शिवविहारवर्णनम् (Śivavihāra-varṇana) — “Description of Śiva’s Divine Pastimes/Sojourn”
अध्याय १ मध्ये कुमारखण्डाची सुरुवात मंगळाचरण व शिवस्तुतीने होते. शिवाला पूर्ण, सत्यस्वरूप आणि विष्णू-ब्रह्मादि देवांनी स्तुत्य असे वर्णिले आहे. पुढे संवादात नारद ब्रह्मांना विचारतात—गिरिजाविवाहानंतर शंकर पर्वतावर परतल्यावर काय करीत होते, परमात्म्याला पुत्र कसा होऊ शकतो, आत्माराम प्रभूने विवाह का केला, आणि तारकाचा वध कसा झाला. ब्रह्मा ‘दिव्य रहस्य’ अशी गुह्य-जन्मकथा सांगण्याचे वचन देतात, ज्याचा शेवट तारकासुराच्या धर्म्य विनाशात होतो. ही कथा पापनाशिनी, विघ्नविनाशिनी, मंगळप्रदा व कर्ममूळ छेदणारी मोक्षबीज आहे; श्रद्धेने ऐकणाऱ्याचे कल्याण होते, असे अध्यायात प्रतिपादन आहे.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे रुद्रसंहितायां कुमारखण्डे शिवविहारवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील रुद्रसंहितेच्या कुमारखण्डात ‘शिवविहारवर्णन’ नावाचा पहिला अध्याय आरंभ होतो।
Verse 2
नारद उवाच । विवाहयित्वा गिरिजां शंकरो लोकशंकरः । गत्वा स्वपर्वतं ब्रह्मन् किमकार्षिद्धि तद्वद
नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्! लोककल्याणकर्ता शंकराने गिरिजेशी विवाह करून आपल्या पर्वत-निवासास जाऊन पुढे काय केले? कृपा करून सांगा.
Verse 3
कथं हि तनयो जज्ञे शिवस्य परमात्मनः । यदर्थमात्मारामोऽपि समुवाह शिवां प्रभुः
परमात्मा शिवाचा पुत्र कसा जन्मला? आणि जो प्रभू आत्माराम व स्वयंपूर्ण आहे, त्याने शिवा (पार्वती) शी विवाह कोणत्या हेतुने केला?
Verse 4
तारकस्य कथं ब्रह्मन् वधोऽभूद्देवशंकरः । एतत्सर्वमशेषेण वद कृत्वा दयां मयि
हे पूज्य ब्रह्मन्! देवशंकराच्या कृपा व सामर्थ्याने तारकाचा वध कसा झाला? माझ्यावर दया करून हे सर्व सविस्तर व पूर्णपणे सांगा.
Verse 5
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य प्रजापतिः । सुप्रसन्नमनाः स्मृत्वा शंकरं प्रत्युवाच ह
सूत म्हणाले—नारदांचे वचन ऐकून प्रजापती ब्रह्मा अत्यंत प्रसन्नचित्त झाले. त्यांनी शंकराचे स्मरण करून मग उत्तर दिले.
Verse 6
ब्रह्मोवाच । चरितं शृणु वक्ष्यामि शशिमौलेस्तु नारद । गुहजन्मकथां दिव्यां तारकासुरसद्वधम्
ब्रह्मा म्हणाले—हे नारद, ऐक; आता मी शशिमौळी भगवान् शिवाचे दिव्य चरित्र सांगतो—गुहाच्या जन्माची पावन कथा आणि तारकासुराचा धर्मयुक्त वध.
