Adhyaya 60

Verse 1

स्कंदौवाच । अपरस्यापि पृच्छामि फलस्य पूततां तरोः । सर्वलोकहितार्थाय वद नो जगदीश्वर

स्कंद म्हणाला—मी आणखी एक गोष्ट विचारतो: वृक्षाच्या फळाची पावित्र्य-शुद्धता काय आहे? सर्व लोकांच्या हितासाठी, हे जगदीश्वर, आम्हाला सांगा।

Verse 2

ईश्वर उवाच । धात्रीफलं परं पूतं सर्वलोकेषु विश्रुतम् । यस्य रोपान्नरो नारी मुच्यते जन्मबंधनात्

ईश्वर म्हणाला—धात्री (आवळा) फळ परम पवित्र असून सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे। त्याचे रोपण केल्याने पुरुष वा स्त्री जन्मबंधनातून मुक्त होतो/होते।

Verse 3

पावनं वासुदेवस्य फलं प्रीतिकरं शुभम् । अस्य भक्षणमात्रेण मुच्यते सर्वकल्मषात्

हे वासुदेवाचे पावन फळ आहे—प्रीतिकर, शुभ आणि मंगलदायक। याचे केवळ भक्षण केल्याने सर्व कल्मष (पाप) नष्ट होऊन मुक्ती मिळते।

Verse 4

भक्षणे च भवेदायुः पाने वै धर्मसंचयः । अलक्ष्मीनाशनं स्नाने सर्वैश्वर्यमवाप्नुयात्

याचे भक्षण केल्याने आयुष्य वाढते; याचे पान केल्याने धर्मसंचय होतो। याने स्नान केल्यास अलक्ष्मीचा नाश होतो आणि सर्व ऐश्वर्य प्राप्त होते।

Verse 5

यस्मिन्गृहे महासेन धात्री तिष्ठति सर्वदा । तस्मिन्गृहे न गच्छंति प्रेता दैतेय राक्षसाः

हे महासेन, ज्या घरात धात्री (आवळा) सदैव वास करते, त्या घरात प्रेत, दैत्य आणि राक्षस कधीही येत नाहीत।

Verse 6

न गंगा न गया चैव न काशी न च पुष्करम् । एकैव हि नृणां धात्री संप्राप्ते हरिवासरे

गंगा नाही, गया नाही, काशी नाही, पुष्करही नाही—हरिवासरी प्राप्त झाल्यावर मनुष्यांचा खरा आधार व पोषण करणारे एकमेव धात्री-व्रतच ठरते।

Verse 7

एकादश्यां पक्षयुगे धात्रीस्नानं करोति यः । सर्वपापक्षयं यांति विष्णुलोके महीयते

पक्षसंधीच्या एकादशीला जो धात्री (आवळा) स्नान करतो, तो सर्व पापांचा क्षय पावून विष्णुलोकात मान पावतो।

Verse 8

धात्रीफलं सदा सेव्यं भक्षणे स्नान एव च । नियतं पारणे विष्णोः स्नानमात्रे हरेर्दिने

धात्री (आवळा) फळ नेहमी सेवनीय—भक्षणातही आणि स्नानातही। विष्णूच्या नियत पारण्यात व हरिदिनी किमान स्नान तरी नियमाने करावे।

Verse 9

संयते पारणे चैव धात्र्येकस्पर्शने नरः । भुक्त्वा तु लंघयेद्यस्तु एकादश्यां सितासिते

पारणकाळी संयम ठेवून जो पुरुष फक्त एका धात्रीफळाचा स्पर्श करतो—तो जर खाऊन शुक्ल वा कृष्ण पक्षातील एकादशीचे उल्लंघन करील, तर त्याला दोष लागतो।

Verse 10

एकेनैवोपवासेन कृतेन तु षडानन । सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः

हे षडानन! केवळ एक उपवास केल्यानेच मनुष्य सात जन्मांत केलेल्या पापांपासून मुक्त होतो; यात संशय नाही।

Verse 11

अक्षयं लभते स्वर्गं विष्णुसायुज्यमाव्रजेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन धात्रीव्रतं समाचर

मनुष्य अक्षय स्वर्ग प्राप्त करतो आणि विष्णुसायुज्य (भगवान विष्णूशी एकरूपता) प्राप्त करतो. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी धात्री-व्रताचे आचरण करावे.

Verse 12

धात्रीद्रवेण सततं यस्य केशाः सुरंजिताः । न पिबेत्स पुनर्मातुः स्तनं कश्चित्षडानन

हे षडानन! ज्याचे केस धात्रीच्या द्रवाने सतत सुंदर रंजित झालेले असतात, त्याने पुन्हा कधीही आईचे स्तन्य पिऊ नये.

Verse 13

धात्रीदर्शनसंस्पर्शान्नाम्न उच्चारणेपि वा । वरदः संमुखो विष्णुः संतुष्टो भवति प्रियः

धात्री (आवळा) चे दर्शन व स्पर्श, किंवा केवळ तिच्या नामोच्चारणानेही, वरद भगवान विष्णू समोर प्रकट होऊन प्रेमाने संतुष्ट होतात.

Verse 14

धात्रीफलं च यत्रास्ते तत्र तिष्ठति केशवः । तत्र ब्रह्मा स्थिरा पद्मा तस्मात्तां तु गृहे न्यसेत्

जिथे धात्री (आवळा) फळ ठेवलेले असते, तिथे केशव वास करतात. तिथेच ब्रह्मा आणि स्थिरा पद्मा (लक्ष्मी)ही असतात; म्हणून ते घरात ठेवावे.

Verse 15

अलक्ष्मीर्नश्यते तत्र यत्र धात्री प्रतिष्ठति । संतुष्टास्सर्वदेवाश्च न त्यजंति क्षणं मुदा

जिथे धात्री प्रतिष्ठित असते, तिथे अलक्ष्मी (दुर्भाग्य) नष्ट होते; आणि सर्व देव प्रसन्न होऊन आनंदाने त्या स्थळाला क्षणभरही सोडत नाहीत.

Verse 16

धात्रीफलेन नैवेद्यं यो ददाति महाधनम् । तस्य तुष्टो भवेद्विष्णुर्नान्यैः क्रतुशतैरपि

जो धात्री (आवळा) फळाचा नैवेद्य अर्पितो, तो महाधनी मानला जातो. त्याच्यावर विष्णू प्रसन्न होतात—जे शेकडो यज्ञांनीही साध्य होत नाही.

Verse 17

स्नात्वा धात्रीद्रवेणैव पूजयेद्यस्तु माधवम् । सोभीष्टफलमाप्नोति यद्वा मनसि वर्तते

जो धात्री (आवळा) रसाने स्नान करून माधव (विष्णू) यांची पूजा करतो, तो मनात असलेले इच्छित फळ—जशी कामना तशी—प्राप्त करतो.

Verse 18

तथैव लक्षणं स्मृत्वा पूजयित्वा फलेन तु । सुवर्णशतसाहस्रं फलमेति नरोत्तमः

त्याचप्रमाणे, ठरविलेली लक्षणे स्मरून आणि फळाने विधिपूर्वक पूजा केल्यास, नरोत्तमास एक लक्ष सुवर्णाचे फळ प्राप्त होते.

