युद्धप्रारम्भवर्णनम् — Description of the Commencement of Battle

Verse 1

ब्रह्मोवाच । हर्य्यादयस्सुरास्ते च दृष्ट्वा तच्चरितं विभोः । सुप्रसन्ना बभूवुर्हि विश्वासासक्तमानसाः

ब्रह्मा म्हणाले—विभूच्या त्या चरित्राचे दर्शन होताच हरि इत्यादी सर्व देव अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यांच्या मनात श्रद्धा व विश्वास दृढपणे आसक्त झाले.

Verse 2

वल्गंतः कुर्वतो नादं भाविताश्शिवतेजसा । कुमारन्ते पुरस्कृत्य तारकं हंतुमाययुः

उड्या मारत मोठा नाद करीत, शिवतेजाने भावित झालेले ते सर्व कुमाराला पुढे ठेवून तारकाचा वध करण्यास निघाले।

Verse 3

देवानामुद्यमं श्रुत्वा तारकोऽपि महाबलः । सैन्येन महता सद्यो ययौ योद्धुं सुरान् प्रति

देवांच्या उद्यमाची वार्ता ऐकून महाबली तारकही मोठ्या सैन्यासह त्वरित देवांशी युद्धास निघाला।

Verse 4

देवा दृष्ट्वा समायांतं तारकस्य महाबलम् । बलेन बहुकुर्वन्तः सिंहनादं विसिस्मियुः

तारकाचे महाबलयुक्त आगमन पाहून देवांनी आपले बळ एकवटून सिंहनाद केला; तरी त्याच्या पराक्रमाने ते अंतःकरणी विस्मित झाले॥

Verse 5

तदा नभोऽऽङ्गना वाणीं जगादोपरि सत्वरम् । शङ्करप्रेरिता सद्यो हर्यादीनखिलान् सुरान्

तेव्हा आकाशातील दिव्य वाणीने वरून त्वरेने उच्चार केला—शंकराच्या प्रेरणेने—आणि तत्क्षणी हरि आदी सर्व देवांना संबोधिले॥

Verse 6

व्योमवाण्युवाच । कुमारं च पुरस्कृत्य सुरा यूयं समुद्यताः । दैत्यान्विजित्य संग्रामे जयिनोऽथ भविष्यथ

व्योमवाणी म्हणाली—हे देवांनो, कुमाराला अग्रस्थानी ठेवून तुम्ही सज्ज होऊन पुढे चला. संग्रामात दैत्यांना जिंकून तुम्ही निश्चितच जयश्री मिळवाल॥

Verse 7

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे युद्धप्रारंभवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखण्डात “युद्धप्रारंभवर्णन” नामक सातवा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 8

कुमारं च पुरस्कृत्य सर्वे ते जातसाध्वसाः । योद्धुकामास्सुरा जग्मुर्महीसागरसंगमम्

कुमाराला पुढे करून ते सर्व असुर भयग्रस्त झाले; आणि युद्धाची इच्छा धरून भूमी-समुद्राच्या संगमस्थळी निघाले.

Verse 9

आजगाम द्रुतं तत्र यत्र देवास्स तारकः । सैन्येन महता सार्द्धं सुरै र्बहुभिरावृत्

मग तारक वेगाने तेथे आला जिथे देव होते; तो विशाल सैन्यासह आणि अनेक सुरांनी वेढलेला होता.

Verse 10

रणदुंदुभयो नेदुः प्रलयांबुद्निस्स्वनाः । कर्कशानि च वाद्यानि पराणि च तदागमे

तेव्हा रणदुंदुभी प्रलय-मेघांच्या गर्जनेसारख्या निनादाने घुमू लागल्या; आणि त्याच्या आगमनाने इतर कर्कश वाद्येही जोरात वाजू लागली।

Verse 11

गर्जमानास्तदा दैत्यास्तारकेणसुरेण ह । कंपयन्तो भुवं पादक्रमैर्वल्गुनकारकाः

तेव्हा असुर तारकाच्या नेतृत्वाखाली दैत्य गर्जना करीत पावलांच्या आघातांनी पृथ्वी कंपवू लागले आणि सर्वत्र गोंधळ माजवू लागले।

