Sukta 96

Mantra 1

अस्मा उषास आतिरन्त याममिन्द्राय नक्तमूर्म्याः सुवाचः । अस्मा आपो मातरः सप्त तस्थुर्नृभ्यस्तराय सिन्धवः सुपाराः ॥

या आत्म्यासाठी उषा रात्रि-यात्रा ओलांडून गेल्या; इंद्रासाठी त्यांनी प्रेरणेच्या सुस्पष्ट वाणीच्या लाटा (सुवाचः ऊर्मयः) आणल्या. याच्यासाठी आपः—सात माता—सुपार (सुगम पार) देणाऱ्या नद्यांसारख्या उभ्या आहेत, मनुष्याला सुरक्षितपणे पार उतरविण्यासाठी.

Mantra 2

अतिविद्धा विथुरेणा चिदस्त्रा त्रिः सप्त सानु संहिता गिरीणाम् । न तद्देवो न मर्त्यस्तुतुर्याद्यानि प्रवृद्धो वृषभश्चकार ॥

प्रचंड धक्क्याने भेदलेली अस्त्रशस्त्रेही, आणि पर्वतांच्या त्रिः-सप्त (तीनदा सात) संयुक्त शिखर-रांगा ही—त्या कर्मांना ना कोणताही देव, ना कोणताही मर्त्य, गाठू शकतो; जी प्रवृद्ध वृषभ (पराक्रमी वृषभ-रूप) यांनी केली आहेत.

Mantra 3

इन्द्रस्य वज्र आयसो निमिश्ल इन्द्रस्य बाह्वोर्भूयिष्ठमोजः । शीर्षन्निन्द्रस्य क्रतवो निरेक आसन्नेषन्त श्रुत्या उपाके ॥

इंद्राचा वज्र लोखंडाचा आहे, निमिषात चमकणारा; इंद्राच्या बाहूंमध्येच परमाधिक सामर्थ्य आहे. इंद्राच्या शिरी संकल्प-शक्ती स्पष्ट व वेगळ्या रूपाने उभ्या आहेत; त्या श्रुती—प्रेरित वाणी ग्रहण करणारी श्रवणशक्ती—जवळ येऊन तिला उद्युक्त करतात.

Mantra 4

मन्ये त्वा यज्ञियं यज्ञियानां मन्ये त्वा च्यवनमच्युतानाम् । मन्ये त्वा सत्वनामिन्द्र केतुं मन्ये त्वा वृषभं चर्षणीनाम् ॥

यज्ञियांच्या मध्ये तूच यज्ञ्य—यज्ञाची खरी शक्ती—असे मी मानतो; अच्युतांचे च्यवन—अचलालाही हलविणारा—असे मी मानतो. हे इंद्रा, सर्व सामर्थ्यांचा केतु—ध्वजचिन्ह, प्रकाशस्तंभ—तूच आहेस; जनांचा वृषभ—मानवकुलांचा अग्रणी—तूच आहेस असे मी मानतो.

Mantra 5

आ यद्वज्रं बाह्वोरिन्द्र धत्से मदच्युतमहये हन्तवा उ । प्र पर्वता अनवन्त प्र गावः प्र ब्रह्माणो अभिनक्षन्त इन्द्रम् ॥

हे इंद्रा, जेव्हा तू आपल्या बाहूंमध्ये वज्र धारण करतोस—बलाचा मद ओतत—अहि (वृत्र) वध करण्यासाठी, तेव्हा पर्वत आपला प्रतिकार सोडतात, गायी—किरणे—पुढे सरकतात, आणि ऋषींचे ब्रह्म—मंत्र—इंद्राकडे धाव घेऊन त्याला भेटतात.

Mantra 6

तमु ष्टवाम य इमा जजान विश्वा जातान्यवराण्यस्मात् । इन्द्रेण मित्रं दिधिषेम गीर्भिरुपो नमोभिर्वृषभं विशेम ॥

त्याचीच आम्ही स्तुती करतो—ज्याने हे लोक निर्माण केले आणि यापासून खाली जे काही जन्मले ते सर्व उत्पन्न केले. इंद्रासह आम्ही आपल्या स्तोत्रवचनांनी मैत्री दृढ करू; उपासना-नमस्कारांनी त्या वृषभ-शक्तीत प्रवेश करून त्यातच वास करू.

Mantra 7

वृत्रस्य त्वा श्वसथादीषमाणा विश्वे देवा अजहुर्ये सखायः । मरुद्भिरिन्द्र सख्यं ते अस्त्वथेमा विश्वाः पृतना जयासि ॥

वृत्राच्या दमनकारी श्वास-आघातातून तू झुंज देत असताना, सखा असलेले सर्व देव तुला सोडून गेले नाहीत. हे इंद्रा, मरुतांसह तुझे सख्य स्थिर राहो; मग तू या सर्व पृतना—युद्धांना—जिंकतोस.