Verse 7
श्रूयतां कथयाम्यद्य कथां पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो ध्रुवम्
ऐका—आज मी पापनाशिनी पुण्यकथा सांगतो. ती ऐकली असता मनुष्य निश्चयाने सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 8
इदमाख्यानमनघं रहस्यं परमाद्भुतम् । पापसंतापहरणं सर्वविघ्नविनाशनम्
हे आख्यान निष्पाप, परम गूढ व अत्यंत अद्भुत आहे। ते पापजन्य संताप हरते आणि सर्व विघ्नांचा नाश करते।
Verse 9
सर्वमंगलदं सारं सर्वश्रुतिमनोहरम् । सुखदं मोक्षबीजं च कर्ममूलनिकृंतनम्
हे सर्वमंगलदायक, साररूप आणि सर्व श्रुतींना मनोहर आहे। हे सुखद, मोक्षबीज आणि कर्ममुळ छेदणारे आहे।
Verse 10
कैलासमागत्य शिवां विवाह्य शोभां प्रपेदे नितरां शिवोऽपि । विचारयामास च देवकृत्यं पीडां जनस्यापि च देवकृत्ये
कैलासास येऊन शिवा (पार्वती)शी विवाह करून स्वयं भगवान शिवही अत्यंत शोभा प्राप्त झाले. तरीही त्या अवस्थेत त्यांनी देवकार्याचा विचार केला आणि देवकार्याशी संबंधित जनांची पीडाही मनात घेतली।
Verse 11
शिवस्स भगवान् साक्षात्कैलासमगमद्यदा । सौख्यं च विविधं चक्रुर्गणास्सर्वे सुहर्षिताः
जेव्हा साक्षात भगवान शिव कैलासास आले, तेव्हा अत्यंत हर्षित सर्व गणांनी विविध प्रकारचे सौख्य व आनंद अनुभवला व प्रकट केला।
Verse 12
महोत्सवो महानासीच्छिवे कैलासमागते । देवास्स्वविषयं प्राप्ता हर्षनिर्भरमानसाः
शिव कैलासास आले तेव्हा महान उत्सव झाला; देव आपापल्या लोकांत परतले, त्यांच्या मनात हर्ष ओसंडून वाहत होता।
Verse 13
अथ शंभुर्महादेवो गृहीत्वा गिरिजां शिवाम् । जगाम निर्जनं स्थानं महादिव्यं मनोहरम्
तेव्हा शंभु महादेव गिरिजा-शिवा हिला घेऊन एका निर्जन, अत्यंत दिव्य व मनोहर स्थानी गेले।
Verse 14
शय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम् । अद्भुतां तत्र परमां भोगवस्त्वन्वितां शुभाम्
तेथे पुष्पांनी सजवलेली व चंदनलेपित, रती जागविणारी शय्या त्यांनी केली; आणि भोगसामग्रीने युक्त, अद्भुत, श्रेष्ठ व शुभ अशी व्यवस्था मांडली।
Verse 15
स रेमे तत्र भगवाञ्शंभुगिरिजया सह । सहस्रवर्षपर्यन्तं देवमानेन मानदः
तेथे भगवान शंभु गिरिजेसह रमले; देवमानानुसार पूर्ण सहस्र वर्षे—ते सर्वांना मान देणारे आहेत।
Verse 16
दुर्गांगस्पर्शमात्रेण लीलया मूर्च्छितः शिवः । मूर्च्छिता सा शिवस्पर्शाद्बुबुधे न दिवानिशम्
दुर्गेच्या अंगस्पर्शमात्राने शिव लीलेत जणू मूर्च्छित झाले; आणि तीही शिवस्पर्शाने मूर्च्छित होऊन दिवस-रात्र शुद्धीवर आली नाही।
Verse 17
हरे भोगप्रवृत्ते तु लोकधर्म प्रवर्तिनि । महान् कालो व्यतीयाय तयोः क्षण इवानघ
हे निष्पाप! ते दोघे भोगात प्रवृत्त होऊन लोकधर्म प्रवर्तित करीत असता, त्यांच्यासाठी महान काळही क्षणासारखा व्यतीत झाला.
Verse 18
अथ सर्वे सुरास्तात एकत्रीभूय चैकदा । मंत्रयांचक्रुरागत्य मेरौ शक्रपुरोगमाः
तेव्हा, हे प्रिय, सर्व देव एकदा एकत्र जमले. इंद्राच्या नेतृत्वाखाली ते मेरू पर्वतावर आले आणि परस्परांमध्ये विचारमंथन करू लागले.
