Sukta 85

Mantra 1

सत्येनोत्तभिता भूमिः सूर्येणोत्तभिता द्यौः । ऋतेनादित्यास्तिष्ठन्ति दिवि सोमो अधि श्रितः ॥

सत्याने भूमी स्थिर आहे; सूर्याने द्यौ (आकाश) स्थिर आहे. ऋताने आदित्य दिवी दृढ उभे आहेत; आणि सोम तेथे वर प्रतिष्ठित आहे.

Mantra 2

सोमेनादित्या बलिनः सोमेन पृथिवी मही । अथो नक्षत्राणामेषामुपस्थे सोम आहितः ॥

सोमामुळे आदित्य बलवान होतात; सोमामुळे ही विशाल पृथ्वी महिमावान होते. आणि याच नक्षत्रांच्या कुशीत सोम स्थापित आहे—सुव्यवस्थित ज्योतींमध्ये त्यांचे गुप्त पोषण व आनंद होऊन.

Mantra 3

सोमं मन्यते पपिवान्यत्सम्पिंषन्त्योषधिम् । सोमं यं ब्रह्माणो विदुर्न तस्याश्नाति कश्चन ॥

जेव्हा ते औषधी कुटतात, तेव्हा तो समजतो—मी सोम पिलो. पण ज्याला ब्रह्मज्ञ ऋषी जाणतात तो सोम—त्याचे भक्षण कोणीही करत नाही; बाह्य कर्माने तो हस्तगत होत नाही, तो अंतर्ज्ञानाचा विषय आहे.

Mantra 4

आच्छद्विधानैर्गुपितो बार्हतैः सोम रक्षितः । ग्राव्णामिच्छृण्वन्तिष्ठसि न ते अश्नाति पार्थिवः ॥

आवरणरूप विधाने यांनी आच्छादित, आणि महान शक्तींनी रक्षित, हे सोम, तू सुरक्षित उभा आहेस. पेषण-शिळांचा नाद ऐकत तू स्थित आहेस; कोणताही पार्थिव प्राणी तुझे सेवन करू शकत नाही—कारण तुझे सत्य बाह्य पकडीतून गुप्त राखलेले आहे.

Mantra 5

यत्त्वा देव प्रपिबन्ति तत आ प्यायसे पुनः । वायुः सोमस्य रक्षिता समानां मास आकृतिः ॥

हे देवा, देव जेव्हा तुला प्राशन करतात, तेव्हाच त्यातून तू पुन्हा पुन्हा नव्याने परिपूर्ण होतोस. वायू हा सोमाचा रक्षक आहे; आणि ‘मास’ हा समान चक्रांचा आकार-रूप—ज्यामुळे आमच्यातील आनंद पुनः नव्याने जागृत होतो.

Mantra 6

रैभ्यासीदनुदेयी नाराशंसी न्योचनी । सूर्याया भद्रमिद्वासो गाथयैति परिष्कृतम् ॥

रैभी ‘अनुदेयी’—सेवेत देणारी—होती; नाराशंसी ‘न्योचनी’—स्थिर करणारे अलंकरण—होती. सूर्य्यासाठी शुभ वस्त्र, गाथेसह, सुशोभित होऊन पुढे सरकते—नव संयोगासाठी आत्मा घडविलेल्या सौंदर्याने आवृत होते.

Mantra 7

चित्तिरा उपबर्हणं चक्षुरा अभ्यञ्जनम् । द्यौर्भूमिः कोश आसीद्यदयात्सूर्या पतिम् ॥

चित्तिरा हे तिचे उपबर्हण—उशी—होते; चक्षुरा हे तिचे अभ्यञ्जन—अंजन—होते. सूर्य्या पतीकडे गेली तेव्हा द्यौः आणि भूमी कोश—पेटी—झाले; लोकांच्या आत नियत संयोगात दीप्त चेतना प्रविष्ट झाली.

Mantra 8

स्तोमा आसन्प्रतिधयः कुरीरं छन्द ओपशः । सूर्याया अश्विना वराग्निरासीत्पुरोगवः ॥

स्तोम तिचे प्रतिधयः (आधार) झाले; छंद तिचे अलंकार व केश-सज्जेची साधने झाली. सूर्येसाठी अश्विनौ वर (निवडलेले युगल) होते; आणि अग्नी पुरोगामी होऊन पुढे-पुढे गेला—तिला अग्रसर करीत.

