Sukta 5
Sukta 10.5
Dīrghatamas Āucathya (traditional for RV 10.5)
Mystic One/Agni-Sūrya principle (hymn is enigmatic; often treated as addressing a hidden cosmic principle rather than a single named deity)
Jagatī (probable for RV 10.5; many verses are Jagatī in indices)
हे गूढार्थपूर्ण सूक्त एका एकमेव लपलेल्या विश्वतत्त्वाचे चिंतन करते—जे अग्नी–सूर्य म्हणून, अंतःअग्नी व सौर द्रष्टा म्हणून अनुभवलं जातं. ते “समुद्रा”प्रमाणे समृद्धी धारण करतं आणि जीवनाच्या झऱ्यात ठेवलेला गुप्त मार्ग उघड करतं. सूक्त दडलेल्या पोषणाचे, ऋत (सत्य-व्यवस्था) यांच्या पथांचे, आणि अदितीच्या विशालतेत सत्त्व व असत्त्व यांच्या सृष्टीमूल आलिंगनाचे रूपकांतून पुढे सरकतं; आणि अखेरीस ऋताचा प्रथमजन्मा अग्नी—बल व वैभव या दोहोंचा स्रोत—म्हणून प्रकट होतो.
Mantras
Mantra 1
एकः समुद्रो धरुणो रयीणामस्मद्धृदो भूरिजन्मा वि चष्टे । सिषक्त्यूधर्निण्योरुपस्थ उत्सस्य मध्ये निहितं पदं वेः ॥
एकच समुद्र—समृद्धींचा धारणाधार; तो बहुजन्मा आमच्या हृदयातूनच पाहतो व प्रकट करतो. गुप्त आसनात तो ‘ऊधर’ (स्तन/दूधाचे अधिष्ठान) जोडतो; उगमाच्या मध्यभागी साधकासाठी पाऊलखुण/आधार ठेवला आहे.
Mantra 2
समानं नीळं वृषणो वसानाः सं जग्मिरे महिषा अर्वतीभिः । ऋतस्य पदं कवयो नि पान्ति गुहा नामानि दधिरे पराणि ॥
एकाच नीळात वृषण (बलवान) वस्त्रे परिधान करून—महिष आपापल्या अश्व/रथांसह एकत्र आले. कवी ऋताचे पद जपतात; गुहेत त्यांनी परम नावे स्थापिली आहेत.
Mantra 3
ऋतायिनी मायिनी सं दधाते मित्वा शिशुं जज्ञतुर्वर्धयन्ती । विश्वस्य नाभिं चरतो ध्रुवस्य कवेश्चित्तन्तुं मनसा वियन्तः ॥
ऋताने चालणारी आणि मायाने कार्य करणारी—दोघी एकत्र संधि करतात; मोजून त्या शिशूला जन्म देतात व वाढवतात. ध्रुवाच्या स्थैर्याजवळ, विश्वाच्या नाभीभोवती त्या विचरतात; मनाने त्या कवीचाही तंतू विणतात/विस्तारतात.
Mantra 4
ऋतस्य हि वर्तनयः सुजातमिषो वाजाय प्रदिवः सचन्ते । अधीवासं रोदसी वावसाने घृतैरन्नैर्वावृधाते मधूनाम् ॥
कारण ऋत (ऋ॒त) यांचे मार्ग सुजात (सुजन्मे) तत्त्वाशी जुळून प्रवर्ततात; इषः (प्रेरणा) प्रदिवः (अग्र-स्वर्ग/पुढील दिव्य लोक) येथून वाज (बल-समृद्धी) यांच्या परिपूर्तीसाठी संगत होतात. द्यौ आणि पृथिवी—हे दोन लोक—आवरण धारण करून, घृत-समृद्धीने व आनंददायक अन्नांनी, तसेच मधूनाम् (मधुरतांनी) वाढत-फुलत जातात.
Mantra 5
सप्त स्वसॄररुषीर्वावशानो विद्वान्मध्व उज्जभारा दृशे कम् । अन्तर्येमे अन्तरिक्षे पुराजा इच्छन्वव्रिमविदत्पूषणस्य ॥
जागृत व विद्वान होऊन, त्याने मधूपासून दर्शनासाठी सात अरुषी (रक्तिम) स्वसृंना वर उचलून/प्रकट केले. हे पुराज (प्राचीन-जन्मे) अंतरिक्षात अंतर्भूत ठेवले गेले होते; शोध घेत तो पूषण (पूषन्) याचे लपलेले व्रि/आवरण (व्रिम्) त्याला सापडले.
Mantra 6
सप्त मर्यादाः कवयस्ततक्षुस्तासामेकामिदभ्यंहुरो गात् । आयोर्ह स्कम्भ उपमस्य नीळे पथां विसर्गे धरुणेषु तस्थौ ॥
कवींनी (ऋषींनी) सत्तेत सात दृढ मर्यादा/सीमा घडवल्या; आणि त्यांपैकी एकच मार्ग आहे—जो ती संकीर्णता (अभ्यंहुरः) पार करू शकते. तेथेच उपम (परम) तत्त्वाचा स्कम्भ (आधार-स्तंभ) आपल्या गुप्त नीळात (रहस्य निवासस्थानी) उभा आहे—पथांच्या विसर्गात (मुक्ति/प्रसारात), धारण करणाऱ्या पायाभूत आधारांमध्ये (धरुणेषु) प्रतिष्ठित.
Mantra 7
असच्च सच्च परमे व्योमन्दक्षस्य जन्मन्नदितेरुपस्थे । अग्निर्ह नः प्रथमजा ऋतस्य पूर्व आयुनि वृषभश्च धेनुः ॥
परम व्योमात—दक्षाच्या जन्मात, अदितीच्या विशाल कुशीत—असत् आणि सत् एकत्र धारण झाले आहेत. तेथे आमच्यासाठी अग्नि हा ऋताचा प्रथमज—आयुष्यात प्राचीन—एकाच वेळी वृषभ-शक्तीही आणि समृद्धीची धेनूही आहे.
Frequently Asked Questions
The hymn does not focus on a single named god in a simple way. It points to a hidden cosmic principle expressed through Agni (inner fire) and Sūrya-like seership, closely tied to Ṛta (truth-order).
It suggests that the highest reality holds together opposites that the ordinary mind separates. The hymn places both sat (manifest existence) and asat (unmanifest or not-yet) within the supreme expanse, in Aditi’s boundlessness.
These are symbols for concealed nourishment and guidance. The ‘udder’ represents the hidden source of plenty, the ‘fountain’ the wellspring of life, and the ‘track/pada’ the discoverable path of Ṛta that the seeker can follow through insight and right ritual.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.