Adhyaya 49

Verse 1

नारद उवाच । केनाचारेण विप्रस्य ब्रह्मतेजो विवर्धते । केनाचारेण तस्यैव ब्राह्मं तेजो विनश्यति

नारद म्हणाले—कोणत्या आचरणाने विप्राचे ब्रह्मतेज वाढते? आणि कोणत्या आचरणाने त्याचेच ब्राह्म तेज नष्ट होते?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । शयनीयात्समुत्थाय रात्र्यंशे द्विजसत्तमः । देवांश्चैव स्मरेन्नित्यं तथा पुण्यवतो ध्रुवम्

ब्रह्मा म्हणाले—रात्रीच्या एका भागात शय्येतून उठून द्विजश्रेष्ठाने नित्य देवांचे स्मरण करावे; तसेच पुण्यवान ध्रुवाचेही दृढभावे स्मरण करावे.

Verse 3

गोविंदं माधवं कृष्णं हरिं दामोदरं तथा । नारायणं जगन्नाथं वासुदेवमजं विभुम्

गोविंद, माधव, कृष्ण, हरि आणि दामोदर; नारायण, जगन्नाथ, वासुदेव—अज व सर्वव्यापी प्रभू—(यांचे स्मरण करावे).

Verse 4

सरस्वतीं महालक्ष्मीं सावित्रीं वेदमातरम् । ब्रह्माणं भास्करं चन्द्रं दिक्पालांश्च ग्रहांस्तथा

सरस्वती, महालक्ष्मी आणि वेदमाता सावित्री; तसेच ब्रह्मा, भास्कर (सूर्य), चंद्र, दिक्पाल आणि ग्रह यांचेही (स्मरण/पूजन करावे).

Verse 5

शङ्करं च शिवं शंभुमीश्वरं च महेश्वरम् । गणेशं च तथा स्कन्दं गौरीं भागीरथीं शिवाम्

मी शंकर—शिव, शंभू, ईश्वर व महेश्वर यांना नमस्कार करतो; तसेच गणेश व स्कंद यांनाही; गौरीला आणि भागीरथी गंगा—शिवा, मंगलमयी—ला वंदन करतो।

Verse 6

पुण्यश्लोको नलो राजा पुण्यश्लोको जनार्दनः । पुण्यश्लोका च वैदेही पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः

राजा नल पुण्यकीर्तीने प्रसिद्ध आहे; जनार्दनही पुण्यकीर्तीने प्रसिद्ध आहे। वैदेही (सीता)ही पुण्यकीर्तीने युक्त आहे; आणि युधिष्ठिरही पुण्यकीर्तीचा आहे।

Verse 7

अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनूमांश्च विभीषणः । कृपः परशुरामश्च सप्तैते चीरजीविनः

अश्वत्थामा, बळी, व्यास, हनुमान, विभीषण, कृप आणि परशुराम—हे सात चिरंजीव (दीर्घजीवी) आहेत।

Verse 8

एतान्यस्तु स्मरेन्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः

जो मनुष्य पहाटे उठून यांचे नित्य स्मरण करतो, तो ब्रह्महत्या इत्यादी पापांपासूनही मुक्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 9

सकृदुच्चरिते तात सर्वयज्ञफलं लभेत् । गवां शतसहस्राणां दानस्य फलमश्नुते

हे तात, हे एकदाच उच्चारल्याने मनुष्याला सर्व यज्ञांचे फळ मिळते; आणि एक लाख गायींच्या दानाचे फळही प्राप्त होते।

Verse 10

ततश्चापि शुचौ देशे मलमूत्रं परित्यजेत् । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ दिवा कुर्यादुदङ्मुखः

त्यानंतर स्वच्छ स्थानी मलमूत्राचा त्याग करावा—रात्री दक्षिणाभिमुख, आणि दिवसा उत्तराभिमुख होऊन।

Verse 11

परतो दंतकाष्ठं च तृणैरुदुंबरादिभिः । अतः परं च संध्यायां संयतश्च द्विजो भवेत्

त्यानंतर तृणांनी किंवा उदुंबरादि वृक्षांच्या दंतकाष्ठाने दात शुद्ध करावेत; मग संध्याकाळी द्विजाने संयम धारण करावा।