Mantra 9

सोमो वधूयुरभवदश्विनास्तामुभा वरा । सूर्यां यत्पत्ये शंसन्तीं मनसा सविताददात् ॥

सोम वधूयुः (वधूला मागणारा) झाला; अश्विनौ दोघेही तिचे वर (निवडलेले) ठरले. सूर्येने पतीसाठी स्तुती उच्चारत असताना, सविता तिला मनसा—अंतःसंमतीने—अर्पण करीत होता.

Mantra 10

मनो अस्या अन आसीद्द्यौरासीदुत च्छदिः । शुक्रावनड्वाहावास्तां यदयात्सूर्या गृहम् ॥

सूर्या जेव्हा गृहाकडे निघाली, तेव्हा तिचा रथ मन होता; आणि द्यौ (आकाश) हे त्याचे छद (आवरण) होते. दोन तेजस्वी वृषभ-शक्ती जुपल्या होत्या—तेव्हा सूर्या गृहाकडे गेली.

Mantra 11

ऋक्सामाभ्यामभिहितौ गावौ ते सामनावितः । श्रोत्रं ते चक्रे आस्तां दिवि पन्थाश्चराचारः ॥

ऋक् व सामन् यांनी प्रतिष्ठित, तुझ्या दोन गायी (ज्ञान-किरण) साम-स्वरूप समरसतेने उभ्या आहेत. तुझे दोन चक्र ‘श्रवण’ आहेत; म्हणून दिवि मध्ये पंथ चळवळते—आत्म्याच्या आरोहणासाठी ये-जा करणारे मार्ग.

Mantra 12

शुची ते चक्रे यात्या व्यानो अक्ष आहतः । अनो मनस्मयं सूर्यारोहत्प्रयती पतिम् ॥

शुद्ध आहेत तुझे चालते चक्र; अक्ष (धुरी) सुचालित होऊन गतीत स्थिर झाला आहे. मनोमय रथावर सूर्य्या आरूढ होते—पतीकडे प्रस्थित; तसेच प्रकाशित आत्मा, यथाविधि सिद्ध गतीत, योग-संयोगाकडे आसन घेतो.

Mantra 13

सूर्याया वहतुः प्रागात्सविता यमवासृजत् । अघासु हन्यन्ते गावोऽर्जुन्योः पर्युह्यते ॥

सूर्य्याचा वहतु (वधू-यात्रा) पुढे निघाला—सविता ने त्यास अवसृजत् करून प्रकटतेत उतरविले. अघा (वैर-तमस्) मध्ये गायी (प्रकाश-किरण) आहत होतात; तरीही अर्जुन्यः (उज्ज्वल बल) याने ते परितः वहन होऊन पार नेले जाते—ऋत-गामी शक्तीच्या संरक्षणाने.

Mantra 14

यदश्विना पृच्छमानावयातं त्रिचक्रेण वहतुं सूर्यायाः । विश्वे देवा अनु तद्वामजानन्पुत्रः पितराववृणीत पूषा ॥

जेव्हा अश्विनौ विचारत विचारत आले आणि सूर्याःच्या त्रिचक्र रथ-प्रयाणासाठी उपस्थित झाले, तेव्हा सर्व देवांनी तुमच्या त्या कर्मास अनुमोदन दिले. तेव्हा पूषन्—पुत्र—याने त्या दोन्ही माता-पित्यांचा वरण केला.

Mantra 15

यदयातं शुभस्पती वरेयं सूर्यामुप । क्वैकं चक्रं वामासीत्क्व देष्ट्राय तस्थथुः ॥

हे शुभस्पती! जेव्हा तुम्ही दोघे सूर्येला वरण करण्यास आलात, तेव्हा तुमचे एकच चक्र कुठे होते, आणि दॆष्ट्रा (लगाम/मार्गदर्शक रज्जू)साठी तुम्ही कुठे उभे राहिलात?