Verse 12

तच्छ्रुत्वा रवमत्युग्रं सर्वे देवा विनिर्भयाः । ऐकपद्येन चोत्तस्थुर्योद्धुकामाश्च तारकम्

तो अत्यंत उग्र निनाद ऐकून सर्व देव निर्भय झाले; आणि क्षणात एकत्र उठून तारकाशी युद्ध करण्यास उत्सुक झाले।

Verse 13

गजमारोप्य देवेन्द्रः कुमारं त्यग्रतोऽभवत् । सुरसैन्येन महता लोकपालैस्समावृतः

हत्तीवर आरूढ होऊन देवेन्द्र इंद्र कुमाराकडे पुढे सरसावले; त्यांच्या सोबत देवांची विशाल सेना होती आणि लोकपालांनी त्यांना वेढले होते।

Verse 14

तदा दुंदुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः । वीणावेणुमृदंगानि तथा गंधर्वनिस्स्वनाः

तेव्हा दुंदुभी निनादल्या; अनेक भेरी व तूर्य वारंवार वाजू लागले. वीणा, वेणू, मृदंग तसेच गंधर्वांचे मधुर नादही घुमू लागले।

Verse 15

गजं दत्त्वा महेन्द्राय कुमारो यानमारुहत् । अनेकाश्चर्यसंभूतं नानारत्नसमन्वितम्

महेन्द्र (इंद्र) यांना हत्ती देऊन कुमार त्या दिव्य रथावर आरूढ झाले; तो अनेक आश्चर्यांनी युक्त आणि नानाविध रत्नांनी अलंकृत होता।

Verse 16

विमानमारुह्य तदा महायशास्स शांकरिस्सर्वगुणैरुपेतः । श्रिया समेतः परया बभौ महान् संवीज्यमानश्चमरैर्महाग्रभैः

तेव्हा महायशस्वी शंकरपुत्र, सर्व सद्गुणांनी युक्त, परम श्रीसह दिव्य विमानावर आरूढ होऊन महान तेजाने शोभून दिसला; आणि शुभ, विशाल चामरांनी त्यास वारा घातला जात होता।

Verse 17

प्राचेतसं छत्रमतीवसुप्रभं रत्नैरुपेतं विविधैर्विराजितम् । धृतं तदा तच्च कुमारमूर्ध्नि वै ह्यनन्तचान्द्रैः किरणैर्महाप्रभैः

तेव्हा प्राचेतसाचे अत्यंत तेजस्वी राजछत्र, विविध रत्नांनी युक्त व शोभायमान, दिव्य कुमाराच्या मस्तकावर धारण करण्यात आले; ते अनंत चंद्रकिरणांसारख्या महाप्रभेने झळकत होते।

Verse 18

मिलितास्ते तदा सर्वे देवाश्शक्रपुरोगमा । स्वैःस्वैर्बलैः परिवृता युद्धकामा महाबलाः

तेव्हा शक्र (इंद्र) यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव एकत्र जमले. आपल्या-आपल्या सैन्यांनी वेढलेले ते महाबलवान युद्धासाठी उत्सुक झाले.

Verse 19

एवं देवाश्च दैत्याश्च योद्धुकामाः स्थिता भुवि । सैन्येन महता तेन व्यूहं कृत्वा पृथक् पृथक्

अशा रीतीने देव आणि दैत्य युद्धासाठी इच्छुक होऊन भूमीवर उभे राहिले. त्या महान सैन्याने दोन्ही बाजूंनी वेगवेगळे व्यूह रचले.

Verse 20

ते सेने सुरदैत्यानां शुशुभाते परस्परम् । हंतुकामे तदान्योन्यं स्तूयमाने च बन्दिभिः

तेव्हा देव व दैत्यांच्या त्या दोन्ही सेना परस्परांसमोर उभ्या राहून तेजस्वी दिसू लागल्या। एकमेकांचा वध करण्याच्या इच्छेने, वंदिभाटांच्या स्तुतीत त्या शोभून दिसत होत्या।

Verse 21

उभे सेनं तदा तेषामगर्जेतां वनोपमे । भयंकरेऽत्यवीराणामितरेषां सुखावहे

तेव्हा त्या दोन्ही सेनांनी वनासारखी गर्जना केली। ती गर्जना अत्यंत अवीरांस भयावह, पण वीरांस आनंद व धैर्य देणारी होती।