Verse 12

पूर्वाह्णे रक्तवर्णां तु मध्याह्ने शुक्लवर्णिकाम् । सायं सरस्वतीं कृष्णां द्विजो ध्यायेद्यथाविधि

पूर्वाह्नी सरस्वतीचे रक्तवर्ण रूप, मध्याह्नी शुक्लवर्ण रूप आणि सायंकाळी कृष्णवर्ण रूप असे द्विजाने विधिपूर्वक ध्यान करावे।

Verse 13

ततः समाचरेत्स्नानं यथाज्ञानेन यत्नतः । अंगं प्रक्षालयित्वा तु मृद्भिः संलेपयेत्ततः

त्यानंतर आपल्या ज्ञानाप्रमाणे प्रयत्नपूर्वक स्नान करावे; अंग धुऊन मग शुद्धीसाठी मृत्तिकेचा लेप करावा।

Verse 14

शिरोदेशे ललाटे च नासिकायां हृदि भ्रुवोः । बाह्वोः पार्श्वे तथा नाभौ जान्वोरङ्घ्रिद्वये तथा

शिरोभागी, ललाटावर, नासिकेवर, हृदयात व भ्रूमध्ये; तसेच बाहूंवर, पार्श्वभागी, नाभीवर, गुडघ्यांवर आणि दोन्ही पायांवरही।

Verse 15

एका लिंगे गुदे तिस्रस्तथा वामकरे दश । उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिमभीप्सता

शुद्धी इच्छिणाऱ्याने लिंगावर एकदा, गुदावर तीनदा, डाव्या हातावर दहादा आणि दोन्ही हातांवर एकत्र सातदा माती लावावी।

Verse 16

अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे । मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम्

हे वसुंधरे! अश्वांनी तुडविलेली, रथांनी तुडविलेली, विष्णूच्या पावलांनी पावन झालेली—हे मृत्तिके, माझे पूर्वसंचित पाप हरून घे.

Verse 17

अनेनैव तु मंत्रेण मृत्तिकां यस्तनौ क्षिपेत् । सर्वपापक्षयस्तस्य शुचिर्भवति मानवः

जो ह्याच मंत्राने मृत्तिका देहावर लावतो, त्याचे सर्व पाप क्षय पावतात आणि तो मनुष्य शुद्ध होतो.

Verse 18

ततस्तु वेदपूर्वेण स्नानं कुर्याद्विचक्षणः । नदे नद्यां तथा कूपे पुष्करिण्यां तटाकके

त्यानंतर विवेकी पुरुषाने वेदविहित पद्धतीने स्नान करावे—ओढ्यात, नदीत, विहिरीत, पुष्करिणीत किंवा तळ्यात.

Verse 19

जलराशौ च वप्रे च घटस्नानं तथोत्तरम् । कारयेद्विधिवन्मर्त्यः सर्वपापक्षयाय च

मर्त्याने जलराशीत आणि तट/वप्रावर विधिपूर्वक घटस्नान करावे, तसेच नंतरचे उत्तरकर्मही करावे—सर्व पापांचा पूर्ण क्षय व्हावा म्हणून.

Verse 20

प्रातःस्नानं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । यः कुर्यात्सततं विप्रो विष्णुलोके महीयते

प्रातःकाळी स्नान करणे महापुण्यकारक व सर्व पापांचा नाश करणारे आहे। जो ब्राह्मण ते नित्य करतो, तो विष्णुलोकात मान पावतो।

Verse 21

प्रातः संध्यासमीपे च यावद्दंडचतुष्टयम् । तावत्पानीयममृतं पितॄणामुपतिष्ठते

प्रातःसंध्येच्या समीप चार दंडांइतका काळ अर्पिलेले पाणी पितरांसाठी अमृतासारखे उपस्थित राहते.