Verse 19

या गतिर्ज्ञानिनां स्कंद मुनीनां योगसेविनाम् । गतिं तां समवाप्नोति धात्रीसेवा रतो नरः

हे स्कंदा! ज्ञान्यांना व योगसेवी मुनींना जी गति मिळते, तीच गति धात्री (आवळा) वृक्षसेवेत रत असलेला पुरुष प्राप्त करतो.

Verse 20

तीर्थसेवाभिगमने व्रतैश्च विविधैस्तथा । सा गतिर्लभ्यते पुंसां धात्रीफलसुसेवया

तीर्थांचे दर्शन-सेवन आणि विविध व्रतांच्या आचरणाने जी गति मिळते, तीच गति पुरुषांना धात्री (आवळा) फळाच्या उत्तम सेवेमुळे मिळते.

Verse 21

प्रीतिश्च सर्वदेवानां देवीनां नो गणस्य च । संमुखा वरदा स्नाने धात्रीफलनिषेवणे

स्नानाच्या वेळी आणि धात्री (आवळा) फळाचे सेवन केल्यास सर्व देव, देव्या व आपल्या गणांची प्रीती प्रत्यक्ष समोर येऊन वरदायिनी होते।

Verse 22

ग्रहा दुष्टाश्च ये केचिदुग्राश्च दैत्यराक्षसाः । सर्वे न दुष्टतां यांतिधात्रीफल सुसेवनात्

जे काही दुष्ट ग्रह आणि उग्र दैत्य-राक्षस असतील, धात्री (आवळा) फळाचे उत्तम व नियमित सेवन केल्याने ते सर्व अपायकारक राहत नाहीत।

Verse 23

सर्वयज्ञेषु कार्येषु शस्तं चामलकीफलम् । सर्वदेवस्य पूजायां वर्जयित्वा रविं सुत

सर्व यज्ञकर्मांत व धार्मिक कार्यांत आमलकी (आवळा) फळ श्रेष्ठ मानले आहे. हे रविपुत्रा, सूर्यदेव वगळता सर्व देवांच्या पूजेत याचा उपयोग प्रशस्त आहे।

Verse 24

तस्माद्रविदिने तात सप्तम्यां च विशेषतः । धात्रीफलानि सततं दूरतः परिवर्जयेत्

म्हणून, ताता, रविवारी—आणि विशेषतः सप्तमी तिथीस—धात्री (आवळा) फळे नेहमी दूर ठेवून त्यांचा त्याग करावा।

Verse 25

यस्तु स्नाति तथाश्नाति धात्रीं च रविवासरे । आयुर्वित्तं कलत्रं च सर्वं तस्य विनश्यति

जो रविवारी स्नान करतो, तसेच भोजन करतो आणि धात्री (आवळा)चेही सेवन करतो—त्याचे आयुष्य, धन, पत्नी आणि सर्वस्व नष्ट होते।

Verse 26

संक्रान्तौ च भृगोर्वारे षष्ठ्यां प्रतिपिदि ध्रुवम् । नवम्यां चाप्यमायां च धात्रीं दूरात्परित्यजेत्

संक्रांतीच्या दिवशी, शुक्रवार, षष्ठी, प्रतिपदा, नवमी तसेच अमावास्येला—धात्री (आवळा) दूरूनच टाळावा.

Verse 27

नासिकाकर्णतुंडेषु मृतस्य चिकुरेषु वा । तिष्ठेद्धात्रीफलं यस्य स याति विष्णुमंदिरम्

मरणसमयी धात्री (आवळा) फळ मृताच्या नाकात, कानात, तोंडात किंवा केसांवर ठेवले, तर तो विष्णुधामास जातो.

Verse 28

धात्रीसंपर्कमात्रेण मृतो यात्यच्युतालयम् । सर्वपापक्षयस्तस्य स्वर्गं याति रथेन तु

धात्रीच्या केवळ स्पर्शमात्रानेही मृत झालेला अच्युत (विष्णू)च्या धामास जातो. त्याची सर्व पापे नष्ट होतात आणि तो रथाने स्वर्गास जातो.

Verse 29

धात्रीद्रवं नरो लिप्त्वा यस्तु स्नानं समाचरेत् । पदेपदेश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति धार्मिकः

जो धर्मात्मा धात्रीरस अंगाला लावून स्नान करतो, तो प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 30

अस्य दर्शनमात्रेण ये वै पापिष्ठजंतवः । सर्वे ते प्रपलायंते ग्रहा दुष्टाश्च दारुणाः

याचे केवळ दर्शन होताच जे अत्यंत पापी प्राणी आहेत ते सर्व पळून जातात; तसेच दुष्ट व भयंकर ग्रहदोषही दूर होतात.

Verse 31

पुरैकः पुल्कसः स्कंद मृगयार्थं वनं गतः । मृगपक्षिगणान्हत्वा तृषया परिपीडितः

हे स्कंद, पूर्वी काळी एक पुल्कस पुरुष शिकारीसाठी वनात गेला. हरिणे व पक्ष्यांचे थवे मारून तो तीव्र तहानेने व्याकुळ झाला.

Verse 32

क्षुधयामलकीवृक्षं पुरः पीनफलान्वितम् । दृष्ट्वा संरुह्य सहसा चखाद फलमुत्तमम्

भुकेने पीडित होऊन त्याने समोर भरदार फळांनी लगडलेले आवळ्याचे झाड पाहिले. तो झटपट चढून ताबडतोब एक उत्तम फळ खाऊन टाकले.

Verse 33

ततो दैवात्सवृक्षाग्रान्निपपात महीतले । वेदनागाढसंविद्धः पंचत्वमगमत्तदा

मग दैवयोगाने तो झाडाच्या टोकावरून जमिनीवर कोसळला. तीव्र वेदनेने विद्ध होऊन त्या क्षणी तो पंचत्वास गेला.

Verse 34

ततः प्रेतगणाः सर्वे रक्षोभूतगणास्तथा । तनुं वोढुं मुदा सर्वे ये वै शमनसेवकाः

तेव्हा सर्व प्रेतगण तसेच राक्षस व भूतांचे समूह—जे शमन (यम) यांचे सेवक—आनंदाने त्या देहाला उचलून नेऊ लागले.

Verse 35

न शक्नुवंति चांडालं मृतं द्रष्टुं महाबलाः । अन्योन्यं विग्रहस्तेषां ममायमिति भाषताम्

ते महाबलवान त्या मृत चांडालाकडे पाहूही शकले नाहीत. त्यांच्यात परस्पर भांडण झाले आणि ते म्हणू लागले—“हा माझा आहे.”

Verse 36

ग्रहीतुं चापि नेतुं च न शक्तास्ते परस्परम् । ततस्ते तु समालोक्य गता मुनिगणान्प्रति

ते परस्परांना पकडूही शकले नाहीत, नेऊही शकले नाहीत। मग सभोवताल पाहून ते मुनिगणांकडे निघून गेले।

Verse 37

प्रेता ऊचुः । किमर्थं मुनयो धीराश्चांडालं पापकारिणम् । प्रेक्षितुं न वयं शक्ता न चापि यमसेवकाः

प्रेत म्हणाले—धीर मुनि त्या पापकारी चांडाळाला का पाहू इच्छितात? आम्ही त्याला पाहू शकत नाही, यमाचे सेवकही नाहीत.