Verse 19
सुरा ऊचुः । विवाहं कृतवाञ्छंभुरस्मत्कार्यार्थमीश्वरः । योगीश्वरो निर्विकारो स्वात्मारामो निरंजनः
देव म्हणाले—आमच्या कार्यसिद्धीसाठी ईश्वर शंभूंनी विवाह केला आहे. ते योगीश्वर, निर्विकार, स्वात्माराम व निरंजन असूनही आमच्या प्रयोजनासाठी हे लौकिक कर्म स्वीकारतात.
Verse 20
नोत्पन्नस्तनयस्तस्य न जानामोऽत्र कारणम् । विलंबः क्रियते तेन कथं देवेश्वरेण ह
त्यांचा पुत्र अजून जन्मला नाही; याचे कारण आम्हाला येथे कळत नाही. मग देवेश्वर शंकर असा विलंब का करीत आहेत?
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे देवा नारदाद्देवदर्शनात् । बुबुधुस्तन्मितं भोगं तयोश्च रममाणयोः
याच दरम्यान, देवदर्शन केलेल्या नारदांकडून ऐकून देवांना कळले की ते दिव्य दांपत्य रममाण असतानाही भोग परिमित व संयमित ठेवते.
Verse 22
चिरं ज्ञात्वा तयोर्भोगं चिंतामापुस्सुराश्च ते । ब्रह्माणं मां पुरस्कृत्य ययुर्नारायणांतिकम्
त्या दोघांचा भोग दीर्घकाळ चालेल असे जाणून ते देव चिंताग्रस्त झाले. मला—ब्रह्माला—पुढे करून ते नारायणाच्या सान्निध्यात गेले।
Verse 23
तं नत्वा कथितं सर्वं मया वृत्तांतमीप्सितम् । सन्तस्थिरे सर्वदेवा चित्रे पुत्तलिका यथा
त्यांना नमस्कार करून मी इच्छित वृत्तांत सर्वस्वी सांगितला. तेव्हा सर्व देव चित्रातील पुतळ्यांसारखे निश्चल व मौन होऊन स्थिर राहिले.
Verse 24
ब्रह्मोवाच । सहस्रवर्ष पर्य्यन्तं देवमानेन शंकरः । रतौ रतश्च निश्चेष्टो योगी विरमते न हि
ब्रह्मा म्हणाले—देवमानानुसार सहस्र वर्षे शंकर रतीत रत होते; तरीही योगी असल्याने ते निश्चेष्ट राहिले आणि अंतःसमाधी-योगातून कधीही विरत झाले नाहीत.
Verse 25
भगवानुवाच । चिन्ता नास्ति जगद्धातस्सर्वं भद्रं भविष्यति । शरणं व्रज देवेश शंकरस्य महाप्रभोः
भगवान म्हणाले—हे जगद्धाता, चिंता करू नकोस; सर्व काही मंगलमय होईल. हे देवेश, महाप्रभू शंकरांच्या शरण जा.
Verse 26
महेशशरणापन्ना ये जना मनसा मुदा । तेषां प्रजेशभक्तानां न कुतश्चिद्भयं क्वचित्
जे लोक आनंदित मनाने महेशांच्या शरण येतात—अशा प्रभुभक्तांना कोणत्याही दिशेने, कधीही भय लागत नाही.
Verse 27
शृंगारभंगस्समये भविता नाधुना विधे । कालप्रयुक्तं कार्यं च सिद्धिं प्राप्नोति नान्यथा
हे विधाता! शृंगारभंग योग्य समयीच होईल, आत्ता नाही. काळानुसार केलेले कार्यच सिद्धी पावते; अन्यथा नाही.