Mantra 16

द्वे ते चक्रे सूर्ये ब्रह्माण ऋतुथा विदुः । अथैकं चक्रं यद्गुहा तदद्धातय इद्विदुः ॥

हे सूर्ये! तुझी दोन चक्रे ब्राह्मण ऋतु-नियमानुसार जाणतात; पण जे एक चक्र गुहेत लपलेले आहे—ते तर सत्यदर्शी ऋषीच खरेखुरे जाणतात.

Mantra 17

सूर्यायै देवेभ्यो मित्राय वरुणाय च । ये भूतस्य प्रचेतस इदं तेभ्योऽकरं नमः ॥

सूर्येसाठी, देवांसाठी, मित्र व वरुणासाठी—भूत (जे झाले आहे) याविषयी व्यापक प्रज्ञा असणाऱ्यांसाठी—इथे मी नमस्काररूप अर्पण करीत आहे. ऋत आणि मैत्रीच्या शक्ती आमच्यात हा प्रकाशमय संयोग धारण करो.

Mantra 18

पूर्वापरं चरतो माययैतौ शिशू क्रीळन्तौ परि यातो अध्वरम् । विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्ट ऋतूँरन्यो विदधज्जायते पुनः ॥

हे दोघे पूर्वापर दिव्य मायेनं चालतात; दोन बालकांसारखे खेळत खेळत यज्ञाभोवती परिक्रमा करतात. एक सर्व भुवने पाहतो; दुसरा ऋतूंची (ṛtu) व्यवस्था करतो—तो पुन्हा पुन्हा जन्मतो. अशा रीतीने ही युग्म-शक्ती काळात नूतनीकरणाचा चक्र-नियम आणि ऋत (ṛta)ची व्यवस्थापक बुद्धी प्रकट करतात.

Mantra 19

नवोनवो भवति जायमानोऽह्नां केतुरुषसामेत्यग्रम् । भागं देवेभ्यो वि दधात्यायन्प्र चन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः ॥

जन्मताच तो नित्य-नवीन होतो; दिवसांचा केतू (ध्वज) होऊन तो उषांच्या अग्रभागी येतो. पुढे जात तो देवांसाठी भाग ठरवितो; आणि चंद्र दीर्घ आयुष्य पसरवितो. अशा प्रकारे नूतनीकरण व यथोचित वाटणी काळाच्या प्रवाहात सत्त्ववृद्धीला धारण करतात.

Mantra 20

सुकिंशुकं शल्मलिं विश्वरूपं हिरण्यवर्णं सुवृतं सुचक्रम् । आ रोह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये वहतुं कृणुष्व ॥

दीप्त आनंद व सर्वरूप सौंदर्ययुक्त—हिरण्यवर्ण, सुवृत, सुचक्र—ते शुभ वस्त्र धारण कर. हे सूर्ये, अमृताच्या लोकात आरोहण कर; पतीसाठी वहतु (विवाह-यात्रा) स्योन—सुरक्षित व सुखमय—करून दे.

Mantra 21

उदीर्ष्वातः पतिवती ह्येषा विश्वावसुं नमसा गीर्भिरीळे । अन्यामिच्छ पितृषदं व्यक्तां स ते भागो जनुषा तस्य विद्धि ॥

इथून उठून जा; कारण ही आता पतिवती आहे. नमस्कार व स्तुतीवाणीने मी विश्वावसुला आवाहन करतो. पितृलोकासाठी स्पष्टपणे नेमलेली दुसरी शोध; तोच तुझा जन्मसिद्ध भाग आहे—तो तसाच जाण.

Mantra 22

उदीर्ष्वातो विश्वावसो नमसेळा महे त्वा । अन्यामिच्छ प्रफर्व्यं सं जायां पत्या सृज ॥

इथून उठून जा, हे विश्वावसू; नमस्काराने आम्ही तुला आवाहन करतो. दुसरी शोध; जाया पतीसह मुक्त कर व एकत्र कर—खरा संयोग सिद्ध होवो.