Verse 38

म्रियंते पातिता ये च स्थिरैर्युद्धपराङ्मुखाः । साहसैः पातिता भीता वज्राग्निकाष्ठपीडिताः

जे पाडून मारले जातात ते मरतात—जे स्थिर असूनही युद्धापासून तोंड फिरवतात; जे उतावळ्या धाडसाने पाडले जाऊन भयभीत होतात आणि वज्र, अग्नी व काष्ठप्रहारांनी पीडित होतात.

Verse 39

सिंहव्याघ्रहता मर्त्या व्याघ्रैर्वा जलजंतुभिः । जलस्थलस्थिताः प्रेताः वृक्षपर्वतपातिताः

सिंह वा वाघाने मारलेले, किंवा वाघांमुळे अथवा जलचर प्राण्यांमुळे मृत झालेले; पाण्यात वा जमिनीवर राहणारे प्रेत, तसेच वृक्ष वा पर्वतावरून पडलेले—(असे वर्णिले आहेत)।

Verse 40

पशुपक्षिहता ये च कारागारे गरे मृताः । आत्मघातमृता ये च श्राद्धादिकर्मवर्जिताः

जे पशु-पक्ष्यांनी मारले गेले, जे कारागृहात मेले, जे विषाने मेले; जे आत्मघाताने मेले आणि जे श्राद्धादि कर्मांपासून वंचित राहिले—(असे वर्णन आहे)।

Verse 41

गूढकर्ममृता धूर्ता गुरुविप्रनृपद्विषः । पाषंडाः कौलिकाः क्रूरा गरदाः कूटसाक्षिणः

गूढ पापकर्मांत रत धूर्त, गुरु‑विप्र‑नृपांचे द्वेषी; पाखंडी व कपटी पंथीय, क्रूर, विष देणारे आणि खोटी साक्ष देणारे।

Verse 42

आशौचान्नस्य भोक्तारः प्रेतभोग्या न संशयः । ममायमिति भाषंतो नेतुं तं च न शक्नुमः

अशौचातून मिळालेले अन्न जे खातात, ते निःसंशय प्रेतांचे भोग्य होतात. ‘हे माझे’ म्हणत असले तरी ते ते सोबत नेऊ शकत नाहीत।

Verse 43

आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः किंवा कस्य प्रभावतः । मुनय ऊचुः । अनेन भक्षितं प्रेताः पक्वं चामलकीफलम्

हा सूर्याप्रमाणे पाहणे कठीण—हे कोणाच्या प्रभावाने? मुनी म्हणाले: ‘याच्यामुळे प्रेतांनी पिकलेले आवळ्याचे फळ भोगले आहे.’

Verse 44

तत्संगं यांति तस्यैव फलानि प्रचुराणि च । तेनैव कारणेनायं दुष्प्रेक्ष्यो भवतां ध्रुवम्

ते त्याचाच संग प्राप्त करतात आणि त्यातून विपुल फळेही मिळतात. त्याच कारणाने हा तुमच्यासाठी निश्चयच पाहणे कठीण आहे।

Verse 45

वृक्षाग्रपतितस्याथ प्राणः स्नेहान्न च त्यजेत् । नायं चारेण सूर्यस्य न चान्ये पापकारिणः

वृक्षाच्या टोकावरून पडले तरी स्नेहामुळे प्राण सोडू नयेत. हे ना सूर्याच्या गतीमुळे आहे, ना इतर कोणत्याही पापकर्त्यामुळे।

Verse 46

धात्रीभक्षणमात्रेण पापात्पूतो व्रजेद्दिवम् । प्रेता ऊचुः । पृच्छामो वो ह्यविज्ञानान्न वयं निंदकाः क्वचित्

केवळ धात्री (आवळा) फळाचे सेवन केल्यानेच मनुष्य पापातून शुद्ध होऊन स्वर्गास जातो. प्रेत म्हणाले—अज्ञानामुळे आम्ही तुम्हांस विचारतो; आम्ही कधीही निंदक नाही.

Verse 47

विष्णुलोकाद्विमानं तु यावन्नैवात्र गच्छति । उच्यतां मुनिशार्दूला वो द्रुतं मनसि स्थितम्

विष्णुलोकातून विमान येथे येईपर्यंत, हे मुनिशार्दूलांनो, तुमच्या मनात जे स्थिर आहे ते त्वरेने सांगा।

Verse 48

यावद्द्विजा न घोषंति वेदमंत्रादिकल्पितम् । घोष्यंते यत्र वेदाश्च मंत्राणि विविधानि च

जोपर्यंत द्विज वेद—त्यातून घडलेल्या विधी व मंत्रांसह—घोषत नाहीत, तोपर्यंत ते स्थान अपूर्णच राहते. परंतु जिथे वेद आणि विविध मंत्र मोठ्याने पठण होतात, ते स्थान पावन होते.

Verse 49

पुराणस्मृतयो यत्र क्षणं स्थातुं न शक्नुमः । यज्ञहोमजपस्थानदेवतार्चनकर्मणाम्

जिथे पुराणे व स्मृती क्षणभरही टिकू शकत नाहीत, तिथे यज्ञ, होम, जप, तीर्थस्थान आणि देवतार्चन या कर्मांत हानी होते.

Verse 50

पुरतो वै न तिष्ठामस्तस्माद्वृत्तं समुच्यताम् । किं वै कृत्वा प्रेतयोनिं लभंते हि नरा द्विजाः

आम्ही तुमच्या समोर उभे राहू शकत नाही; म्हणून जे घडले ते सांगा. हे द्विज, कोणती कर्मे करून मनुष्य प्रेतयोनीला प्राप्त होतो?

Verse 51

श्रोतुमिच्छामहे सम्यक्कथं वै विकृतं वपुः । द्विजा ऊचुः । शीतवातातपक्लेशैः क्षुत्पिपासाविशेषकैः

देह खरोखर कसा विकृत झाला हे आम्हांस नीट ऐकावयास आहे। द्विज म्हणाले—शीत, वारा व ऊन यांच्या क्लेशांनी, तसेच भूक-तहान यांच्या विशेष यातनांनी।

Verse 52

अन्यैरपि च दुःखैर्ये पीडिताः कूटसाक्षिणः । वधबंधप्रमीताश्च प्रेतास्ते निरयं गताः

जे कूटसाक्षी इतरही दुःखांनी पीडित होतात आणि वध किंवा बंधनामुळे मृत्युमुखी पडतात—ते प्रेत होऊन नरकास जातात।

Verse 53

छिद्रान्वेषपरा ये च द्विजानां कर्मघातिनः । तथैव च गुरूणां च ते प्रेताश्चापुनर्भवाः

जे दोष शोधण्यात तत्पर असतात, जे द्विजांच्या कर्मास घात करतात, तसेच जे गुरूंना हानी पोहोचवितात—ते प्रेत होतात व पुनर्जन्म पावत नाहीत।

Verse 54

दीयमाने द्विजाग्र्ये तु दातारं प्रतिविध्यति । चिरं प्रेतत्वमाश्रित्य नरकान्न निवर्तते