Verse 28
शम्भोस्सम्भोगमिष्टं को भेदं कर्तुमिहेश्वरः । पूर्णे वर्षसहस्रे च स्वेच्छया हि विरंस्यति
शंभूस जे प्रिय आहे त्यात भेद कोण करील? पूर्ण हजार वर्षांनंतरही तो केवळ स्वेच्छेनेच त्यापासून विरक्त होतो.
Verse 29
स्त्रीपुंसो रतिविच्छेदमुपायेन करोति यः । तस्य स्त्रीपुत्रयोर्भेदो भवेज्जन्मनि जन्मनि
जो कोणी कपटोपायाने स्त्री-पुरुषांच्या प्रेमसंयोगात विच्छेद घडवितो, त्याला जन्मोजन्मी पत्नी व पुत्रांपासून वियोग भोगावा लागतो.
Verse 30
भ्रष्टज्ञानो नष्टकीर्त्तिरलक्ष्मीको भवेदिह । प्रयात्यंते कालसूत्र वर्षलक्षं स पातकी
तो पातकी येथे ज्ञानभ्रष्ट, कीर्तिनाश झालेला व दारिद्र्यग्रस्त होतो. मृत्यूनंतर तो कालसूत्र नरकात नेला जातो व एक लक्ष वर्षे तेथे राहतो.
Verse 31
रंभायुक्तं शक्रमिमं चकार विरतं रतौ । महामुनीन्द्रो दुर्वासास्तत्स्त्रीभेदो बभूव ह
महामुनी दुर्वासांनी रंभेसह असलेल्या या इंद्राला रतिसुखापासून विरत केले; आणि त्यामुळे त्या दांपत्यात खरोखरच वियोग झाला.
Verse 32
पुनरन्यां स संप्राप्य विषेव्य शुभपाणिकाम् । दिव्यं वर्षसहस्रं च विजहौ विरहज्वरम्
पुन्हा त्याने दुसरी शुभ कन्या प्राप्त करून तिच्या सहवासाचा आस्वाद घेतला; आणि विरहज्वर टाकून तो एक सहस्र दिव्य वर्षे जगला।
Verse 33
घृताच्या सह संश्लिष्टं कामं वारितवान् गुरुः । षण्मासाभ्यंतरे चन्द्रस्तस्य पत्नीं जहार ह
घृताचीसह निकट संलग्न असता त्याच्यात काम उत्पन्न झाला, तेव्हा गुरूंनी तो काम आवरला; तरीही सहा महिन्यांच्या आत चंद्राने त्याची पत्नी हरली।
Verse 34
पुनश्शिवं समाराध्य कृत्वा तारामयं रणम् । तारां सगर्भां संप्राप्य विजहौ विरहज्वरम्
त्यानंतर त्याने पुन्हा भगवान शिवांची आराधना केली; आणि तारेसाठी युद्ध करून, गर्भवती तारा प्राप्त होताच त्याने विरहज्वर टाकला।
Verse 35
मोहिनीसहितं चन्द्रं चकार विरतं रतौ । महर्षिर्गौतमस्तस्य स्त्रीविच्छेदो बभूव ह
मोहिनीसह (प्रभूंनी) चंद्राला रतिभोगापासून विरत केले; आणि त्या चंद्रास पत्नीवियोग झाला—असे महर्षी गौतम सांगतात।
Verse 36
हरिश्चन्द्रो हालिकं च वृषल्यासह संयुतम् । चारयामास निश्चेष्टं निर्जनं तत्फलं शृणु
राजा हरिश्चंद्राने हालिकालाही—त्याच्याशी संलग्न वृषल्या सहित—निश्चेष्ट करून निर्जन स्थानी हाकलून दिले; आता त्या कृत्याचे फळ ऐक।
Verse 37
भ्रष्टः स्त्रीपुत्रराज्येभ्यो विश्वामित्रेण ताडितः । ततश्शिवं समाराध्य मुक्तो भूतो हि कश्मलात्
स्त्री, पुत्र व राज्य यांपासून भ्रष्ट होऊन आणि विश्वामित्राने ताडित झाल्यावर, त्याने भक्तिभावाने शिवाची आराधना केली; आणि तो घोर पाप-मोहाच्या कल्मषातून मुक्त झाला।
Verse 38
अजामिलं द्विजश्रेष्ठं वृषल्या सह संयुतम् । न भिया वारयामासुस्सुरास्तां चापि केचन
अजामिल हा द्विजश्रेष्ठ वृषलीसह संलग्न झाला होता; पण भयामुळे देवांपैकी कोणालाही त्याला कशाही प्रकारे रोखण्याचे धैर्य झाले नाही।
Verse 39
सर्वं निषेकसाध्यं च निषेको बलवान् विधे । निषेकफलदो वै स निषेकः केन वार्य्यते
‘हे विधाता! सर्व काही निषेक (दीक्षा/अभिषेक) याने सिद्ध होते; निषेक अत्यंत बलवान आहे. तो निषेकाचे फळ देणारा आहे—मग अशा निषेकाला कोण अडवू शकेल?’