Verse 22

एतस्मिन्नन्तरे तत्र बलोन्मत्ताः परस्परम् । दैत्या देवा महावीरा युयुधुः क्रोधविह्वलाः

याच वेळी तिथे बळाच्या मदाने उन्मत्त झालेले दैत्य व देव हे महावीर, क्रोधाने व्याकुळ होऊन परस्पर युद्ध करू लागले।

Verse 23

आसीत्सुतुमुलं युद्धं देवदैत्यसमाकुलम् । रुण्डमुंडांकितं सर्वं क्षणेन समपद्यत

देव व दैत्यांनी भरलेले अत्यंत तुमुल युद्ध माजले. क्षणातच सारी रणभूमी छिन्न धडांनी व पडलेल्या मस्तकांनी सर्वत्र अंकित झाली.

Verse 24

भूमौ निपतितास्तत्र शतशोऽथ सहस्रशः । निकृत्तांगा महाशस्त्रैर्निहता वीरसंमताः

तेथे भूमीवर ते शेकडो-हजारो करून कोसळले. महाशस्त्रांनी त्यांचे अवयव छिन्न झाले; वीर म्हणून मान्य व प्रशंसित असेही मारले गेले.

Verse 25

केषांचिद्बाहवश्छिन्ना खड्पातैस्सुदारुणैः । केषांचिदूरवश्छिन्ना वीराणां मानिनां मृधे

त्या घोर युद्धात अभिमानी वीरांच्या काहींच्या बाहू अत्यंत दारुण खड्गप्रहारांनी छिन्न झाले, तर काहींच्या जांघाही कापल्या गेल्या.

Verse 26

केचिन्मथितसर्वांगा गदाभिर्मुद्गरैस्तथा । केचिन्निर्भिन्नहृदयाः पाशैर्भल्लैश्च पातिताः

काही जण गदा व मुद्गरांनी सर्वांग चिरडले गेले; तर काहींची हृदये पाश व तीक्ष्ण भल्लांनी भेदून ते भूमीवर पाडले गेले।

Verse 27

केचिद्विदारिताः पृष्ठे कुंतैरृष्टिभिरंकुशैः । छिन्नान्यपि शिरांस्येव पतितानि च भूतले

काही जण भाले, कुंत व अंकुशांनी पाठीवर फाडले गेले; आणि छिन्न शिरेही भूमीवर पडली।

Verse 28

बहूनि च कबंधानि नृत्यमानानि तत्र वै । वल्गमानानि शतशो उद्यतास्त्रकराणि च

तेथे खरोखर अनेक कबंध—शिरोहीन धड—नाचताना दिसले। शेकडो उड्या मारत होते आणि त्यांच्या हातांत उंचावलेली शस्त्रे होती।

Verse 29

नद्यः प्रवर्तितास्तत्र शतशोऽसृङ्वहास्तदा । भूतप्रेतादयस्तत्र शतशश्च समागताः

तेव्हा तेथे शेकडो नद्या प्रवाहित झाल्या—रक्तवाहिनीसारख्या धारांनी. तसेच भूत, प्रेत इत्यादींचे समुदायही शेकडो संख्येने तेथे जमले।

Verse 30

गोमायवश्शिवा तत्र भक्षयन्तः पलं बहु । तथा गृध्रवटाश्येना वायसा मांसभक्षकाः । बुभुजुः पतितानां च पलानि सुबहूनि वै

तेथे कोल्हे व तरस (लकडबग्घे) पुष्कळ मांस भक्षू लागले. तसेच गिधाडे, वटवाघुळे, घारी व कावळे—मांसभक्षक—पडलेल्या वीरांचे फारसे मांसखण्ड खाऊन टाकू लागले.

Verse 31

एतस्मिन्नन्तरे तत्र तारकाख्यो महाबलः । सैन्येन महता सद्यो ययौ योद्धुं सुरान् प्रति

याच दरम्यान, त्या क्षणी, तारक नावाचा महाबली दैत्य विशाल सैन्यासह त्वरित देवांवर युद्ध करण्यास निघून गेला.