श्रेष्ठ द्विजास दान दिले जात असता जो दात्यास इजा करतो—तो दीर्घकाळ प्रेतत्व धारण करून नरकातून परत येत नाही।

Verse 55

परस्य वाऽत्मनो वा गां कृत्वा पीडनवाहने । न पालयंति ये मूढास्ते प्रेताः कर्मजा भुवि

जे मूढ लोक, परकी असो वा आपली, गायीला कष्टदायक ओझे ओढण्यास जुंपून तिचे पालन-रक्षण करीत नाहीत—ते आपल्या कर्मामुळे पृथ्वीवर प्रेत होतात।

Verse 56

हीनप्रतिज्ञाश्चासत्यास्तथा भग्नव्रता नराः । नलिनीदलभुक्ताश्च ते प्रेताः कर्मजा भुवि

जे मनुष्य प्रतिज्ञेत हीन, असत्य आणि व्रतभंग करणारे आहेत, ते कमळपानांचा आहार करणारे, स्वकर्मजन्य प्रेत होऊन पृथ्वीवर भटकतात।

Verse 57

विक्रीणन्ति सुतां शुद्धां स्त्रियं साध्वीमकंटकाम् । पितृव्यमातुलादेश्च ते प्रेताः कर्मजा भुवि

जे आपल्या शुद्ध कन्येला—साध्वी, निष्कलंक स्त्रीला—विकतात, ते तसेच पितृव्य, मातुल इत्यादीही, स्वकर्मजन्य प्रेत होऊन पृथ्वीवर भटकतात।

Verse 58

एते चान्ये च बहवः प्रेता जाताः स्वकर्मभिः । प्रेता ऊचुः । न भवंति कथं प्रेताः कर्मणा केन वा द्विजाः

हे आणि असे अनेक जण स्वकर्मामुळे प्रेत झाले आहेत। प्रेत म्हणाले—हे द्विजांनो, आम्ही प्रेत कसे होतो? कोणत्या कर्माने असे घडते?

Verse 59

हिताय वदनस्तूर्णं सर्वलोकहितं परम् । द्विजा ऊचुः । येन चैव कृतं स्नानं जले तीर्थस्य धीमता

सर्वांच्या हितासाठी त्वरित बोलून त्याने सर्वलोकहितकारी परम वचन सांगितले। द्विज म्हणाले—या तीर्थाच्या जलात स्नान कोणत्या धीमानाने केले?

Verse 60

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे तुलसीमाहात्म्यं नाम षष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टिखंडात ‘तुळसीमाहात्म्य’ नावाचा साठावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 61

पूजयित्वा हरिं मर्त्याः प्रेतत्वं न व्रजंति वै । वेदाक्षरप्रसूतैश्च स्तोत्रमंत्रादिभिस्तथा

हरिचे पूजन केल्याने मर्त्य खरोखर प्रेतत्वास जात नाहीत; विशेषतः वेदाक्षरांपासून उत्पन्न स्तोत्र‑मंत्रादिंनी पूजा केल्यास।

Verse 62

देवानां पूजने रक्ता न वै प्रेता भवंति ते । श्रुत्वा पौराणिकं वाक्यं दिव्यं च धर्मसंहितम्

देवपूजनात रत असलेले लोक निश्चयच प्रेत होत नाहीत; दिव्य व धर्मसंहिता स्वरूप पौराणिक वचन ऐकून ते त्या दुर्गतीपासून मुक्त होतात।

Verse 63

पाठयित्वा पठित्वा च पिशाचत्वं न गच्छति । व्रतैश्च विविधैः पूताः पद्माक्षधारणैस्तथा

याचा पाठ करवून व स्वतः पाठ करून पिशाचत्व येत नाही; विविध व्रतांनी शुद्ध होऊन तसेच पद्माक्ष प्रभूची चिन्हे धारण केल्यानेही संरक्षण मिळते।

Verse 64

जप्त्वा पद्माक्षमालायां प्रेतत्वं नैव गच्छति । धात्रीफलद्रवैः स्नात्वा नित्यं तद्भक्षणे रताः

पद्माक्ष (कमळबी) माळेवर जप केल्याने प्रेतत्व मुळीच येत नाही; आवळ्याच्या रसाने स्नान करून व नित्य त्याचे भक्षण करण्यात रत राहिल्यास शुभ फल मिळते।

Verse 65

तेन विष्णुं सुसंपूज्य न गछंति पिशाचताम् । प्रेता ऊचुः । सतां संदर्शनात्पुण्यमिति पौराणिका विदुः

अशा रीतीने विष्णूचे सम्यक् पूजन केल्याने ते पिशाचत्वास जात नाहीत। प्रेत म्हणाले—‘सज्जनांचे दर्शन झाले की पुण्य मिळते’—असे पौराणिक जाणतात।

Verse 66

तस्माद्वो दर्शनं जातं हितं नः कर्तुमर्हथ । प्रेतभावाद्यथामुक्तिः सर्वेषां नो भविष्यति

म्हणून आता तुमचे दर्शन झाल्याने, आमचे हित करणारे कार्य करावे; ज्यायोगे आम्हा सर्वांची प्रेतभावातून मुक्ती होऊन मोक्ष प्राप्त होईल।

Verse 67

व्रतोपदेशकं धीरा युष्माकं शरणागताः । ततो दयालवः सर्वे तानूचुर्द्विजसत्तमाः

“हे धीर पुरुषांनो, व्रतांचा उपदेश मिळावा म्हणून आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत।” तेव्हा करुणेने प्रेरित होऊन ते सर्व श्रेष्ठ द्विज ब्राह्मण त्यांना म्हणाले।

Verse 68

धात्रीणां भक्षणं शीघ्रं कुर्वतां मुक्तिहेतवे । प्रेता ऊचुः । धात्रीणां दर्शने विप्रा वयं स्थातुं न शक्नुमः

“मुक्तीच्या हेतूने धात्री (आवळा) फळाचे भक्षण लवकर करा.” प्रेत म्हणाले—“हे विप्रांनो, धात्रीचे दर्शन होताच आम्ही येथे थांबू शकत नाही.”

Verse 69

कथं तेषां फलानां च शक्ता वै भक्षणेधुना । द्विजा ऊचुः । अस्माकं वचनेनात्र धात्रीणां भक्षणं शिवम्

“तरीही तुम्ही त्या फळांचे भक्षण आता कसे करू शकाल?” द्विज म्हणाले—“येथे आमच्या वचनाने धात्री (आवळा) फळभक्षण शिवमय व शुभ ठरेल.”

Verse 70

फलिष्यति परं लोकं तस्माद्गंतुं समर्हथ । अथ तेभ्यो वरं लब्ध्वा धात्रीवृक्षं पिशाचकैः

याचे फळ परम लोक आहे; म्हणून तेथे जाणे तुम्हाला योग्य आहे. मग त्यांच्याकडून वर मिळवून तो पिशाचांसह धात्रीवृक्षाकडे गेला.

Verse 71

समारुह्य फलं प्राप्य भक्षितं लीलया तदा । ततो देवालयात्तूर्णं रथं पीनसुशोभनम्

तो चढून फळ मिळवून तेव्हा लीलया ते फळ खाल्ले. मग देवालयातून त्वरित अतिशय शोभिवंत व सुसज्ज असा रथ बाहेर आला.