Verse 40
दिव्यं वर्षसहस्रं च शंभोः संभोगकर्म तत् । पूर्णे वर्षसहस्रे च गत्वा तत्र सुरेश्वराः
शंभूचे ते दिव्य संयोगकर्म एक सहस्र दिव्य वर्षे चालू राहिले. सहस्र वर्षे पूर्ण होताच देवांचे अधिपती तेथे जाऊन प्रभूजवळ आले.
Verse 41
येन वीर्यं पतेद्भूमौ तत् करिष्यथ निश्चितम् । तत्र वीर्य्ये च भविता स्कन्दनामा प्रभोस्सुतः
ज्या कोणत्याही उपायाने दिव्य वीर्य भूमीवर पडेल—ते निःसंशय करा. त्या वीर्यापासून प्रभूचा पुत्र उत्पन्न होईल; त्याचे नाव स्कंद असेल.
Verse 42
अधुना स्वगृहं गच्छ विधे सुरगणैस्सह । करोतु शंभुस्संभोगं पार्वत्या सह निर्जने
आता, हे विधी (ब्रह्मा), देवगणांसह आपल्या गृहास जा; शंभू निर्जनस्थानी पार्वतीसह दांपत्यसंभोग करोत।
Verse 43
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा कमलाकान्तः शीघ्रं स्वन्तः पुरं ययौ । स्वालयं प्रययुर्देवा मया सह मुनीश्वर
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून कमलाकांत (लक्ष्मीपती विष्णू) शीघ्रच आपल्या अंतःपुर-धामास गेले. हे मुनीश्वर, देवगणही माझ्यासह आपापल्या निवासस्थानी परत गेले.
Verse 44
शक्तिशक्तिमतोश्चाऽथ विहारेणाऽति च क्षितिः । भाराक्रांता चकंपे सा सशेषाऽपि सकच्छपा
तेव्हा शक्ती आणि शक्तिमान प्रभू यांच्या विहाराने पृथ्वी अत्यंत कंपित झाली. त्यांच्या अपरिमित दिव्य भाराने दाबली जाऊन, शेष व कच्छपाचा आधार असूनही ती थरथरली.
Verse 45
कच्छपस्य हि भारेण सर्वाधारस्समीरणः । स्तंभितोऽथ त्रिलोकाश्च बभूवुर्भयविह्वलाः
कच्छपाच्या भाराने दाबला जाऊन सर्वाधार प्राणवायू (समीरण) स्तंभित झाला. तेव्हा त्रिलोक भयाने व्याकुळ होऊन कंपित झाले.
Verse 46
अथ सर्वे मया देवा हरेश्च शरणं ययुः । सर्वं निवेदयांचक्रुस्तद्वृत्तं दीनमानसाः
मग सर्व देव माझ्यासह हर (शिव) यांच्या शरणास गेले. दीन झालेल्या मनाने त्यांनी घडलेला सर्व वृत्तांत त्यांना निवेदन केला.