Mantra 8

त्रिः षष्टिस्त्वा मरुतो वावृधाना उस्रा इव राशयो यज्ञियासः । उप त्वेमः कृधि नो भागधेयं शुष्मं त एना हविषा विधेम ॥

त्रिः षष्टि—साठाचे तीनपट—मरुत, बलात वाढत, तुला वाढवितात; उजळ गोधनासारखे, ढिगांनी साठलेल्या धनराशींसारखे, यज्ञार्ह। आमच्याजवळ ये; आमच्यासाठी आमचा भागधेय ठरव; या हविर्द्वारे आम्ही तुझा शुष्म—उत्साहबल—वाढवू.

Mantra 9

तिग्ममायुधं मरुतामनीकं कस्त इन्द्र प्रति वज्रं दधर्ष । अनायुधासो असुरा अदेवाश्चक्रेण ताँ अप वप ऋजीषिन् ॥

मरुतांची अग्रपंक्ती तीक्ष्ण आयुधासारखी आहे; हे इंद्रा, तुझ्या वज्राला कोण तोंड देऊ शकेल? निरायुध असुर—अदेव—त्यांना, हे ऋजीषिन्, आपल्या चक्राने दूर झटकून दे आणि ऋत (सत्य-व्यवस्था) साठी मार्ग मोकळा कर.

Mantra 10

मह उग्राय तवसे सुवृक्तिं प्रेरय शिवतमाय पश्वः । गिर्वाहसे गिर इन्द्राय पूर्वीर्धेहि तन्वे कुविदङ्ग वेदत् ॥

महान, उग्र, बलवान्—तुझ्यासाठी, हे इंद्रा, सुवृक्त (सु-रचित) स्तुतीगीत प्रेरित कर—आमच्या पशूंच्या (अंतःशक्तींच्या) परम शिवतम वृद्धीसाठी. गिर्वाहस इंद्रासाठी, अनेक प्राचीन गिरः (वाणी-उक्ती) आमच्या तनूमध्येच ठेव; कदाचित तो जाणेल आणि आमच्यात जागा होईल.

Mantra 11

उक्थवाहसे विभ्वे मनीषां द्रुणा न पारमीरया नदीनाम् । नि स्पृश धिया तन्वि श्रुतस्य जुष्टतरस्य कुविदङ्ग वेदत् ॥

उक्थवाहस, हे सर्वव्यापी विभू, आमची मनीषा (प्रज्ञा) प्रवर्तित कर—जसा कोणी द्रुणा (काष्ठपात्र) नद्यांच्या परतटाकडे नेतो. धिया (चिंतन-शक्ती) ने आमच्यात स्पर्श कर—श्रुतस्य (सत्य-श्रवण) च्या सूक्ष्म तनूमध्ये—अधिक जुष्ट (अधिक प्रिय/अनुगृहीत) त्या तत्त्वाला; कदाचित कोणी ते जाणेल.

Mantra 12

तद्विविड्ढि यत्त इन्द्रो जुजोषत्स्तुहि सुष्टुतिं नमसा विवास । उप भूष जरितर्मा रुवण्यः श्रावया वाचं कुविदङ्ग वेदत् ॥

ज्यामुळे इंद्र खरोखर प्रसन्न होतो ते नीट ओळखा—सु-स्तुतीचे स्तवन करा आणि नमस्कार-भावाने सेवा करा. हे स्तोता, हिला अलंकृत करा; व्यर्थ आक्रोश करू नका—वाणी श्राव्य करा, म्हणजे कोणी तरी खरेच जाणू शकेल.

Mantra 13

अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदियानः कृष्णो दशभिः सहस्रैः । आवत्तमिन्द्रः शच्या धमन्तमप स्नेहितीर्नृमणा अधत्त ॥

अंशुमती (दीप्तिमती) वर थेंब उतरला; पुढे सरकत कृष्ण-बल दहा हजार शक्तींनी युक्त होऊन आला. इंद्र आपल्या शची (प्रभावी शक्ती)ने त्या धमन/धमणाऱ्या (घर्षण-निर्मिती करणाऱ्या) कडे गेला; आणि नृमणा (वीर-मन) होऊन चिकटलेल्या आच्छादनांना दूर केले.

Mantra 14

द्रप्समपश्यं विषुणे चरन्तमुपह्वरे नद्यो अंशुमत्याः । नभो न कृष्णमवतस्थिवांसमिष्यामि वो वृषणो युध्यताजौ ॥

मी त्या थेंबाला पाहिले—तो आपल्या-आपल्या मार्गांनी वेगळा वेगळा फिरत, त्या उपह्वर (वळणदार गर्त) ठिकाणी होता, जिथे अंशुमती (किरण-भरलेल्या) नद्या वाहतात. तो तिथे कृष्ण मेघपिंडासारखा स्थिर उभा होता; हे वृषणो (पराक्रमी) जनहो, रणात युद्ध करण्यासाठी मी तुम्हाला उद्युक्त करतो.

