Sarga 21

Verse 1

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम्।समन्यु: कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम्।।।।

राजाच्या पितृस्नेहाने व्याकुळ होऊन डगमगत्या शब्दांत उच्चारलेले वचन ऐकून क्रोधाने भरलेला कौशिक (विश्वामित्र) पृथ्वीपती राजाला प्रत्युत्तर देऊ लागला।

Verse 2

पूर्वमर्थं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुमिच्छसि।राघवाणामयुक्तोऽयं कुलस्यास्य विपर्यय:।।1.21.2।।

पूर्वी विषयाचे वचन देऊन आता तू ती प्रतिज्ञा सोडू इच्छितोस। हे राघवांना शोभणारे नाही; या कुलासाठी हा घोर विपर्यास आहे॥

Verse 3

यदीदं ते क्षमं राजन् गमिष्यामि यथाऽगतम्।मिथ्याप्रतिज्ञ: काकुत्स्थ सुखीभव सबान्धव:।।।।

हे राजन्, हे तुला हे योग्य वाटत असेल, तर मी जसा आलो तसाच परत जाईन। हे काकुत्स्थ! प्रतिज्ञा मिथ्या करून तू बंधु-बांधवांसह सुखी राहो॥

Verse 4

तस्य रोषपरीतस्य विश्वामित्रस्य धीमत:।चचाल वसुधा कृत्स्ना विवेश च भयं सुरान्।।।।

त्या धीमान् विश्वामित्रावर क्रोध छावला तेव्हा सारी वसुधा थरथर कापली आणि देवांच्या अंतःकरणात भय संचारले॥

Verse 5

त्रस्तरूपं तु विज्ञाय जगत्सर्वं महानृषि:।नृपतिं सुव्रतो धीरो वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।।।

संपूर्ण जग भयग्रस्त झालेले पाहून, सुव्रत व धीर महर्षी वसिष्ठांनी नृपतीला हे वचन सांगितले॥

Verse 6

इक्ष्वाकूणां कुले जातस्साक्षाद्धर्म इवापर:।धृतिमान् सुव्रत: श्रीमान्नधर्मं हातुमर्हसि।।।।

इक्ष्वाकूंच्या कुळात जन्मलेला तू जणू साक्षात् धर्मच—प्रत्यक्ष दुसरा धर्म आहेस। धैर्यवान, सुव्रत व श्रीमान् असताना तुला धर्म सोडणे योग्य नाही॥

Verse 7

त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मात्मा इति राघव।स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व नाधर्मं वोढुमर्हसि।।।।

हे राघव, तू त्रिलोकीत ‘धर्मात्मा’ म्हणून विख्यात आहेस। स्वधर्मात स्थित राहा; अधर्माचा भार वाहणे तुला योग्य नाही॥

Verse 8

संश्रुत्यैवं करिष्यामीत्यकुर्वाणस्य राघव।इष्टापूर्तवधो भूयात्तस्माद्रामं विसर्जय।।।।

हे राघव, ‘असे करीन’ असे वचन देऊनही जो ते पूर्ण करीत नाही, त्याचे यज्ञ-दानाचे पुण्य नष्ट होते। म्हणून रामास (मुनिसह) पाठव॥

Verse 9

कृतास्त्रमकृतास्त्रं वा नैनं शक्ष्यन्ति राक्षसा:।गुप्तं कुशिकपुत्रेण ज्वलनेनामृतं यथा।।।।

राक्षस शस्त्रविद्येत निपुण असोत वा नसोत, त्याला जिंकू शकणार नाहीत। कारण कुशिकपुत्र विश्वामित्रांनी रक्षित राम ज्वलंत अग्नीने जपलेल्या अमृतासारखे आहेत॥

Verse 10

एष विग्रहवान् धर्म एष वीर्यवतां वर:।एष बुध्याऽधिको लोके तपसश्च परायणम्।।।।

हा धर्माचा साकार अवतार आहे; हा पराक्रमींमध्ये श्रेष्ठ आहे। या लोकी बुद्धीने सर्वांहून अधिक आहे आणि तपशक्तीत परम आश्रय आहे।

Verse 11

एषोऽस्त्रान् विविधान्वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे।नैनमन्य: पुमान्वेत्ति न च वेत्स्यन्ति केचन।।।।

हा त्रैलोक्यात चराचर सर्वांमध्ये असलेल्या विविध अस्त्रांना जाणतो. याच्यासारखा दुसरा कोणी पुरुष ते जाणत नाही, आणि पुढेही कोणी जाणणार नाही।