Verse 32

देवा दृष्ट्वा समायान्तं तारकं युद्धदुर्मदम् । योद्धुकामं तदा सद्यो ययुश्शक्रादयस्तदा । बभूवाथ महोन्नादस्सेनयोरुभयोरपि

युद्धाच्या मदाने उन्मत्त असा तारक येताना पाहून, शक्र (इंद्र) आदी देव त्या वेळीच युद्धेच्छेने त्वरित पुढे सरसावले. मग दोन्ही सैन्यांतून प्रचंड गर्जना उठली.

Verse 33

अथाभूद्द्वंद्वयुद्धं हि सुरासुरविमर्दनम् । यं दृष्ट्वा हर्षिता वीराः क्लीबाश्च भयमागता

मग देव-आसुरांचा संहार करणारे घोर द्वंद्वयुद्ध सुरू झाले. ते पाहून वीर आनंदित झाले आणि कायर भयग्रस्त झाले।

Verse 34

तारको युयुधे युद्धे शक्रेण दितिजो बली । अग्निना सह संह्रादो जंभेनैव यमः स्वयम्

त्या युद्धात बलवान दैत्य तारक शक्र (इंद्र) याच्याशी लढला. संह्राद अग्नीशी भिडला आणि स्वयं यम जंभाशी युद्ध करू लागला।

Verse 35

महाप्रभुर्नैरृतेन पाशी सह बलेन च । सुवीरो वायुना सार्धं पवमानेन गुह्यराट्

महाप्रभु नैऋतासह निघाले; पाशी बलासह पुढे गेला. सुवीर वायू व पवमानासह चालला आणि गुह्यराजही यथाक्रम उभा राहिला; प्रभुकार्याकरिता देवसेवक रांगेत जमले.

Verse 36

ईशानेन समं शंभुर्युयुधे रणवित्तमः । शुंभश्शेषेण युयुधे कुंभश्चन्द्रेण दानवः

रणविद्येत श्रेष्ठ शंभू ईशानास सम होऊन युद्ध करू लागला. शुंभ शेषाशी भिडला आणि दानव कुंभ चंद्राशी युद्ध करू लागला.

Verse 37

कुंबरो मिहिरेणाजौ महाबल पराक्रमः । युयुधे परमास्त्रैश्च नानायुद्धविशारदः

त्या रणात महाबल-पराक्रमी कुंबर मिहिराशी भिडला. नानाविध युद्धात पारंगत तो परम दिव्यास्त्रांनी युद्ध करू लागला.

Verse 38

एवं द्वन्द्वेन युद्धेन महता च सुरासुराः । संगरे युयुधुस्सर्वे बलेन कृतनिश्च याः

अशा प्रकारे द्वंद्वयुद्धांनी व महान संग्रामाने देव व असुर सर्वे रणात लढले, आपल्या बळावर निश्चय दृढ करून।

Verse 39

अन्योन्यं स्पर्द्धमानास्तेऽमरा दैत्या महाबलाः । तस्मिन्देवासुरे युद्धे दुर्जया अभवन्मुने

हे मुने, ते महाबली देव व दैत्य परस्पर स्पर्धा करीत त्या देवासुर युद्धात दुर्जेय झाले।

Verse 40

तदा च तेषां सुरदानवानां बभूव युद्धं तुमुलं जयैषिणाम् । सुखावहं वीरमनस्विनां वै भयावहं चैव तथेतरेषाम्

तेव्हा विजयाची इच्छा असलेल्या त्या देव व दानवांमध्ये घोर व तुमुल युद्ध माजले। वीर व दृढमनांच्या दृष्टीने ते सुखदायक, पण इतरांसाठी खरोखर भयावह होते।

Verse 41

मही महारौद्रतरा विनष्टकैस्सुरासुरैर्वै पतितैरनेकशः । तस्मिन्नगम्यातिभयानका तदा जाता महासौख्यवहा मनस्विनाम्

पृथ्वी अत्यंत रौद्र व भयावह झाली; नष्ट झालेले देव-असुरांचे पडलेले देह अनेक ठिकाणी विखुरले होते. तरीही त्या अगम्य व अतिभयानक दृश्यात महाशिवाच्या परम हेतूची सिद्धी होत असल्याने स्थिरबुद्धी जनांस महान् कल्याण व अंतःसुखाचा कारणभूत प्रसंग उत्पन्न झाला।