Verse 72

आगतं तं समारुह्य सचांडालपिशाचकाः । गतास्ते त्रिदिवं पुत्र व्रतैर्यज्ञैः सुदुर्लभम्

जो रथ आला त्यावर आरूढ होऊन ते—चांडाल व पिशाचांसह—हे पुत्रा, त्रिदिवास गेले; जो व्रतांनी व यज्ञांनीही अत्यंत दुर्लभ आहे.

Verse 73

स्कंद उवाच । धात्रीभक्षणमात्रेण पुण्यं लब्ध्वा दिवं गताः । तद्भक्षिणः कथं स्वर्गं न गच्छंति नरादयः

स्कंद म्हणाले—केवळ धात्री (आवळा) भक्षणमात्राने त्यांनी पुण्य मिळवून स्वर्ग गाठला. मग तेच खाणारे मनुष्य इत्यादी स्वर्गास का जात नाहीत?

Verse 74

ईश्वर उवाच । पूर्वं ते ज्ञानलोपाच्च न जानंति हिताहितम् । उच्छिष्टं श्वभिरुत्स्पृष्टं श्लेष्ममूत्रं शकृत्तु वा

ईश्वर म्हणाले—पूर्वी ज्ञानलोपामुळे त्यांना हित-अहित कळत नव्हते; कुत्र्यांनी स्पर्श केलेले उच्छिष्ट, कफ, मूत्र किंवा मलही (स्वीकार्य) मानत.

Verse 75

मत्वा च मोहिताः श्रेष्ठं प्रेतादंति सदैव हि । शकृच्छौचजलं वांतं बलिसूकरकुक्कुटैः

मोहित होऊन तेच श्रेष्ठ मानून ते नेहमी प्रेतांसारखे खात राहतात—मल, त्याच्या शौचाचे पाणी व वांती—जसे बलीवर जगणारे डुक्कर व कोंबड्या.

Verse 76

मृतके सूतके जप्यं न त्यक्तं येन केनचित् । तस्यान्नं च जलं प्रेताः खादंति तु सदैव हि

मृतक वा सूतककाळी जो जप थांबवावा, तो जो सोडत नाही, त्याचे अन्न व पाणी प्रेत सदैव भोगतात.

Verse 77

दुर्दांता गृहिणी यस्य शुचिसंयमवर्जिता । गुरुनिःसारिता दुष्टा संति प्रेताश्च तत्र वै

ज्याच्या घरची गृहिणी दुर्दान्त, शुचिता व संयमहीन, दुष्टा होऊन गुरु/वृद्धांना हाकलून देते—त्या ठिकाणी खरोखर प्रेत वास करतात.

Verse 78

अपुङ्गवाः कुलैर्जात्या बलोत्साहविवर्जिताः । बधिराश्च कृशा दीनाः पिशाचाः कर्मजातयः

नीच कुळांत जन्मलेले, बळ व उत्साहहीन, बहिरे, कृश व दीन—हे कर्मफलातून उत्पन्न झालेले पिशाच आहेत.

Verse 79

क्षणं च मंगलं नास्ति दुःखैर्देहयुता भृशम् । तेनैव विकृताकाराः सर्वभोगविवर्जिताः

क्षणभरही मंगल नाही; देहधारी जीव तीव्र दुःखांनी ग्रस्त असतात. त्याच दुःखामुळे त्यांचे रूप विकृत होते व सर्व भोगांपासून ते वंचित राहतात.

Verse 80

नग्नका रोगसंतप्ता मृता रूक्षा मलीमसाः । एते चान्ये च दुःखार्ताः सदैव प्रेतजातयः

नग्न, रोगाने संतप्त, मृततुल्य, रूक्ष व मलीन—हे आणि इतरही दुःखाने आर्त जीव सदैव प्रेत-जातीतच येतात.

Verse 81

तेन कर्मविपाकेन जायंते काममीदृशाः । पितृमातृगुरूणां च देवनिंदापराश्च ये

त्या कर्माच्या परिपाकाने, कामनेने प्रेरित होऊन असे लोक जन्मास येतात—जे देवांची निंदा करतात आणि पिता, माता व गुरू यांचाही अपमान करतात।

Verse 82

पाषंडाः कौलिकाः पापास्ते प्रेताः कर्मजा भुवि । गलपाशैर्जलैः शस्त्रैर्गरलैरात्मघातकाः

पाखंडी व कौलिक/कापालिक मताचे पापी लोक कर्मफळाने पृथ्वीवर प्रेतयोनीत जन्मतात; ते गळफास, पाण्यात बुडून, शस्त्रांनी किंवा विषाने आत्मघात करतात।

Verse 83

इहलोके च ते प्रेताश्चांडालादिषु संभवाः । अंत्यजाः पतिताश्चैव पापरोगमृताश्च ये

आणि याच लोकात ते प्रेत चांडाळ इत्यादी योनींमध्ये जन्म घेतात—अंत्यज, पतित तसेच पापजन्य रोगांनी मृत झालेले, हे सर्व येथे अभिप्रेत आहेत।

Verse 84

अंत्यजैर्घातिता युद्धे ते प्रेता निश्चिता भुवि । महापातकसंयुक्ता विवाहे च बहिष्कृताः

अंत्यजांच्या हातून युद्धात जे मारले जातात, ते निश्चयाने पृथ्वीवर प्रेत मानले जातात; ते महापातकांनी कलुषित असून विवाहसंस्कारातूनही बहिष्कृत असतात।

Verse 85

शौर्यात्साहसिका ये च ते प्रेताः कर्मजा भुवि । राजद्रोहकरा ये च पितॄणां द्रोहचिंतकाः

जे शौर्याच्या अभिमानाने धाडसी व हिंसक कृत्ये करतात, ते कर्मफळाने पृथ्वीवर प्रेतयोनीस जातात; तसेच जे राजद्रोह करतात आणि जे पितरांविषयी द्रोहाचा विचार धरतात।

Verse 86

ध्यानाध्ययनहीनाश्च व्रतैर्देवार्चनादिभिः । अमंत्राः स्नानहीनाश्च गुरुस्त्रीगमने रताः

जे ध्यान व शास्त्राध्ययनहीन होऊन व्रत, देवपूजन इत्यादी करतात, जे मंत्रहीन व स्नानविधीविरहित आहेत आणि गुरुपत्नी-संगात आसक्त राहतात।

Verse 87

तथैव चांत्यजस्त्रीषु दुर्गतासु च संगताः । मृताः क्रूरोपवासेन म्लेच्छदेशस्थिता मृताः

तसेच जे अंत्यज स्त्रियांशी व दुर्दशेत पडलेल्या स्त्रियांशी संग करतात; जे क्रूर उपवासाने मरतात, आणि जे म्लेच्छदेशात राहून मरतात—तेही दारुण अवस्थेत मृत झाले असे म्हणतात।

Verse 88

म्लेच्छभाषायुताशुद्धास्तथाम्लेच्छोपजीविनः । अनुवर्तंति ये म्लेच्छान्स्त्रीधनैरुपजीवकाः

जे म्लेच्छांची भाषा स्वीकारून अशुद्ध होतात, तसेच जे म्लेच्छांवर उपजीविका करतात; जे म्लेच्छांचे अनुकरण करतात आणि स्त्रीधनावर जगतात—तेही अपवित्र मानले आहेत।