Mantra 15

अध द्रप्सो अंशुमत्या उपस्थेऽधारयत्तन्वं तित्विषाणः । विशो अदेवीरभ्याचरन्तीर्बृहस्पतिना युजेन्द्रः ससाहे ॥

मग तेजस्विनी अंशुमतीच्या कुशीत तो थेंब स्वतःचे देहधारण करून, ज्वलंत तेजाने दीप्त झाला. बृहस्पतीसह युक्त इंद्राने प्रकाशाविरुद्ध चाल करून येणाऱ्या अदेवी (अधार्मिक) कुळांना पराभूत केले.

Mantra 16

त्वं ह त्यत्सप्तभ्यो जायमानोऽशत्रुभ्यो अभवः शत्रुरिन्द्र । गूळ्हे द्यावापृथिवी अन्वविन्दो विभुमद्भ्यो भुवनेभ्यो रणं धाः ॥

तूच, ‘सप्त’ मधून जन्मलेला, हे इंद्रा, शत्रुरहित (विरोधी शक्तींचा) शत्रू झालास. लपलेली द्यावा-पृथिवी तू शोधून काढलीस, आणि व्यापक लोकांसाठी रणभूमी—निर्णायक क्षेत्र—स्थापिली.

Mantra 17

त्वं ह त्यदप्रतिमानमोजो वज्रेण वज्रिन्धृषितो जघन्थ । त्वं शुष्णस्यावातिरो वधत्रैस्त्वं गा इन्द्र शच्येदविन्दः ॥

तूच, हे वज्रधारी, वज्राने त्या अप्रतिम, अपरिमित सामर्थ्याचा नाश केलास. मृत्युघातक शस्त्रांनी शुष्णाला खाली पाडलास; आणि हे इंद्रा, तुझ्या शची (प्रभावी शक्ती)ने तू प्रकाशकिरण—गायी—शोधून मिळवल्यास.

Mantra 18

त्वं ह त्यद्वृषभ चर्षणीनां घनो वृत्राणां तविषो बभूथ । त्वं सिन्धूँरसृजस्तस्तभानान्त्वमपो अजयो दासपत्नीः ॥

हे वृषभा! तूच जनांचा (अधिपती) होऊन अडथळे घालणाऱ्या वृत्रांचा घन—संहारक—असा प्रचंड पराक्रमी झाला आहेस. तू अडवून धरलेल्या नद्यांना मुक्त केलेस; आणि दासाच्या अधीन केलेल्या (दासपत्नी) अपः—जलशक्तींना—तू जिंकलेस.

Mantra 19

स सुक्रतू रणिता यः सुतेष्वनुत्तमन्युर्यो अहेव रेवान् । य एक इन्नर्यपांसि कर्ता स वृत्रहा प्रतीदन्यमाहुः ॥

तो सुक्रतु—शुभ-संकल्पी—विजेता आहे; जो सुतांमध्ये (सोमयज्ञांत) अनुपम मन्यु—उत्साह—धारण करतो, आणि अहि प्रमाणे साठवलेल्या शक्तीने समृद्ध आहे. नर्यपांसि—मनुष्यहिताची कर्मे—करणारा तो एकटाच आहे; त्या वृत्रहाला ते सर्वांशी तुल्य प्रतिद्वन्द्वी (समकक्ष) म्हणतात.

Mantra 20

स वृत्रहेन्द्रश्चर्षणीधृत्तं सुष्टुत्या हव्यं हुवेम । स प्राविता मघवा नोऽधिवक्ता स वाजस्य श्रवस्यस्य दाता ॥

त्या वृत्रहे इंद्राला—जो जनांचा धारक आहे—आम्ही सु-स्तुतीरूप हव्याने आवाहन करू. तोच आमचा प्राविता—रक्षक—आहे; मघवा—दानशील—आमचा अधिवक्ता; तोच वाजाची परिपूर्णता आणि श्रवस्य—दीप्त यश—यांचा दाता आहे.

Mantra 21

स वृत्रहेन्द्र ऋभुक्षाः सद्यो जज्ञानो हव्यो बभूव । कृण्वन्नपांसि नर्या पुरूणि सोमो न पीतो हव्यः सखिभ्यः ॥

तो वृत्रहन् इंद्र—ऋभुक्षाः, कुशल घडणीची शक्ती—क्षणात प्रकट होऊन जन्मला आणि तत्क्षणी हवनीय (आवाहन-योग्य) झाला. तो मानवहिताची अनेक कार्ये करतो; आणि सोम पिल्यावर जसा तो हव्यरूप होतो, तसाच तो सख्यांसाठी (सहचारी अंतःशक्तींसाठी) आनंददायक हव्य होतो.