द्वारपाल-गणेशसंवादः / The Dialogue at the Gate: Gaṇeśa and Śiva’s Gaṇas
अध्याय १४ मध्ये पवित्र द्वारावरचा संघर्ष येतो. ब्रह्मा सांगतात की शिवाच्या आज्ञेने क्रुद्ध शिवगण येऊन द्वारपाल—गिरिजापुत्र गणेश—याची ओळख, उत्पत्ती व हेतू विचारतात आणि बाजूला होण्याची आज्ञा देतात. दंड हातात घेऊन निर्भय गणेश उलट त्यांनाच प्रश्न विचारून द्वारावर त्यांच्या विरोधी भूमिकेला आव्हान देतो. गण परस्परांत त्याची थट्टा करतात; मग आपण शंकराचे सेवक असून शंकराच्या आदेशाने त्याला रोखायला आलो आहोत असे सांगतात, आणि त्याला गणसदृश मानूनच वध टाळतो अशी धमकी देतात. तरीही गणेश द्वार सोडत नाही. शेवटी गण शिवाला वृत्तांत सांगतात; या प्रसंगातून अधिकार, सान्निध्य व अनुमती यांची शैव दृष्टीने कसोटी लागते.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गणास्ते क्रोधसंपन्नास्तत्र गत्वा शिवाज्ञया । पप्रच्छुर्गिरिजापुत्रं तं तदा द्वारपालकम्
ब्रह्मा म्हणाले—क्रोधाने भरलेले ते गण शिवाच्या आज्ञेने तेथे गेले आणि त्या वेळी द्वारपाल म्हणून उभ्या असलेल्या गिरिजापुत्रास विचारू लागले।
Verse 2
शिवगणा ऊचुः । कोऽसि त्वं कुत आयातः किं वा त्वं च चिकीर्षसि । इतोऽद्य गच्छ दूरं वै यदि जीवितुमिच्छसि
शिवगण म्हणाले—“तू कोण आहेस? कुठून आला आहेस आणि काय करावयास इच्छितोस? जिवंत राहायचे असेल तर आजच इथून दूर निघून जा।”
Verse 3
ब्रह्मोवाच । तदीयं तद्वचः श्रुत्वा गिरिजातनयस्स वै । निर्भयो दण्डपाणिश्च द्वारपानब्रवीदिदम्
ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे ते वचन ऐकून गिरिजेचा पुत्र (गणेश) निर्भय होऊन, हातात दंड घेऊन, द्वारपालांना हे म्हणाला.
Verse 4
गणेश उवाच । यूयं के कुत आयाता भवंतस्सुन्दरा इमे । यात दूरं किमर्थं वै स्थिता अत्र विरोधिनः
गणेश म्हणाले—“तुम्ही कोण? कुठून आला आहात? आणि तुमच्यातले हे सुंदर जन कोण? दूर निघून जा; कोणत्या कारणाने येथे विरोधक म्हणून उभे आहात?”
Verse 5
ब्रह्मोवाच । एवं श्रुत्वा वचस्तस्य हास्यं कृत्वा परस्परम् । ऊचुस्सर्वे शिवगणा महावीरा गतस्मयाः
ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून महावीर शिवगण परस्पर हसले; मग गर्व व दिखावा टाकून देऊन ते सर्व बोलू लागले।
Verse 6
परस्परमिति प्रोच्य सर्वे ते शिवपार्षदाः । द्वारपालं गणेशं तं प्रत्यूचुः कुद्धमानसाः
“परस्पर बोलू” असे म्हणत ते सर्व शिवपार्षद क्रुद्ध मनाने द्वारपाल गणेशाला प्रत्युत्तर देऊ लागले।
Verse 7
शिवगणा ऊचुः । श्रूयतां द्वारपाला हि वयं शिवगणा वराः । त्वां निवारयितुं प्राप्ताश्शंकरस्याज्ञया विभोः
शिवगण म्हणाले—हे द्वारपालांनो, ऐका; आम्ही शिवाचे श्रेष्ठ गण आहोत। परम प्रभू शंकरांच्या आज्ञेने तुम्हाला रोखण्यासाठी येथे आलो आहोत।
Verse 8
त्वामपीह गणं मत्वा न हन्यामीन्यथा हतः । तिष्ठ दूरे स्वतस्त्वं च किमर्थं मृत्युमीहसे
इथेही तुला शिवगण समजून मी तुला इतरांसारखे मारणार नाही. म्हणून तू स्वतः दूर उभा राहा—कशासाठी मृत्यूला आमंत्रण देतोस?