Verse 89

स्त्रियो यैश्च न रक्ष्यंते ते प्रेता नात्र संशयः । क्षुधासंतप्तदेहं तु श्रांतं विप्रं गृहागतम्

ज्यांच्याकडून स्त्रियांचे रक्षण होत नाही ते प्रेत होतात—यात संशय नाही। तसेच भुकेने तापलेले शरीर व थकव्याने श्रांत असा ब्राह्मण घरी आला असता (जो त्याचा सत्कार करत नाही)।

Verse 90

गुणपुण्यातिथिं त्यक्त्वा पिशाचत्वं व्रजंति ते । विक्रीणंति च वै गाश्च म्लेच्छेषु च गवाशिषु

गुणी व पुण्यस्वरूप अतिथीचा त्याग करून ते पिशाचत्वाला जातात। ते गायीही विकतात—म्लेच्छांना आणि गवाशिषांना (गोधनावर उपजीविका करणाऱ्यांना) सुद्धा।

Verse 91

प्रेतलोके सुखं स्थित्वा ते च यांत्यपुनर्भवम् । अशौचाभ्यंतरे ये च जाताश्च पशवो मृताः

प्रेतलोकी सुखाने वास करून तेही अपुनर्भव (पुनर्जन्मरहित) पदास पोहोचतात. अशौचाच्या काळात जन्मलेले व त्याच काळात मृत झालेले पशू यांनाही हाच नियम लागू होतो.

Verse 92

चिरं प्रेताः पिशाचाश्च मृता जाताः पुनः पुनः । जातकर्ममुखैश्चैव संस्कारैर्ये विविर्जिताः

जातकर्मादि संस्कारांपासून जे वंचित राहतात, ते पुन्हा पुन्हा जन्म-मरण पावतात; आणि दीर्घकाळ प्रेत व पिशाचभावात राहतात.

Verse 93

एकैकस्मिश्च संस्कारे प्रेतत्वं परिहीयते । स्नानसंध्यासुरार्चाभिर्वेदयज्ञव्रताक्षरैः

प्रत्येक संस्काराने प्रेतत्व हळूहळू कमी होते—स्नान, संध्या-वंदन, देवपूजा, वेदपाठ, यज्ञ, व्रत आणि पवित्र अक्षर-जप यांद्वारे.

Verse 94

आजन्मवर्जिताः पापास्ते प्रेताश्चापुनर्भवाः । भोजनोच्छिष्टपात्राणि यानि देहमलानि च

जन्मापासूनच (योग्य संस्कारांपासून) वंचित असलेले पापी प्रेत होतात व अपुनर्भव—पुनर्जन्मापासून तुटलेले—ठरतात; ते उच्छिष्टाने माखलेल्या पात्रांवर व देहमलासारख्या अपवित्र वस्तूंवरच जगतात.

Verse 95

निपातयंति ये तीर्थे ते प्रेता नात्र संशयः । दानमानार्चनैर्नैव यैर्विप्रा भुवि तर्पिताः

जे दान, मान व पूजन करून भूमीवर विप्रांना तृप्त न करता तीर्थात (शव) टाकतात, ते प्रेत होतात—यात संशय नाही.

Verse 96

पितरो गुरवश्चैव प्रेतास्ते कर्मजा भृशम् । पतिं त्यक्त्वा च या नार्यो वसंति चेतरैर्जनैः

पितर व गुरुजनही—स्वकर्मजन्य दोषामुळे अत्यंत प्रेतत्वास प्राप्त होतात—ज्या स्त्रिया पतीचा त्याग करून परपुरुषांसह वास करतात त्यांच्यामुळे।

Verse 97

प्रेतलोके चिरं स्थित्वा जायंते चांत्ययोनिषु । पतिं च वंचयित्वा या विषयेंद्रियमोहिताः

प्रेतलोकी दीर्घकाळ राहून त्या अधम योनिंमध्ये जन्म घेतात—ज्या स्त्रिया विषय व इंद्रियभोगांनी मोहित होऊन पतीला फसवितात।

Verse 98

मिष्टं चादंति याः पापास्तास्तु प्रेताश्चिरं भुवि । विण्मूत्रभक्षका ये च ब्रह्मस्व भक्षणे रताः

ज्या पापिणी स्त्रिया मिष्टान्न खातात त्या पृथ्वीवर दीर्घकाळ प्रेत होतात; आणि जे विष्ठा-मूत्रभक्षक आहेत ते ब्राह्मणधन (ब्रह्मस्व) भक्षणात आसक्त असतात।

Verse 99

अभक्ष्यभक्षकाश्चान्ये ते प्रेताश्चापुनर्भवाः । बलाद्ये परवस्तूनि गृह्णंति न ददत्यपि

जे अभक्ष्य भक्षण करतात ते प्रेत होऊन अपुनर्भव (पुनर्जन्मवंचित) होतात; आणि जे बलपूर्वक परकी वस्तू घेतात व काहीही देत नाहीत, त्यांनाही तशीच गती मिळते।

Verse 100

अतिथीनवमन्यंते प्रेता निरयमास्थिताः । तस्मादामलकीं भुक्त्वा स्नात्वा तस्य द्रवेण च

जे अतिथींचा अवमान करतात ते प्रेत होऊन नरकात वास करतात; म्हणून आवळा (आमलकी) सेवन करावे आणि त्याच्या रसाने स्नानही करावे।

Verse 101

सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेवयामलकीं शिवाम्

जो सर्व पापांपासून मुक्त होतो तो विष्णुलोकात गौरविला जातो. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी शिवरूप शुभ अमलकी (आवळा) हिची पूजा-सेवा करावी.

Verse 102

य इदं शृणुयान्नित्यं पुण्याख्यानमिदं शुभम् । सर्वपाप प्रपूतात्मा विष्णुलोके महीयते

जो हे शुभ पुण्याख्यान नित्य ऐकतो, तो सर्व पापांपासून पूर्ण शुद्ध होऊन विष्णुलोकात गौरविला जातो.

Verse 103

श्रावयेत्सततं लोके वैष्णवेषु विशेषतः । स याति विष्णुसायुज्यमिति पौराणिका विदुः

जगात याचे सतत श्रवण-पाठ करवावे—विशेषतः वैष्णवांमध्ये. असा पुरुष विष्णुसायुज्य प्राप्त करतो, असे पौराणिक जाणतात.

Verse 104

स्कंद उवाच । महीरुह फलं ज्ञातं प्रपूतं द्विविधं प्रभो । इदानीं श्रोतुमिच्छामि पत्रं पुष्पं सुमोक्षदम्

स्कंद म्हणाला—हे प्रभो! पवित्र वृक्षाच्या फळाचे, जे द्विविध आहे, फलितार्थ मी जाणले. आता उत्तम मोक्ष देणारे त्याचे पान व पुष्प यांविषयी ऐकू इच्छितो.

Verse 105

ईश्वर उवाच । सर्वेभ्यः पत्रपुष्पेभ्यः सत्तमा तुलसी शिवा । सर्वकामप्रदा शुद्धा वैष्णवी विष्णुसुप्रिया

ईश्वर म्हणाला—सर्व पानां व पुष्पांमध्ये तुलसी हीच परम श्रेष्ठ व शिवमंगल आहे. ती सर्वकामप्रदा, शुद्ध, वैष्णवी आणि विष्णूस अत्यंत प्रिय आहे.