Verse 22

परतो घटिकायुग्मं यावद्यामैकमाह्निकम् । मधुतुल्यं जलं तस्मिन्पितॄणां प्रीतिवर्धनम्

यानंतर दोन घटिका ते एक याम व आह्निककाळापर्यंत ते अर्पिलेले जल मधूसारखे होऊन पितरांची प्रीती वाढवते.

Verse 23

ततस्तु सार्द्धयामैकं जलं क्षीरमयं स्मृतम् । क्षीरमिश्रं जलं तावद्यावद्दण्डचतुष्टयम्

त्यानंतर एक सार्ध-यामपर्यंत ते जल क्षीरमय मानले जाते; आणि चार दंडांइतका काळ ते दूधमिश्रित जलासारखे राहते.

Verse 24

अतः परं च पानीयं यावद्धि प्रहरत्रयम् । तत्परं लोहितं प्रोक्तं यावदस्तंगतो रविः

यानंतर तीन प्रहरांपर्यंत ते पाणी पानयोग्य मानले जाते; त्यानंतर सूर्यास्तापर्यंत ते लोहितवर्ण असे सांगितले आहे.

Verse 25

चतुर्थप्रहरे स्नाने रात्रौ वा तर्पयेत्पितॄन् । तत्तोयं रक्षसामेव ग्रहणेन विना स्मृतम्

चतुर्थ प्रहराच्या स्नानकाळी किंवा रात्री पितरांना तर्पण केल्यास, ग्रहणकाळ वगळता ते जल स्मृतिप्रमाणे केवळ राक्षसांस योग्य मानले आहे।

Verse 26

पानीयं सर्वसिर्द्ध्य्थं पुरैव निर्मितं मया । रक्षार्थं तस्य तोयस्य यक्षाश्चैव धुरंधराः

“सर्व सिद्धींच्या प्राप्तीसाठी हे पानिय जल मी पूर्वीच निर्माण केले; आणि त्या जलाच्या रक्षणासाठी धुरंधर यक्ष नेमले आहेत।”

Verse 27

न प्राप्नुवंति पितरो ये च लोकांतरं गताः । दुष्प्राप्यं सलिलं तेषामृते स्वान्मर्त्यवासिनः

जे पितर लोकांतराला गेले आहेत, ते स्वतःहून जल प्राप्त करू शकत नाहीत; मर्त्यलोकी राहणाऱ्या आपल्या स्वजनांशिवाय त्यांना जल दुष्प्राप्य आहे।

Verse 28

तस्माच्छिष्यैश्च पुत्रैश्च पौत्रदौहित्रकादिभिः । बंधुवर्गैस्तथा चान्यैस्तर्पणीयं पितृव्रतैः

म्हणून पितृव्रत पाळणाऱ्यांनी पितरांचे तर्पण करावे—शिष्य, पुत्र, पौत्र, दौहित्र इत्यादींनी; तसेच बंधुवर्ग व इतरांनीही।

Verse 29

नारद उवाच । जलस्य दैवतं ब्रूहि तर्पणस्य विधिं मयि । यथा जानामि देवेश तत्वतो वक्तुमर्हसि

नारद म्हणाले—“जलाचा अधिष्ठातृ देव कोण आहे ते सांगा आणि मला तर्पणाची विधी शिकवा. हे देवेश! मी तत्त्वतः योग्य रीतीने जाणू शकेन असे, तसेच आपण सांगावे।”

Verse 30

ब्रह्मोवाच । जलस्य देवता विष्णुःस र्वलोकेषु गीयते । जलपूतो भवेद्यस्तु विष्णुस्तच्छंकरो भवेत्

ब्रह्मा म्हणाले—जलाचा अधिदेवता विष्णु असून सर्व लोकांत त्याची स्तुती गातात. जो जलाने पवित्र होतो, तेथे विष्णूचे सान्निध्य प्रकटते; आणि तेच सान्निध्य शंकरस्वरूप होते.

Verse 31

जलं गंडूषमात्रं तु पीत्वा पूतो भवेन्नरः । विशेषात्कुशसंसर्गात्पीयूषादधिकं जलम्

फक्त गंडूषभर पाणी प्यायल्याने मनुष्य पवित्र होतो. विशेषतः कुशाच्या संसर्गाने स्पर्शलेले जल अमृतापेक्षाही अधिक पावन मानले जाते.