Verse 9
ब्रह्मोवाच इत्युक्तोऽपि गणेशश्च गिरिजातनयोऽभयः । निर्भर्त्स्य शंकरगणान्न द्वारं मुक्तवांस्तदा
ब्रह्मा म्हणाले—असे सांगितले तरी गिरिजापुत्र निर्भय गणेशाने शंकराच्या गणांना धारेवर धरूनही तेव्हा दार उघडले नाही।
Verse 10
ते सर्वेपि गणाश्शैवास्तत्रत्या वचनं तदा । श्रुत्वा तत्र शिवं गत्वा तद्वृत्तांतमथाब्रुवन्
तेथील सर्व शैव गण ते वचन ऐकून शिवाकडे गेले आणि जे घडले त्याचा संपूर्ण वृत्तांत सांगितला।
Verse 11
ततश्च तद्वचः श्रुत्वाद्भुतलीलो महेश्वरः । विनिर्भर्त्स्य गणानूचे निजांल्लोकगतिर्मुने
मग ते शब्द ऐकून अद्भुत लीला करणाऱ्या महेश्वराने आपल्या गणांना कठोरपणे झिडकारले आणि, हे मुने, आपल्या लोकमर्यादेनुसार योग्य आचरणाचा मार्ग सांगितला।
Verse 12
महेश्वर उवाच । कश्चायं वर्तते किं च ब्रवीत्यरिवदुच्छ्रितः । किं करिष्यत्यसद्बुद्धिः स्वमृत्युं वांछति ध्रुवम्
महेश्वर म्हणाले—हा कोण आहे आणि काय करीत आहे? शत्रूसारखा उन्मत्त होऊन का बोलतो? दुष्ट बुद्धीचा माणूस काय करणार? तो निश्चयच आपला मृत्यूच मागतो आहे।
Verse 13
दूरतः क्रियतां ह्येष द्रारपालो नवीनकः । क्लीबा इव स्थितास्तस्य वृत्तं वदथ मे कथम्
हा नवा द्वारपाल दूर करा. तुम्ही त्याच्यासमोर भित्र्यांसारखे का उभे आहात? मला सांगा—याचे नेमके काय प्रकरण आहे?
Verse 14
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे गणविवादवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखंडातील ‘गणविवादवर्णन’ नामक चौदावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 15
शिवगणा ऊचुः । रे रे द्वारप कस्त्वं हि स्थितश्च स्थापितः कुतः । नैवास्मान्गाणयस्येवं कथं जीवितुमिच्छसि
शिवगण म्हणाले—“अरे द्वारपाला! तू कोण आहेस? इथे का उभा आहेस, आणि तुला कोणी नेमले? तू आम्हाला ओळखतच नाहीस; असा वागून तू जिवंत कसा राहू इच्छितोस?”
Verse 16
द्वारपाला वयं सर्वे स्थितः किं परिभाषसे । सिंहासनगृहीतश्च शृगालः शिवमीहते
आम्ही सर्व येथे द्वारपाल म्हणून उभे आहोत—तू आमच्याशी असा उद्धटपणे का बोलतोस? सिंहासन हस्तगत केलेला कोल्हाही शिवालाच इच्छितो; पण त्याचा गर्व त्याला त्या आसनास योग्य ठरवत नाही।
Verse 17
तावद्गर्जसि मूर्ख त्वं यावद्गण पराक्रमः । नानुभूतस्त्वयात्रैव ह्यनुभूतः पतिष्यसि
अरे मूर्खा! जोवर शिवगणांचा पराक्रम तुला जाणवलेला नाही, तोवरच तू गर्जतोस. इथेच, याच क्षणी, तो खरोखर अनुभवलास की तू कोसळशील.
