse 28
निकृत्तो हि दितेर्गर्भस्स्वार्थ हेतोर्विशेषतः । धर्षिता गौतमस्त्री वै हतो वृत्रश्च विप्रजः
खरोखरच दितीचा गर्भ विशेषतः स्वार्थासाठी छिन्न करण्यात आला; गौतमाची पत्नी धर्षिता झाली, आणि ब्राह्मणजात वृत्रही मारला गेला।
Verse 29
विश्वरूपद्विजातेर्वै भागिनेयस्य यद्गुरोः । निकृत्तानि च शीर्षाणि तदध्वाध्वंसितश्श्रुतेः
खरोखर, ब्राह्मण विश्वरूपाचे गुरु आणि भाचे यांची जी मस्तके कापली गेली होती, श्रुतीनुसार त्याच मार्गाने त्यांचा विनाश झाला.
Verse 30
कृत्वा बहूनि पापानि हरिश्शक्रः पुनःपुनः । तेजोभिर्विहतावेव नष्टवीर्यौ विशेषतः
वारंवार अनेक पापे केल्यामुळे, हरी आणि इंद्र दिव्य तेजाने आहत होऊन विशेषतः आपले वीर्य आणि पराक्रम गमावून बसले.
Verse 31
तयोर्बलेन नो यूयं संग्रामे जयमाप्स्यथ । किमर्थं मूढतां प्राप्य प्राणांस्त्यक्तुमिहागताः
त्या दोघांच्या बळावर तुम्ही युद्धात विजय मिळवू शकणार नाही. तुम्ही मोहामुळे येथे आपले प्राण त्यागण्यासाठी का आला आहात?
Verse 32
जानन्तौ धर्ममेतौ न स्वार्थलंपटमानसौ । धर्मं विनाऽमराः कृत्यं निष्फलं सकलं भवेत्
धर्म जाणत असूनही या दोघांचे मन स्वार्थात गुंतलेले नव्हते. हे देवाूंनो, धर्माशिवाय प्रत्येक कार्य पूर्णपणे निष्फळ ठरते.
Verse 33
महाधृष्टाविमौ मेद्य कृतवंतौ पुरश्शिशुम् । अहं बालं वधिष्यामि तयोस्सोऽपि भविष्यति
हे दोघे अत्यंत धृष्ट आहेत; यांनी येथे समोरच बालकाला कलुषित केले आहे। मी या बालकाचा वध करीन, आणि त्या दोघांचाही तोच अंत होईल।
Verse 34
किं बाल इतो यायाद्दूरं प्राणपरीप्सया । इत्युक्तोद्दिश्य च हरी वीरभद्रमुवाच सः
“अरे बाळा, प्राण वाचविण्याच्या इच्छेने तू इथून दूर का जाशील?” असे बोलून हरिने वीरभद्राला संबोधिले।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा तु विधूय पुण्यं निजं स तन्निंदनकर्मणा वै । जग्राह शक्तिं परमाद्भुतां च स तारको युद्धवतां वरिष्ठः
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून, निंदाकर्माने आपले संचित पुण्य झटकून टाकीत, युद्धवीरांत श्रेष्ठ तारकाने परम अद्भुत अशी शक्ती-शस्त्र धारण केली।
Verse 37
तं बालान्तिकमायातं तारकासुरमोजसा । आजघान च वज्रेण शक्रो गुहपुरस्सरः
तेव्हा सामर्थ्याने उन्मत्त होऊन बालकाजवळ आलेल्या तारकासुरावर, गुहाच्या पुढे पुढे जात शक्राने वज्राने प्रहार केला।
Verse 38
तेन वज्रप्रहारेण तारको जर्जरीकृतः । भूमौ पपात सहसा निंदाहतबलः क्षणम्
त्या वज्रासमान प्रहाराने तारक चुरडला गेला। निंदा व अपमानाच्या भाराने त्याचे बळ क्षीण होऊन तो क्षणातच सहसा भूमीवर कोसळला।
Verse 39
पतितोऽपि समुत्थाय शक्त्या तं प्राहरद्रुषा । पुरंदरं गजस्थं हि पातयामास भूतले
पडला तरी तो पुन्हा उठला आणि क्रोधाने शक्तीने त्याच्यावर प्रहार केला. हत्तीवर बसलेल्या पुरंदर (इंद्र)ाला त्याने भूमीवर पाडले.
Verse 40
हाहाकारो महानासीत्पतिते च पुरंदरे । सेनायां निर्जराणां हि तद्दृष्ट्वा क्लेश आविशत्
पुरंदर (इंद्र) पडताच मोठा हाहाकार झाला. ते पाहून अमर देवांच्या सेनेत क्लेश व व्याकुळता पसरली.
Verse 41
तारकेणाऽपि तत्रैव यत्कृतं कर्म दुःखदम् । स्वनाशकारणं धर्मविरुदं तन्निबोध मे
माझ्या वचनाने जाणून घे—तारकाने तेथेच जे कर्म केले, ते दुःखद, धर्मविरुद्ध आणि स्वतःच्या नाशाचे कारण ठरणारे होते.
Verse 42
पतितं च पदाक्रम्य हस्ताद्वज्रं प्रगृह्य वै । पुनरुद्वज्रघातेन शक्रमाताडयद्भृशम्
पडलेल्या (इंद्र)ावर पाय ठेवून त्याच्या हातातून वज्र हिसकावून घेतले. मग त्याच वज्राने त्याने शक्र (इंद्र)ाला अत्यंत जोराने ताडले.