Verse 106

भुक्तिमुक्तिप्रदा मुख्या सर्वलोकपरा शुभा । यामाश्रित्य गताः स्वर्गमक्षयं मुनिसत्तमाः

ती भुक्ती व मुक्ती देणारी, प्रमुख, शुभ आणि सर्वलोकहितपर आहे. तिचा आश्रय घेऊन मुनिश्रेष्ठांनी अक्षय स्वर्ग प्राप्त केला.

Verse 107

हितार्थं सर्वलोकानां विष्णुनारोपिता पुरा । तुलसीपत्रपुष्पं च सर्वधर्मप्रतिष्ठितम्

सर्व लोकांच्या हितासाठी पूर्वी विष्णूंनी तिला रोवले; आणि तुलशीचे पान व फूल सर्व धर्माची प्रतिष्ठा—आधार—म्हणून स्थापित आहे.

Verse 108

यथा विष्णोः प्रियालक्ष्मीर्यथाहं प्रिय एव च । तथेयं तुलसीदेवी चतुर्थो नोपपद्यते

जशी विष्णूंना लक्ष्मी प्रिय आहे आणि जसा मीही त्यांना प्रिय आहे, तशीच ही देवी तुलशीही प्रिय आहे; चौथा प्रिय उद्भवत नाही.

Verse 109

तुलसीपत्रमेकं तु शतहेमफलप्रदम् । नान्यैः पुष्पैस्तथापत्रैर्नान्यैर्गंधानुलेपनैः

तुळशीचे एक पानही शंभर सुवर्णदानाचे फळ देते; तसे फळ इतर फुलांनी, इतर पानांनी किंवा इतर सुगंधी लेपनांनी मिळत नाही.

Verse 110

तुष्यते दैत्यहा विष्णुस्तुलस्याश्च दलैर्विना । अनेन पूजितो येन हरिर्नित्यं पराशया

तुळशीच्या दलांशिवाय दैत्यहा विष्णू प्रसन्न होत नाहीत. याच अर्पणाने हरि नित्य परम आशेने—परम भक्तीने—पूजिला जातो.

Verse 111

तेन दत्तं हुतं ज्ञातं कृतं यज्ञव्रतादिकम् । जन्मजन्मनि भासित्वं सुखं भाग्यं यशः श्रियं

त्या पुण्यप्रभावाने जे दान दिले, जे हवनात अर्पिले, जे अध्ययन केले आणि यज्ञ-व्रतादी कर्मे केली—ते सर्व जन्मोजन्मी प्रकाश पावून सुख, सौभाग्य, यश व श्री देतात.

Verse 112

कुलं शीलं कलत्रं च पुत्रं दुहितरं तथा । धनं राज्यमरोगत्वं ज्ञानं विज्ञानमेव च

कुल, शील, पत्नी, पुत्र तसेच कन्या; धन, राज्य, निरोगीपणा, आणि ज्ञान व विज्ञान—हे सर्व (फलरूपाने) सांगितले आहे.

Verse 113

वेदवेदांगशास्त्रं च पुराणागमसंहिताः । सर्वं करगतं मन्ये तुलस्याभ्यर्चने हरेः

तुळशीने हरिचे अभ्यर्चन केले असता वेद, वेदांग, शास्त्रे आणि पुराण-आगमसंहिता—हे सर्व जणू हातातच आले—असे मला वाटते.

Verse 114

यथा गंगा पवित्रांगी सुरलोके विमोक्षदा । यथा भागीरथी पुण्या तथैवं तुलसी शिवा

जशी पवित्र देहधारी गंगा सुरलोकात मोक्ष देणारी आहे, जशी भागीरथी पुण्यमयी आहे, तशीच तुळशीही शिवा—मंगलमयी व पवित्र—आहे.

Verse 115

किं च गंगाजले नैव किंच पुष्करसेवया । तुलसीदलमिश्रेण जलेनैव प्रमोद्यते

आणि तो केवळ गंगाजलाने किंवा केवळ पुष्करसेवेने प्रसन्न होत नाही; तुळशीदल मिसळलेल्या जलानेच तो खरोखर परम आनंदित होतो.

Verse 116

माधवः संमुखो यस्य जन्मजन्मसुधीमतः । तस्य श्रद्धा भवेछ्रुत्वा तुलस्या हरिमर्चितुम्

ज्या सुज्ञ पुरुषास जन्मोजन्मी माधव सदैव समोर व अनुकूल असतो, त्याने हे ऐकले की तुलसीने हरिपूजन करण्याची श्रद्धा उत्पन्न होते।

Verse 117

यो मंजरीदलैरेव तुलस्या विष्णुमर्चयेत् । तस्य पुण्यफलं स्कन्द कथितुं नैव शक्यते

हे स्कंदा! जो केवळ तुलशीच्या मंजऱ्या व पानांनीही विष्णूचे अर्चन करतो, त्याचे पुण्यफळ सांगणे शक्य नाही।

Verse 118

तत्र केशवसान्निध्यं यत्रास्ति तुलसीवनम् । तत्र ब्रह्मा च कमला सर्वदेवगणैः सह

जिथे तुलशीवन आहे, तिथे निश्चयच केशवाचे सान्निध्य असते; तिथेच ब्रह्मा व कमला (लक्ष्मी) सर्व देवगणांसह विराजमान असतात।

Verse 119

तस्मात्तां संनिकृष्टे तु सदा देवीं प्रपूजयेत् । स्तोत्रमंत्रादिकं यद्वा सर्वमानंत्यमश्नुते

म्हणून ती देवी (तुळशी) जवळ असेल तर सदैव पूजावी; स्तोत्र, मंत्र इत्यादींनी पूजन केल्यास सर्व प्रकारचे अनंत पुण्य/कल्याण प्राप्त होते।

Verse 120

ये च प्रेताश्च कूश्मांडाः पिशाचा ब्रह्मराक्षसाः । भूतदैत्यादयस्तत्र पलायंते सदैव हि

आणि तिथे प्रेत, कूष्मांड, पिशाच, ब्रह्मराक्षस तसेच भूत-दैत्य इत्यादी सर्वजण सदैव पळून जातात।

Verse 121

अलक्ष्मीर्नाशिनी घूर्णा या डाकिन्यादि मातरः । सर्वाः संकोचितां यांति दृष्ट्वा तु तुलसीदलं

अलक्ष्मी, नाशिनी, घूर्णा तसेच डाकिनी-आदि मातृशक्ती—तुळशीच्या पानाचे केवळ दर्शन होताच सर्वजणी संकोचून मागे हटतात।

Verse 122

ब्रह्महत्यादयः पापव्याधयः पापसंभवाः । कुमंत्रिणा कृता ये च सर्वे नश्यंति तत्र वै

ब्रह्महत्या इत्यादी पापरूपी व्याधी, पापातून उत्पन्न झालेल्या, तसेच कुमंत्र्यामुळे झालेले दोष—ते सर्व तेथे निश्चयाने नष्ट होतात।