Verse 18
इत्युक्तस्तैस्सुसंकुद्धो हस्ताभ्यां यष्टिकां तदा । गृहीत्वा ताडयामास गणांस्तान्परिभाषिणः
त्यांनी असे म्हटल्यावर तो अत्यंत संतप्त झाला; मग दोन्ही हातांनी काठी धरून, जे गण त्याला उलटसुलट बोलले होते त्यांना मारू लागला.
Verse 19
उवाचाथ शिवापुत्रः परिभर्त्स्य गणेश्वरान् । शंकरस्य महावीरान्निर्भयस्तान्गणेश्वरः
मग शिवपुत्राने शंकराच्या त्या महावीर गणेश्वरांना धारेवर धरून, त्यांच्या नायक गणेश्वराच्या रूपाने निर्भयपणे त्यांच्याशी बोलला.
Verse 20
शिवापुत्र उवाच । यात यात ततो दूरे नो चेद्वो दर्शयामि ह । स्वपराक्रममत्युग्रं यास्यथात्युपहास्यताम्
शिवपुत्र म्हणाला—जा, जा, येथून दूर निघून जा; नाहीतर मी तुम्हांला माझा अत्यंत उग्र पराक्रम दाखवीन. मग तुम्ही फार अपमानित होऊन उपहासाचे पात्र व्हाल.
Verse 21
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरिजातनयस्य हि । परस्परमथोचुस्ते शंकरस्य गणास्तदा
गिरिजानंदनाचे ते वचन ऐकून, तेव्हा शंकराचे गण परस्परांशी सल्लामसलत करून बोलू लागले.
Verse 22
शिवगणा ऊचुः । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं माक्रियते स न किं पुनः । मर्यादा रक्ष्यतेऽस्माभिरन्यथा किं ब्रवीति च
शिवगण म्हणाले—काय करावे आणि कुठे जावे? तो काहीच करत नाही; मग आणखी काय करावे? आम्ही मर्यादा राखत आहोत; नाहीतर तो आम्हाला काय म्हणेल?
Verse 23
ब्रह्मोवाच । ततश्शंभुगणास्सर्वे शिवं दूरे व्यवस्थितम् । क्रोशमात्रं तु कैलासाद्गत्वा ते च तथाब्रुवन्
ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर शंभूचे सर्व गण कैलासापासून एक क्रोश अंतर जाऊन, दूर उभ्या असलेल्या शिवाला पाहू लागले; आणि जवळ जाऊन तसेच म्हणाले।
Verse 24
शिवो विहस्य तान्सर्वांस्त्रिशूलकर उग्रधीः । उवाच परमेशो हि स्वगणान् वीरसंमतान्
तेव्हा त्रिशूलधारी, उग्र संकल्पाचे परमेश्वर शिव हसत-हसत, वीर म्हणून मान्य अशा आपल्या सर्व गणांना म्हणाले।
Verse 25
शिव उवाच । रेरे गणाः क्लीबमता न वीरा वीरमानिनः । मदग्रे नोदितुं योग्या भर्त्सितः किं पुनर्वदेत्
शिव म्हणाले— अरे गणांनो! तुम्ही भित्रे, नपुंसक-स्वभावाचे; वीर नाही, फक्त स्वतःला वीर समजता. माझ्यासमोर बोलण्यास योग्य नाही; धारेवर धरल्यावर पुन्हा काय बोलाल?