Verse 43
एवं तिरस्कृतं दृष्ट्वा शक्रविष्णुप्रतापवान् । चक्रमुद्यस्य भगवांस्तारकं स जघान ह
असे तिरस्कृत झालेले पाहून, इंद्र-विष्णूच्या प्रतापाने युक्त भगवंतांनी चक्र उचलून तारकावर प्रहार केला।
Verse 44
चक्रप्रहाराभितो निपपात क्षितौ हि सः । पुनरुत्थाय दैत्येन्द्रशक्त्या विष्णुं जघान तम्
चक्राच्या प्रहारांनी सर्व बाजूंनी जखमी होऊन तो खरोखरच भूमीवर पडला. पुन्हा उठून दैत्येंद्राच्या शक्ती-शस्त्राने त्याने त्या विष्णूवर प्रहार केला।
Verse 45
तेन शक्तिप्रहारेण पतितो भुवि चाच्युतः । करो महानासीच्चुक्रुशुश्चाऽतिनिर्जराः
त्या शक्तीच्या प्रहाराने अच्युत विष्णूही भूमीवर पडले. मोठा गदारोळ झाला आणि श्रेष्ठ अमरगण व्याकुळ होऊन आक्रोश करू लागले।
Verse 46
निमेषेण पुनर्विष्णुर्यावदुत्तिष्ठते स्वयम् । तावत्स वीरभद्रो हि तत्क्षणादागतोऽसुरम्
डोळ्यांची पापणी लवण्याइतक्या वेळेत, विष्णू स्वतः उठण्यापूर्वीच, तितक्यात वीरभद्र त्या क्षणीच येऊन त्या असुरावर धावून गेले।
Verse 47
त्रिशूलं च समुद्यम्य वीरभद्रः प्रतापवान् । तारकं दितिजाधीशं जघान प्रसभं बली
तेव्हा प्रतापवान वीरभद्राने त्रिशूल उचलून दितिजांचा अधिपती तारक यास अजेय पराक्रमाने बलपूर्वक घायाळ करून पाडले।
Verse 48
तत्त्रिशूलप्रहारेण स पपात क्षितौ तदा । पतितोऽपि महातेजास्तारकः पुनरुत्थितः
त्या त्रिशूलप्रहाराने तो तेव्हा भूमीवर कोसळला. तरीही पडूनसुद्धा महातेजस्वी तारक पुन्हा उभा राहिला।
Verse 49
कृत्वा क्रोधं महावीरस्सकलासुरनायकः । जघान परया शक्त्या वीरभद्रं तदोरसि
तेव्हा क्रोधाने प्रज्वलित झालेला तो महावीर, सर्व असुरांचा नायक, आपल्या परम शक्तीने वीरभद्राच्या वक्षस्थळी प्रहार करू लागला।
Verse 50
वीरभद्रोऽपि पतितो भूतले मूर्छितः क्षणम् । तच्छक्त्या परया क्रोधान्निहतो वक्षसि धुवम्
वीरभद्रही भूमीवर कोसळला व क्षणभर मूर्छित झाला। त्या परम शक्तीच्या प्रहाराने वक्षस्थळी आघात होऊन तो क्रोधामुळे निश्चयच पडला।
Verse 51
सगणश्चैव देवास्ते गंधर्वोरगराक्षसाः । हाहाकारेण महता चुक्रुशुश्च मुहुर्मुहुः
तेव्हा ते देवगण आपल्या गणांसह, तसेच गंधर्व, नाग व राक्षस—‘हा हा’ अशा महान् विलापाने पुन्हा पुन्हा आक्रोश करू लागले।
Verse 52
निमेषमात्रात्सहसा महौजास्स वीरभद्रो द्विषतां निहंता । त्रिशूलमुद्यम्य तडित्प्रकाशं जाज्वल्यमानं प्रभया विरेजे
क्षणभरातच तो महातेजस्वी, शत्रुनाशक वीरभद्र सहसा उभा राहिला; आणि वीजेसारख्या प्रकाशाने जाज्वल्य त्रिशूल उचलून, प्रचंड प्रभेने उजळून निघाला।
Verse 53
स्वरोचिषा भासितदिग्वितानं सूर्येन्दुबिम्बाग्निसमानमंडलम् । महाप्रभं वीरभयावहं परं कालाख्यमत्यंतकरं महोज्ज्वलम्
स्वतःच्या तेजाने त्याने दिशांचा सर्व विस्तार उजळून टाकला; त्याचे मंडल सूर्य-चंद्र-अग्नीसम होते। तो परम महाप्रभ, वीरांनाही भय देणारा, ‘काल’ नावाने प्रसिद्ध, अत्यंत संहारक व महोज्ज्वल होता।
Verse 54
यावत्त्रिशूलेन तदा हंतुकामो महाबलः । वीरभद्रोऽसुरं यावत्कुमारेण निवारितः
महाबली वीरभद्र त्रिशूळाने त्या असुराचा वध करण्यास उद्यत होऊन प्रहार करणार इतक्यातच कुमाराने मध्ये पडून त्यांना रोखले।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s formal commissioning of Guha/Skanda to slay Tārakāsura, explaining that Viṣṇu cannot kill him because Tāraka is protected by Brahmā’s boon.
It models Purāṇic causality where tapas-generated boons create binding constraints; cosmic resolution must occur through the precise agent permitted by the boon, highlighting ṛta/dharma over brute force.
Guha is presented as Śiva’s purpose-born agent for Tāraka’s destruction, simultaneously a protector of the Devas and a functional sovereign (sarveśvara-prabhu) rather than merely a youthful deity.