Mantra 23

अनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था येभिः सखायो यन्ति नो वरेयम् । समर्यमा सं भगो नो निनीयात्सं जास्पत्यं सुयममस्तु देवाः ॥

अखंड व सरळ असोत ते पंथ, ज्यांनी आमचे सखे या आमच्या वरणीयेकडे जातात. आर्यमन् व भग आम्हांला एकत्र नेवोत; आणि हे देवहो, गृहस्वामित्वात (जास्पत्यात) सुशासित, सुमंगल सुसंवाद स्थिर होवो.

Mantra 24

प्र त्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशाद्येन त्वाबध्नात्सविता सुशेवः । ऋतस्य योनौ सुकृतस्य लोकेऽरिष्टां त्वा सह पत्या दधामि ॥

वरुणाच्या पाशातून मी तुला पुढे मुक्त करतो—ज्याने सुशेव (कल्याणकारी) सविता तुला बांधले होते. ऋताच्या योनीत, सुकृताच्या लोकी, मी तुला—अक्षत—तुझ्या पतीसह स्थापित करतो.

Mantra 25

प्रेतो मुञ्चामि नामुतः सुबद्धाममुतस्करम् । यथेयमिन्द्र मीढ्वः सुपुत्रा सुभगासति ॥

इथून मी तिला मुक्त करतो; परतून नाही. इथे दृढ बंधनात राहो; तिथे नाही. हे मीढ्व (दानशील) इंद्रा, ती सुपुत्रांनी समृद्ध होवो आणि सुभगा (सौभाग्यवती) होवो.

Mantra 26

पूषा त्वेतो नयतु हस्तगृह्याश्विना त्वा प्र वहतां रथेन । गृहान्गच्छ गृहपत्नी यथासो वशिनी त्वं विदथमा वदासि ॥

पूषन् तुला येथून पुढे नेवो—हात धरून; अश्विनौ तुला आपल्या रथाने पुढे वाहून नेवोत. गृहात जा; गृहपत्नी होऊन, विदथ (सभा) मध्ये स्वाधीन व समस्वर शक्तीने तू वाणी उच्चारो.

Mantra 27

इह प्रियं प्रजया ते समृध्यतामस्मिन्गृहे गार्हपत्याय जागृहि । एना पत्या तन्वं सं सृजस्वाधा जिव्री विदथमा वदाथः ॥

इथेच तुझे प्रिय प्रजा (संतती) वाढीने समृद्ध होवो; या गृहात गार्हपत्य-अग्नीसाठी जागृत रहा. या पतीसह आपली समग्र तनु (अस्तित्व) एकरूप कर; मग परिपूर्ण जीवनात तुम्ही दोघेही विदथ (यज्ञ-सभा) मध्ये वाणी उच्चाराल.

Mantra 28

नीललोहितं भवति कृत्यासक्तिर्व्यज्यते । एधन्ते अस्या ज्ञातयः पतिर्बन्धेषु बध्यते ॥

नील-लोहित चिन्ह प्रकट होते; कृत्या चे आसक्त बंधन सैल होऊन वेगळे होते. तिचे ज्ञाती (नातेवाईक) बळात वाढतात, आणि पती बंधनांत बांधला जातो—धर्म्य संयोगाच्या योग्य बंधात स्थिर.

Mantra 29

परा देहि शामुल्यं ब्रह्मभ्यो वि भजा वसु । कृत्यैषा पद्वती भूत्व्या जाया विशते पतिम् ॥

शामुल्य दूर कर; ब्राह्मणांना धनाचे विभाजन करून दे. ही कृत्या अन्यत्र पायाभूत आश्रय मिळवून तिकडेच निघून जावो; मग पत्नी आपल्या पतीमध्ये प्रवेश करो.

Mantra 30

अश्रीरा तनूर्भवति रुशती पापयामुया । पतिर्यद्वध्वो वाससा स्वमङ्गमभिधित्सते ॥

त्या पापमय (भ्रम घालणाऱ्या) बाह्य प्रेरणेने देह खरा तेज गमावून खोट्या झगमगाटात बदलतो—जेव्हा पती वस्त्राच्या माध्यमातून, केवळ बाह्यरूपाने, वधूचे स्वस्वरूप आपल्या ताब्यात घ्यावयास इच्छितो.