Verse 26
गम्यतां ताड्यतां चैष यः कश्चित्प्रभवेदिह । बहुनोक्तेन किं चात्र दूरीकर्तव्य एव सः
इथे जो कोणी उभा राहून धिटाई करील, त्याला हाकलून द्या आणि मारही द्या. इथे फार बोलून काय उपयोग? त्याला नक्कीच दूरच ठेवले पाहिजे.
Verse 27
ब्रह्मोवाच । इति सर्वे महेशेन जग्मुस्तत्र मुनीश्वर । भर्त्सितास्तेन देवेन प्रोचुश्च गणसत्तमाः
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनीश्वर! असे करून ते सर्व महेशासह तेथे गेले. त्या देवाने धारेवर धरल्यावर शिवगणांतील श्रेष्ठ गणांनी मग सांगितले.
Verse 28
शिवगणा ऊचुः । रेरे त्वं शृणु वै बाल बलात्किं परिभाषसे । इतस्त्वं दूरतो याहि नो चेन्मृत्युर्भविष्यति
शिवगण म्हणाले—अरे बाळा, ऐक! तू बळजबरीने व उद्धटपणे का बोलतोस? इथून दूर निघून जा, नाहीतर मृत्यू तुझा होईल.
Verse 29
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां शिवाज्ञाकारिणां ध्रुवम् । शिवासुतस्तदाभूत्स किं करोमीति दुःखितः
ब्रह्मा म्हणाले—शिवाज्ञा निश्चयाने पाळणाऱ्यांचे ते शब्द ऐकून शिवपुत्र दुःखी झाला आणि विचार करू लागला—“मी काय करू?”
Verse 30
एतस्मिन्नंतरे देवी तेषां तस्य च वै पुनः । श्रुत्वा तु कलहं द्वारि सखीं पश्येति साब्रवीत्
इतक्यात देवीने दाराशी त्यांचा व त्याचा पुन्हा कलह ऐकून सखीला म्हटले—“जाऊन पाहा.”
Verse 31
समागत्य सखी तत्र वृत्तांतं समबुध्यत । क्षणमात्रं तदा दृष्ट्वा गता हृष्टा शिवांतिकम्
तेथे येऊन त्या सखीने सर्व वृत्तांत जाणला। मग क्षणभर पाहून ती हर्षित होऊन शिवसन्निधीत गेली।
Verse 32
तत्र गत्वा तु तत्सर्वं वृत्तं तद्यदभून्मुने । अशेषेण तया सख्या कथितं गिरिजाग्रतः
तेथे जाऊन, हे मुने, जे काही घडले होते ते सर्व त्या सखीने काहीही न सोडता गिरिजा (पार्वती) यांच्या समोर कथन केले।
Verse 33
सख्युवाच । अस्मदीयो गणो यो हि स्थितो द्वारि महेश्वरि । निर्भर्त्सयति तं वीराश्शंकरस्य गणा ध्रुवम्
सखी म्हणाली—हे महेश्वरी! आमचा जो गण दाराशी उभा आहे, त्याला शंकराचे वीर गण निश्चयच कठोरपणे झिडकारत आहेत।
Verse 34
शिवश्चैव गणास्सर्वे विना तेऽवसरं कथम् । प्रविशंति हठाद्गेहे नैतच्छुभतरं तव
शिव स्वतः आणि त्यांचे सर्व गण तुझ्या संधीशिवाय अचानक घरात कसे प्रवेश करतील? तुझ्यासाठी याहून अधिक शुभ काहीच नाही।
Verse 35
सम्यक् कृतं ह्यनेनैव न हि कोपि प्रवेशितः । दुःखं चैवानुभूयात्र तिरस्कारादिकं तथा
याने जे केले ते निश्चयच योग्य आहे; कारण येथे कोणालाही प्रवेश दिला नाही. येथे तर अपमान इत्यादींसह केवळ दुःखच भोगावे लागते.