Verse 47
देवा ऊचुः । देवदेव रमानाथ सर्वाऽवनकर प्रभोः । रक्ष नः शरणापन्नान् भयव्याकुलमानसान्
देव म्हणाले—हे देवदेव, हे रमानाथ, सर्वांचे रक्षण करणाऱ्या प्रभो! आम्ही शरण आलो आहोत; भयाने व्याकुळ झालेल्या आमच्या मनांचे रक्षण करा।
Verse 48
स्तंभितस्त्रिजगत्प्राणो न जाने केन हेतुना । व्याकुलं मुनिभिर्लेखैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्
त्रिजगताचा प्राण जणू स्तंभित झाला—कशामुळे ते मला कळत नाही। मुनिंच्या घोषणां व लिखित आज्ञांनी चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य व्याकुळ झाले।
Verse 49
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सकला देवा मया सह मुनीश्वर । दीनास्तस्थुः पुरो विष्णोर्मौनीभूतास्सु दुःखिताः
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनीश्वर! असे बोलून, माझ्यासह सर्व देव विष्णूच्या समोर दीन होऊन उभे राहिले; मौन धारण करून, अतिशय दुःखाने व्याकुळ झाले।
Verse 50
तदाकर्ण्य समादाय सुरान्नः सकलान् हरिः । जगाम पर्वतं शीघ्रं कैलासं शिववल्लभम्
ते ऐकून हरि (विष्णू) यांनी आमच्यासह सर्व देवांना एकत्र करून शीघ्रच कैलास पर्वताकडे—शिवाच्या प्रिय धामाकडे—प्रस्थान केले।
Verse 51
तत्र गत्वा हरिर्देवैर्मया च सुरवल्लभः । ययौ शिववरस्थानं शंकरं द्रष्टुकाम्यया
तेथे पोहोचून देवांचा प्रिय हरि (विष्णू) देवगणांसह आणि माझ्यासह, शंकरांचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने शिवाच्या श्रेष्ठ धामाकडे गेले।
Verse 52
तत्र दृष्ट्वा शिवं विष्णुर्नसुरैर्विस्मितोऽभवत् । तत्र स्थिताञ् शिवगणान् पप्रच्छ विनयान्वितः
तेथे शिवांना पाहून विष्णू असुरांसारखे नव्हे, तर विस्मित झाले. मग तेथे उभ्या असलेल्या शिवगणांना त्यांनी विनयपूर्वक विचारले.
Verse 53
विष्णुरुवाच । हे शंकराः शिवः कुत्र गतस्सर्वप्रभुर्गणाः । निवेदयत नः प्रीत्या दुःखितान्वै कृपालवः
विष्णू म्हणाले—हे शंकरगणांनो! सर्वप्रभू शिव कुठे गेले आणि त्यांचे गण कुठे आहेत? हे कृपाळूंनो, आम्ही दुःखी आहोत; प्रेमाने आम्हाला सांगा।
Verse 54
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सामरस्य हरेर्गुणाः । प्रोचुः प्रीत्या गणास्ते हि शंकरस्य रमापतिम्
ब्रह्मा म्हणाले—त्या समरस हरिचे वचन ऐकून, शंकरभक्त व हरिच्या गुणांचे स्तवन करणारे ते गण प्रेमाने रमापती (विष्णू) यांस बोलले।
Verse 55
शिवगणा ऊचुः । हरे शृणु शिवप्रीत्या यथार्थं ब्रूमहे वयम् । ब्रह्मणा निर्जरैस्सार्द्धं वृत्तान्तमखिलं च यत्
शिवगण म्हणाले—हे हरे! शिवप्रीतीने ऐक; आम्ही यथार्थ सांगतो. ब्रह्मा व देवांसह जे काही घडले, तो सर्व वृत्तान्त आम्ही सांगू।
Verse 56
सर्वेश्वरो महादेवो जगाम गिरिजालयम् । संस्थाप्य नोऽत्र सुप्रीत्या रानालीलाविशारदः
सर्वेश्वर महादेव गिरिजेच्या धामास गेले. आम्हाला येथे अतिशय प्रेमाने स्थिर करून, दिव्य लीलांत निपुण ते प्रस्थान झाले।
Verse 57
तद्गुहाभ्यन्तरे शंभुः किं करोति महेश्वरः । न जानीमो रमानाथ व्यतीयुर्बहवस्समाः
त्या गुहेच्या आत शंभू—महेश्वर—काय करीत आहेत? हे रमानाथ, आम्हांस कळत नाही; अनेक वर्षे निघून गेली आहेत.