Mantra 31

ये वध्वश्चन्द्रं वहतुं यक्ष्मा यन्ति जनादनु । पुनस्तान्यज्ञिया देवा नयन्तु यत आगताः ॥

वधूच्या मागोमाग येऊन तिचा चंद्रासारखा उज्ज्वल आनंद हिरावून नेण्यास जाणाऱ्या जे-जे क्षयकारी बल आहेत, यज्ञाचे रक्षण करणारे देव त्यांना पुन्हा ज्या ठिकाणाहून ते आले, तिकडेच परत नेवोत.

Mantra 32

मा विदन्परिपन्थिनो य आसीदन्ति दम्पती । सुगेभिर्दुर्गमतीतामप द्रान्त्वरातयः ॥

एकाच गृहाधिपत्यात एकरूप होऊन बसलेल्या त्या दांपत्याला दबा धरून बसलेले लोक शोधू नयेत. शुभ-गमनांनी ते दुर्गम मार्ग ओलांडून जावोत; शत्रु शक्ती दूर हाकलल्या जावोत, मागे हटून पडोत.

Mantra 33

सुमङ्गलीरियं वधूरिमां समेत पश्यत । सौभाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्तं वि परेतन ॥

येथे एकत्र येऊन या सुमंगल वधूला पाहा. तिला सौभाग्याची शक्ती अर्पण करून, मग तुम्ही सर्वजण आपापल्या घरी जा; आशीर्वाद तिच्यात स्थिर राहो.

Mantra 34

तृष्टमेतत्कटुकमेतदपाष्ठवद्विषवन्नैतदत्तवे । सूर्यां यो ब्रह्मा विद्यात्स इद्वाधूयमर्हति ॥

हे तीक्ष्ण व कडू आहे, विषासारखे—हे भक्षणासाठी नाही. सूर्येच्या (सूर्या) विषयी ब्रह्म (पवित्र वचन) आणि विधी जाणणारा तोच खरोखर वधूत्व आणि त्याची शक्ती याच्या समीप जाण्यास पात्र आहे.

Mantra 35

आशसनं विशसनमथो अधिविकर्तनम् । सूर्यायाः पश्य रूपाणि तानि ब्रह्मा तु शुन्धति ॥

आशसन, विशसन आणि अधिविकर्तन—ही सूर्याया (सूर्या)ची रूपे आहेत; ती पाहा. या विकृतींना ब्रह्मा—मंत्रविद्येचे सत्य तेज—शुद्ध करून सम्यक् करतो.

Mantra 36

गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर्यथासः । भगो अर्यमा सविता पुरंधिर्मह्यं त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः ॥

सौभाग्यप्राप्तीसाठी मी तुझा हात धरतो, जेणेकरून मी पती असताना तू बलासह जरा-पर्यंत पोहोचशील. भग, अर्यमन्, सविता आणि पुरंधी—हे देव—गृहपत्याच्या स्थिर अग्नीसाठी, घरातील दृढ वेदीसाठी तुला मला प्रदान करो.

Mantra 37

तां पूषञ्छिवतमामेरयस्व यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति । या न ऊरू उशती विश्रयाते यस्यामुशन्तः प्रहराम शेपम् ॥

हे पूषन्, तिला परम शिव-कल्याणाकडे प्रेरित कर—जिच्यामध्ये मनुष्य बीज पेरतात. जी कामनेने आमच्यासाठी उरू विस्तारित करते—तिच्यातच, अभिलाषेसह, आम्ही सर्जनशक्तीचा प्रक्षेप करू.

Mantra 38

तुभ्यमग्रे पर्यवहन्त्सूर्यां वहतुना सह । पुनः पतिभ्यो जायां दा अग्ने प्रजया सह ॥

हे अग्ने! प्रथम त्यांनी सूर्येला विवाह-यात्रेसह तुझ्यासाठी परिक्रमा घडवीत नेले; आता तिला पुन्हा पतींना पत्नी म्हणून परत दे—प्रजा-शक्तीसह.