Verse 36
अतः परन्तु वाग्वादः क्रियते च परस्परम् । वाग्वादे च कृते नैव तर्ह्यायान्तु सुखेन वै
म्हणून आता परस्परांमध्ये शब्दांचा वाद करू नका. हा वाद चालू राहिला तर शांती मिळणार नाही; म्हणून सौहार्दाने एकत्र येऊन शांतपणे पुढे जा.
Verse 37
कृतश्चैवात्र वाग्वादस्तं जित्वा विजयेन च । प्रविशंतु तथा सर्वे नान्यथा कर्हिचित्प्रिये
“येथे वाग्वाद झाला आहे; त्याला जिंकून विजय मिळवून, ते सर्व तसेच प्रवेश करो—कधीही अन्यथा नको, हे प्रिये।”
Verse 38
अस्मिन्नेवास्मदीये वै सर्वे संभर्त्सिता वयम् । तस्माद्देवि त्वया भद्रे न त्याज्यो मान उत्तमः
याच आपल्या विषयातच आपण सर्वजण निंदिले गेलो आहोत. म्हणून हे देवी, हे भद्रे, तू आपला सर्वोच्च मान व आत्मसन्मान कधीही सोडू नकोस.
Verse 39
शिवो मर्कटवत्तेऽद्य वर्तते सर्वदा सति । किं करिष्यत्यहंकारमानुकूल्यं भविष्यति
हे सती, आज शिव माकडासारखा वागत आहेत—ते तर नेहमीच तसेच. अहंकार काय करणार? त्यातून फक्त अनुकूलता व सौहार्दच होईल.
Verse 40
ब्रह्मोवाच । अहो क्षणं स्थिता तत्र शिवेच्छावशतस्सती
ब्रह्मा म्हणाले—“अहो! सती तेथे क्षणभरच थांबली, शिवाच्या इच्छेच्या अधीन होऊन.”
Verse 41
मनस्युवाच सा भूत्वा मानिनी पार्वती तदा
तेव्हा अभिमानी पार्वती मनातल्या मनात बोलली.
Verse 42
शिवोवाच । अहो क्षणं स्थितो नैव हठात्कारः कथं कृतः । कथं चैवात्र कर्त्तव्यं विनयेनाथ वा पुनः
शिव म्हणाले—“अहो! तू क्षणभरही थांबलास नाहीस. हा हठाचा प्रकार कसा घडला? आणि आता येथे काय करावे—विनय व नम्रतेने, की पुन्हा अन्य प्रकारे?”
Verse 43
भविष्यति भवत्येव कृतं नैवान्यथा पुनः । इत्युक्त्वा तु सखी तत्र प्रेषिता प्रियया तदा
“हे होईल—निश्चितच होईल; जे ठरले आहे ते पुन्हा अन्यथा होणार नाही।” असे म्हणत प्रियेनं त्या वेळी तिथे आपली सखी पाठविली।
Verse 44
समागत्याऽब्रवीत्सा च प्रियया कथितं हि यत् । तमाचष्ट गणेशं तं गिरिजातनयं तदा
मग ती सखी येऊन बोलली आणि प्रियेनं जे सांगितलं होतं तेच जसेच्या तसे सांगितले; त्या वेळी तिने गिरिजातनय गणेशाला ते सर्व निवेदन केले।
Verse 45
सख्युवाच । सम्यक्कृतं त्वया भद्र बलात्ते प्रविशंतु न । भवदग्रे गणा ह्येते किं जयंतु भवादृशम्
सखा म्हणाला—भद्र, तू योग्यच केलेस. त्यांनी बळजबरीने येथे प्रवेश करू नये. हे गण तुझ्या समोर उभे आहेत; तुझ्यासारख्याला ते कसे जिंकतील?
Verse 46
कृतं चेद्वाकृतं चैव कर्त्तव्यं क्रियतां त्वया । जितो यस्तु पुनर्वापि न वैरमथ वा ध्रुवम्
केलेले असो वा न केलेले—जे कर्तव्य आहे ते तू कर. जो पुन्हा जिंकला गेला आहे, त्याच्याशी कायमचे वैर निश्चितच नसते.