Verse 58
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वेति वचनं तेषां स विष्णुस्सामरो मया । विस्मितोऽति मुनिश्रेष्ठ शिवद्वारं जगाम ह
ब्रह्मा म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून तो विष्णू देवतांसह आणि माझ्यासह अत्यंत विस्मित झाला, हे मुनिश्रेष्ठ, आणि मग शिवाच्या द्वाराशी गेला.
Verse 59
तत्र गत्वा मया देवैस्स हरिर्देववल्लभः । आर्तवाण्या मुने प्रोचे तारस्वरतया तदा
तेथे देवांसह जाऊन, देवांचा प्रिय हरि, हे मुने, त्या वेळी व्याकुळ वाणीने उंच व ताणलेल्या स्वरात मला बोलला।
Verse 60
शंभुमस्तौन्महाप्रीत्या सामरो हि मया हरिः । तत्र स्थितो मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकप्रभुं हरम्
हे मुनिश्रेष्ठ, मी हरि (विष्णु) सामगानांसह महाप्रीतीने शंभूची स्तुती केली। तेथे उभा राहून सर्वलोकांचा प्रभू हर याचे मी गुणगान केले।
Verse 61
विष्णुरुवाच । किं करोषि महादेवाऽभ्यन्तरे परमेश्वर । तारकार्तान्सुरान्सर्वान्पाहि नः शरणागतान्
विष्णू म्हणाले—हे महादेव, हे परमेश्वरा, तू अंतःस्थ होऊन काय करीत आहेस? तारकाने पीडित सर्व देवांचे रक्षण कर; आम्ही शरणागत आहोत, आमचे रक्षण कर।
Verse 62
इत्यादि संस्तुवञ् शंभुं बहुधा सोमरैर्मया । रुरोदाति हरिस्तत्र तारकार्तैर्मुनीश्वर
हे मुनीश्वर! अशा रीतीने माझ्या रचलेल्या दिव्य सोम-स्तोत्रांनी शंभूची अनेक प्रकारे स्तुती करीत असता, तेथे हरि (विष्णू) तारकाच्या पीडेमुळे व्याकुळ होऊन रडू लागला।
Verse 63
दुःखकोलाहलस्तत्र बभूव त्रिदिवौकसाम् । मिश्रितश्शिव संस्तुत्याऽसुरार्त्तानां मुनीश्वर
हे मुनीश्वर! तेथे त्रिदिववासी देवांमध्ये दुःखाचा कोलाहल उठला; तो शिव-स्तुतीच्या गानात मिसळला, कारण ते पीडित असुरांची अवस्था पाहत होते।
Frequently Asked Questions
It introduces the narrative program leading to Guha/Skanda’s birth and the slaying of Tārakāsura, beginning with Nārada’s inquiry to Brahmā about what occurred after Śiva’s marriage to Girijā.
Brahmā explicitly frames the kathā as pāpa-praṇāśinī and sarva-vighna-vināśinī—hearing it is said to free the listener from sins, bestow auspiciousness, and function as a mokṣa-bīja that severs the root of karma.
Śiva is praised as pūrṇa (complete), satya and satyamaya (truth and truth-constituted), beloved of truth, and as one praised by Viṣṇu and Brahmā—establishing him as transcendent Paramātman who nonetheless engages in līlā for the world’s welfare.