Mantra 39

पुनः पत्नीमग्निरदादायुषा सह वर्चसा । दीर्घायुरस्या यः पतिर्जीवाति शरदः शतम् ॥

पुन्हा अग्नीने पत्नीला आयुष्य व तेज यांसह प्रदान केले. तिचा पती दीर्घायुषी आहे—तो शंभर शरद्‌ऋतू जगतो.

Mantra 40

सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । तृतीयो अग्निष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः ॥

सोमाने प्रथम तुला प्राप्त केले; नंतर गंधर्वाने तुला प्राप्त केले. तिसरा, अग्नी तुझा पती झाला; चौथा, मनुष्यज (मानव) तुझे (पती) आहेत.

Mantra 41

सोमो ददद्गन्धर्वाय गन्धर्वो दददग्नये । रयिं च पुत्राँश्चादादग्निर्मह्यमथो इमाम् ॥

सोमाने तिला गंधर्वाला दिले; गंधर्वाने तिला अग्नीला दिले. आणि अग्नीने मला ही वधू दिली—रयि (समृद्धी)सह आणि पुत्रांसह.

Mantra 42

इहैव स्तं मा वि यौष्टं विश्वमायुर्व्यश्नुतम् । क्रीळन्तौ पुत्रैर्नप्तृभिर्मोदमानौ स्वे गृहे ॥

इथेच एकत्र स्थिर राहा; विभक्त होऊ नका. जीवनाच्या आयुष्याचा संपूर्ण विस्तार प्राप्त करा. पुत्र व नातवंडांसह क्रीडा करत, आनंदित होत, आपल्या घरातच वासा करा.

Mantra 43

आ नः प्रजां जनयतु प्रजापतिराजरसाय समनक्त्वर्यमा । अदुर्मङ्गलीः पतिलोकमा विश शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥

प्रजापती आमच्यासाठी सत्य प्रजा—आमच्या अस्तित्वाची वाढ—उत्पन्न करो. अर्यमन् आम्हांस अजरत्वासाठी अभिषेक करो, योग्य बंध दृढ करो. अमंगलरहित होऊन पतिलोकात प्रवेश कर; आमच्या द्विपद व चतुष्पद जीवनासाठी शांती व कल्याण हो.

Mantra 44

अघोरचक्षुरपतिघ्न्येधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः । वीरसूर्देवकामा स्योना शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥

अघोर-दृष्टीची हो; गृहपतीचा घात करणारी होऊ नकोस. पशूंप्रती शिव-कल्याणकारी, सुमना (सद्भावयुक्त) व सुवर्चा (तेजस्विनी) हो. वीरप्रसू, देवकामना-युक्त, स्योना (सुख-आश्रय, सुरक्षित) होऊन—आमच्या द्विपदांस शांती हो, आणि चतुष्पदांसही शांती हो.

Mantra 45

इमां त्वमिन्द्र मीढ्वः सुपुत्रां सुभगां कृणु । दशास्यां पुत्राना धेहि पतिमेकादशं कृधि ॥

हे मीढ्वः इंद्रा (वृद्धिदाता), हिला सुपुत्रा व सुभगा कर. हिच्यात दहा पुत्र स्थापित कर, आणि पतीला अकरावा कर.

Mantra 46

सम्राज्ञी श्वशुरे भव सम्राज्ञी श्वश्र्वां भव । ननान्दरि सम्राज्ञी भव सम्राज्ञी अधि देवृषु ॥

श्वशुरांच्या घरात सम्राज्ञी हो; श्वश्रूंच्या घरात सम्राज्ञी हो. नणंदांमध्ये सम्राज्ञी हो; आणि देवऋषूंमध्येही सम्राज्ञी हो—मर्यादा व योग्य अधिकारात प्रतिष्ठित.

Mantra 47

समञ्जन्तु विश्वे देवाः समापो हृदयानि नौ । सं मातरिश्वा सं धाता समु देष्ट्री दधातु नौ ॥

सर्व देव आम्हा दोघांना एकभावात अभिषिक्त करो; आणि आपः (जलदेवता) आमची हृदये एक करो. मातरिश्वा व धाता आम्हाला एकत्र स्थिर करो; आणि देष्ट्री (मार्गदर्शक नियंता) आमची एकता दृढपणे प्रस्थापित करो.