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्या मातुश्चैव गणेश्वरः । आनन्दं परमं प्राप बलं भूरि महोन्नतिम्
ब्रह्मा म्हणाले—तिचे व मातेसह उच्चारलेले वचन असे ऐकून गणेश्वरास परम आनंद, विपुल बल आणि महान उन्नती प्राप्त झाली।
Verse 48
बद्धकक्षस्तथोष्णीषं बद्ध्वा जंघोरु संस्पृशन् । उवाच तान्गणान् सर्वान्निर्भयं वचनं मुदा
मग त्याने कक्ष घट्ट बांधून, उष्णीष बांधून, जंघा-ऊरु स्पर्श करून सज्ज होत, त्या सर्व गणांना आनंदाने निर्भय वचन सांगितले।
Verse 49
गणेश उवाच । अहं च गिरिजासूनुर्यूयं शिवगणास्तथा । उभये समतां प्राप्ताः कर्तव्यं क्रियतां पुनः
गणेश म्हणाले—मीही गिरिजेचा पुत्र आहे आणि तुम्ही खरोखर शिवगण आहात. दोन्ही बाजू समतेस पोहोचल्या आहेत; म्हणून जे कर्तव्य आहे ते पुन्हा योग्य रीतीने करा।
Verse 50
भवंतो द्वारपालाश्च द्वारपोहं कथं न हि । भवंतश्च स्थितास्तत्राऽहं स्थितोत्रेति निश्चितम्
तुम्ही द्वारपाल आहात आणि मीही द्वारपालच आहे—हे अन्यथा कसे होईल? तुम्ही तिथे स्थित आहात, आणि मी इथे स्थित आहे; हे निश्चयाने ठरलेले आहे।
Verse 51
भवद्भिश्च स्थितं ह्यत्र यदा भवति निश्चितम् । तदा भवद्भिः कर्त्तव्यं शिवाज्ञापरिपालनम्
जेव्हा येथे स्थिर राहण्याचा तुमचा निश्चय दृढ व निश्चित होईल, तेव्हा तुमच्यावर भगवान शिवांची आज्ञा निष्ठेने पाळणे हे कर्तव्य आहे।
Verse 52
इदानीं तु मया चात्र शिवाज्ञापरिपालनम् । सत्यं च क्रियते वीरा निर्णीतं मे यथोचितम्
आता मी येथे निश्चयाने भगवान शिवांची आज्ञा पाळीन आणि सत्यही कार्यरूप करीन, हे वीरा; यथोचित असा निर्णय मी घेतला आहे.
Verse 53
तस्माच्छिवगणास्सर्वे वचनं शृणुतादरात् । हठाद्वा विनयाद्वा न गंतव्यं मन्दिरे पुनः
म्हणून हे सर्व शिवगणांनो, आदराने माझे वचन ऐका। हटाने असो वा विनयाने, पुन्हा मंदिरात जाऊ नका।
Verse 54
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते गणेनैव सर्वे ते लज्जिता गणाः । ययुश्शिवांतिकं तं वै नमस्कृत्य पुरः स्थिताः
ब्रह्मा म्हणाले—त्या गणाने असे सांगितल्यावर ते सर्व गण लज्जित झाले. ते शिवांच्या सान्निध्यात गेले, नमस्कार करून त्यांच्या समोर उभे राहिले.
Verse 55
स्थित्वा न्यवेदयन्सर्वे वृत्तांतं च तदद्भुतम् । करौ बद्ध्वा नतस्कंधाश्शिवं स्तुत्वा पुरः स्थिताः
तेथे उभे राहून त्यांनी तो अद्भुत वृत्तांत सविस्तर निवेदन केला. हात जोडून, खांदे नमवून, शिवांची स्तुती करून ते त्यांच्या समोर उभे राहिले.