Verse 123

भूतले वापि तं येन हर्यर्थं तुलसीवनम् । कृतं क्रतुशतं तेन विधिवत्प्रियदक्षिणम्

जो या पृथ्वीवर हरिसाठी तुळशीवन निर्माण करतो, त्याने विधिपूर्वक प्रिय दक्षिणेसह शंभर यज्ञ केले, असेच मानले जाते।

Verse 124

हरिलिंगेषु चान्येषु सालग्रामशिलासु च । तुलसीग्रहणं कृत्वा विष्णोः सायुज्यमाव्रजेत्

हरिलिंग, इतर पवित्र चिन्हे तसेच शालग्रामशिळा यांच्या पूजेत तुळशी अर्पण केल्याने साधक विष्णूचे सायुज्य (एकत्व) प्राप्त करतो।

Verse 125

नंदंति पुरुषास्तस्य माधवार्थे क्षितौ तु यः । तुलसीं रोपयेद्धीरः स याति माधवालयम्

जो धीर पुरुष माधवासाठी भूमीत तुळशी लावतो, त्याच्या पुण्याने लोक आनंदित होतात; तो ज्ञानी भक्त माधवाच्या धामास जातो।

Verse 126

पूजयित्वा हरिं देवं निर्माल्यं तुलसीदलम् । धारयेद्यः स्वशीर्षे तु पापात्पूतो दिवं व्रजेत्

श्रीहरिची पूजा करून जो भक्त निर्माल्यरूप तुळशीचे पान आपल्या मस्तकी धारण करतो, तो पापांपासून शुद्ध होऊन स्वर्गास जातो.

Verse 127

पूजने कीर्त्तने ध्याने रोपणे धारणे कलौ । तुलसी दहते पापं र्स्वर्गं मोक्षं ददाति च

कलियुगात पूजा, कीर्तन, ध्यान, रोपण व धारण यांद्वारे तुळशी पापांचे दहन करते आणि स्वर्ग व मोक्ष दोन्ही प्रदान करते.

Verse 128

उपदेशं दिशेदस्याः स्वयमाचरते पुनः

तिला उपदेश द्यावा आणि नंतर स्वतःही पुन्हा तेच आचरण करावे (जे शिकविले आहे)।

Verse 129

स याति परमं स्थानं माधवस्य निकेतनम् । हरेः प्रियकरं यच्च तन्मे प्रियतरं भवेत्

तो परम स्थान—माधवाचे निकेतन—प्राप्त करतो. आणि जे काही हरिला प्रिय आहे, तेच मला अधिक प्रिय होवो.

Verse 130

सर्वेषामपि देवानां देवीनां च समंततः । श्राद्धेषु यज्ञकार्येषु पर्णमेकं षडानन

हे षडानन! सर्व देव-देवींकरिता, श्राद्धकर्मांत व यज्ञकार्यांत एकच पान (अर्पणार्थ) विहित आहे.

Verse 131

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तुलसीसेवनं कुरु । तुलसी सेविता येन तेन सर्वं तु सेवितम्

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी तुळशीची सेवा करावी. ज्याने तुळशीची सेवा केली, त्याने खरेच सर्वांची सेवा केली असे समजावे.

Verse 132

गुरुं विप्रं देवतीर्थं तस्मात्सेवय षण्मुख । शिखायां तुलसीं कृत्वा यस्तु प्राणान्परित्यजेत्

म्हणून, हे षण्मुखा! गुरु, विप्र आणि देवतीर्थ यांची सेवा कर. जो शिखेवर तुळशी ठेवून प्राणत्याग करतो—

Verse 133

दुष्कृतौघाद्विनिर्मुक्तः स्वर्गमेति निरामयम् । राजसूयादिभिर्यज्ञैर्व्रतैश्च विविधैर्यमैः

दुष्कृत्यांच्या समूहातून मुक्त होऊन तो निरामय स्वर्गास जातो—राजसूयादि यज्ञांनी, व्रतांनी आणि विविध यम-नियमांनी.

Verse 134

या गतिः प्राप्यते धीरैः तुलसीसेविनां भवेत् । तुलसीदलेन चैकेन पूजयित्वा हरिं नरः

धीर पुरुष ज्या गतीस पोहोचतात, तीच तुळशीसेवकांचीही होते. जो मनुष्य एका तुळशीदळानेही हरिची पूजा करतो, तो त्या पदाला पोहोचतो.

Verse 135

वैष्णवत्वमवाप्नोति किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः । न पिबेत्स पयो मातुस्तुलस्याः कोटिसंख्यकैः

तो वैष्णवत्व प्राप्त करतो—मग इतर शास्त्रविस्तारांची काय गरज? असा पुरुष माता तुळशीचे दूध कोटीसंख्येनेही पिणार नाही.

Verse 136

अर्चितः केशवो येन शाखामृदुलपल्लवैः । भावयेत्पुरुषान्मर्त्यः शतशोथ सहस्रशः

जो मर्त्य शाखांच्या कोवळ्या पल्लवांनी व मऊ पानांनी केशवाची अर्चना करतो, तो भावाने शेकडो व हजारो जनांना उन्नत करतो।

Verse 137

पूजयित्वा हरिं नित्यं कोमलैस्तुलसीदलैः । प्रधानतो गुणास्तात तुलस्या गदिता मया

कोवळ्या तुळशीदलांनी नित्य हरिची पूजा करून, हे तात, तुळशीचे मुख्य गुण मी तुला सांगितले आहेत।

Verse 138

निखिलं पुरुकालेन गुणं वक्तुं न शक्नुमः । यस्त्विदं शृणुयान्नित्यमाख्यानं पुण्यसंचयम्

अतिदीर्घ काळातही त्याचे सर्व गुण सांगता येत नाहीत; पण जो हे पुण्यसंचय करणारे आख्यान नित्य ऐकतो, तो पुण्याचा निधी होतो।

Verse 139

पूर्वजन्मकृतात्पापान्मुच्यते जन्मबंधनात् । सकृत्पठनमात्रेण वह्निष्टोमफलं लभेत्

यामुळे तो पूर्वजन्मी केलेल्या पापांपासून मुक्त होतो आणि जन्मबंधनातून सुटतो; केवळ एकदाच वाचन केल्याने अग्निष्टोम यज्ञासमान फल मिळते।

Verse 140

न तस्य व्याधयः पुत्र मूर्खत्वं न कदाचन । सर्वदा जयमाप्नोति न गच्छेत्स पराजयं

हे पुत्रा, त्याला व्याधी कधीही बाधत नाहीत आणि मूर्खत्वही कधी येत नाही; तो सदैव जय मिळवतो, पराजयास जात नाही।

Verse 141

लेखस्तिष्ठेद्गृहे यस्य तस्य लक्ष्मीः प्रवर्तते । न चाधयो न च प्रेता न शोको नावमानना

ज्या घरात पवित्र लेख/ग्रंथ ठेवलेला असतो, त्या घरात लक्ष्मी स्थिर होते. तेथे न चिंता, न प्रेतबाधा, न शोक आणि न अपमान राहतो.

Verse 142

न तिष्ठंति क्षणं तत्र यत्रेयं वर्तते लिपिः

जिथे ही पवित्र लिपी/लेख असतो, तिथे ते क्षणभरही थांबत नाहीत.