Verse 12

न देवा नर्षय: केचिन्नासुरा न च राक्षसा:।गन्धर्वयक्षप्रवरास्सकिन्नरमहोरगा:।।।।

ना देव, ना कोणतेही ऋषी, ना असुर, ना राक्षस—ना गंधर्व, ना श्रेष्ठ यक्ष, ना किन्नर, ना महोरग—त्या ज्ञानाशी समता करू शकत नाहीत।

Verse 13

सर्वास्त्राणि भृशाश्वस्य पुत्रा: परमधार्मिका:।कौशिकाय पुरा दत्ता यदा राज्यं प्रशासति।।।।

पूर्वी, तो राज्याचे शासन करीत असताना, भृशाश्वाचे परमधार्मिक पुत्रांनी ती सर्व अस्त्रे कौशिक (विश्वामित्र) यांना प्रदान केली होती।

Verse 14

तेऽपि पुत्रा भृशाश्वस्य प्रजापतिसुतासुता:।नैकरूपा महावीर्या दीप्तिमन्तो जयावहा:।।।।

तेही भृशाश्वाचे पुत्र, प्रजापतीच्या कन्येच्या संततीचेही पुत्र होते। ते नानारूपधारी, महावीर्यवान, तेजस्वी व विजयप्रद होते॥

Verse 15

जया च सुप्रभा चैव दक्षकन्ये सुमध्यमे।ते सुवातेऽस्त्रशस्त्राणि शतं परमभास्वरम्।।।।

दक्षाच्या सुमध्यमा कन्या—जया व सुप्रभा—यांनी परम तेजस्वी अशी शंभर अस्त्र-शस्त्रे उत्पन्न केली॥

Verse 16

पञ्चाशतं सुतान् लेभे जया नाम परान् पुरा।वधायासुरसैन्यानाममेयान् कामरूपिण:।।।।

पूर्वी जया हिने पन्नास श्रेष्ठ पुत्रांना जन्म दिला—अमेय पराक्रमवान, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे—असुरसेनांच्या वधासाठी॥

Verse 17

सुप्रभाऽजनयच्चापि पुत्रान्पञ्चाशतं पुन:।संहारान्नामदुर्धर्षान् दुराक्रामान् बलीयस:।।।।

सुप्रभा हिनेही पुन्हा पन्नास पुत्रांना जन्म दिला; ‘संहार’ नावाचे ते दुर्धर्ष, दुराक्रम व अत्यंत बलवान होते॥

Verse 18

तानि चास्त्राणि वेत्त्येष यथावत्कुशिकात्मज:।अपूर्वाणां च जनने शक्तो भूयस्स धर्मवित्।।।।

हा कुशिकात्मज त्या अस्त्रांना यथावत् पूर्णपणे जाणतो; आणि धर्मवित् असल्यामुळे तो आणखी, नवे व अपूर्व असे अस्त्र उत्पन्न करण्यासही समर्थ आहे॥

Verse 19

एवं वीर्यो महातेजा विश्वामित्रो महायशाः।न रामगमने राजन् संशयं कर्तुमर्हसि।।।।

असा पराक्रमी, महातेजस्वी आणि सर्वत्र प्रसिद्ध यशस्वी विश्वामित्र आहे। म्हणून, हे राजन्, रामाच्या त्याच्यासह जाण्याविषयी तू संशय धरू नकोस॥

Verse 20

तेषां निग्रहणे शक्तस्स्वयं च कुशिकात्मज:।तव पुत्रहितार्थाय त्वामुपेत्याभियाचते।।।।

कुशिकात्मज (विश्वामित्र) स्वतःच त्यांचा निग्रह करण्यास समर्थ असूनही, तुझ्या पुत्राच्या हितासाठी तुझ्याकडे येऊन ही विनंती करीत आहे॥

Verse 21

इति मुनिवचनात्प्रसन्नचित्तोरघुवृषभस्तु मुमोद भास्वराङ्ग:।गमनमभिरुरोच राघवस्यप्रथितयशा: कुशिकात्मजाय बुध्या।।।।

मुनिवचनाने रघुवृषभ (दशरथ) याचे चित्त प्रसन्न झाले आणि त्याचे तेजस्वी अंग हर्षाने उजळले। प्रथितयश राजाने विवेकाने कुशिकात्मजासह राघवाच्या गमनास संमती दिली॥

Verse 22

हा कुशिकात्मज त्या अस्त्रांना यथावत् पूर्णपणे जाणतो; आणि धर्मवित् असल्यामुळे तो आणखी, नवे व अपूर्व असे अस्त्र उत्पन्न करण्यासही समर्थ आहे॥