Verse 56
तत्सर्वं तु तदा श्रुत्वा वृत्तं तत्स्वगणोदितम् । लौकिकीं वृत्तिमाश्रित्य शंकरो वाक्यमब्रवीत्
स्वतःच्या गणांनी सांगितलेला तो सर्व वृत्तांत ऐकून, शंकरांनी लौकिक व्यवहाराचा आश्रय घेऊन तेव्हा हे वचन उच्चारले.
Verse 57
शंकर उवाच श्रूयतां च गणास्सर्वे युद्धं योग्यं भवेन्नहि । यूयं चात्रास्मदीया वै स च गौरीगणस्तथा
शंकर म्हणाले—“हे गणहो, सर्वांनी ऐका; येथे युद्ध करणे योग्य नाही. तुम्ही येथे माझेच सेवक आहात, आणि तो समूहही गौरीचाच गण आहे.”
Verse 58
विनयः क्रियते चेद्वै वश्यश्शंभुः स्त्रिया सदा । इति ख्यातिर्भवेल्लोके गर्हिता मे गणा धुवम्
मी जर विनय केला, तर लोकांत नेहमी अशी ख्याती होईल की शंभू स्त्रीच्या वशात आहेत; म्हणून माझे गण निश्चयच निंदिले जातील।
Verse 59
कृते चैवात्र कर्तव्यमिति नीतिर्गरीयसी । एकाकी स गणो बालः किं करिष्यति विक्रमम्
येथे श्रेष्ठ नीति हीच—जे कर्तव्य आहे ते नक्की करावे. तो एकटा गण बालक आहे; तो एकट्याने काय पराक्रम करील?
Verse 60
भवंतश्च गणा लोके युद्धे चाति विशारदाः । मदीयाश्च कथं युद्धं हित्वा यास्यथ लाघवम्
तुम्ही गण लोकात युद्धात अतिशय निपुण म्हणून प्रसिद्ध आहात. आणि तुम्ही माझेच सेवक—मग युद्ध सोडून इतक्या हलक्याने कसे निघून जाल?
Verse 61
स्त्रिया ग्रहः कथं कार्यो पत्युरग्रे विशेषतः । कृत्वा सा गिरिजा तस्य नूनं फलमवाप्स्यति
स्त्रीने, विशेषतः पतीसमोर, असा हट्ट (ग्रह) कसा धरावा? गिरिजा जर त्याच्याशी असे वागेल, तर तिला नक्कीच त्या कर्माचे फळ मिळेल।
Verse 62
तस्मात्सर्वे च मद्वीराः शृणुतादरतो वचः । कर्त्तव्यं सर्वथा युद्धं भावि यत्तद्भवत्विति
म्हणून, हे माझ्या वीरांनो, तुम्ही सर्वांनी आदराने माझे वचन ऐका। सर्व प्रकारे युद्ध करणेच कर्तव्य आहे; जे होणार ते होवो।
Verse 63
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा शंकरो ब्रह्मन् नानालीलाविशारदः । विरराम मुनिश्रेष्ठ दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्
ब्रह्मा म्हणाले—हे ब्राह्मण! असे बोलून, अनेक दिव्य लीलांत निपुण शंकर, हे मुनिश्रेष्ठ, लौकिक आचार दाखवीत मौन झाला।
Frequently Asked Questions
A gatekeeping confrontation: Śiva’s gaṇas, claiming Śiva’s command, challenge Gaṇeśa (as dvārapāla, Girijā’s son), who refuses to open/abandon the doorway and counters their claims.
The ‘gate’ functions as a liminal symbol: access to Śiva is regulated by rightful authority and preparedness; conflicting claims of ājñā dramatize the need to authenticate spiritual legitimacy rather than rely on force.
Gaṇeśa appears as the fearless dvārapāla (guardian-form), while Śiva’s gaṇas embody collective enforcement of perceived divine order—two modes of Śiva’s ecosystem of protection and command.