Verse 32

सर्वदेवालयो दर्भो मयायं निर्मितः पुरा । कुशमूले भवेद्ब्रह्मा कुशमध्ये तु केशवः

हा पवित्र दर्भ (कुश) सर्व देवतांचे आलय आहे; मी तो पूर्वी निर्माण केला. कुशाच्या मुळाशी ब्रह्मा आणि कुशाच्या मध्यभागी केशव (विष्णु) वास करतात.

Verse 33

कुशाग्रे शंकरं विद्धि कुश एते प्रतिष्ठिताः । कुशहस्तः सदा मेध्यः स्तोत्रं मंत्रं पठेद्यदि

कुशाच्या अग्रभागी शंकर आहेत असे जाणावे; हे कुशतृण पवित्र आधार म्हणून प्रतिष्ठित आहेत. हातात कुश धारण करणारा सदा मेध्य (शुद्ध) राहतो, विशेषतः स्तोत्र-मंत्र पठण करताना.

Verse 34

सर्वं शतगुणं प्रोक्तं तीर्थे साहस्रमुच्यते । कुशाः काशास्तथा दूर्वा यवपत्राणि व्रीहयः

सर्व (धर्मफल) शतगुण होते असे सांगितले आहे; आणि तीर्थस्थानी ते सहस्रगुण होते असे म्हटले आहे. (अर्पणासाठी) कुश, काश, दूर्वा, यवाची पाने व व्रीही (तांदूळ) इत्यादी विहित आहेत.

Verse 35

बल्वजाः पुंडरीकाश्च कुशास्सप्त प्रकीर्तिताः । आनुपूर्व्येण मेध्याः स्युः कुशा लोके प्रतिष्ठिताः

बल्वज, पुंडरीक आणि कुशा-तृणाचे सात प्रकार सांगितले आहेत. क्रमाने ते सर्व मेध्य, पावन मानले जातात; म्हणून कुशा जगात पवित्रक म्हणून प्रतिष्ठित आहे.

Verse 36

विना मंत्रेण यत्स्नानं सर्वं तन्निष्फलं भवेत् । अमृतात्स्वादुतामेति संस्पर्शाच्च तिलस्य च

मंत्राविना केलेले स्नान सर्वथा निष्फळ ठरते. परंतु तिळाच्या स्पर्शाने ते अमृतासारखे मधुर फल देणारे होते.

Verse 37

तस्माच्च तर्पयेन्नित्यं पितॄंस्तिलजलैर्बुधः । दशभिश्च तिलैस्तावत्पितॄणां प्रीतिरुत्तमा

म्हणून ज्ञानी पुरुषाने नित्य तिळमिश्रित जलाने पितरांचे तर्पण करावे. केवळ दहा तिळांनीही पितरांची उत्तम तृप्ती होते.

Verse 38

अग्निस्तंभभयाद्देवा न चेच्छन्त्यतिविस्तरम् । स्नात्वा यस्तर्पयेन्नित्यं तिलमिश्रोदकैः पितॄन्

अग्निस्तंभाच्या भयामुळे देवांना फार पुढे जाण्याची इच्छा नव्हती. परंतु जो स्नान करून नित्य तिळमिश्रित जलाने पितरांचे तर्पण करतो—

Verse 39

नीलपंडविमोक्षेण त्वमावास्या तिलोदकैः । वर्षासु दीपदानेन पितॄणामनृणो भवेत्

‘नीलपंड-विमोक्ष’ विधीने, अमावास्येला तिळोदक अर्पणाने, आणि वर्षाकाळात दीपदान केल्याने मनुष्य पितृऋणातून मुक्त होतो.

Verse 40

वत्सरैकममायां तु तर्पयेद्यस्तिलैः पितृन् । विनायकत्वमाप्नोति सर्वदेवैः प्रपूज्यते

जो मनुष्य अमावास्येला वर्षभर तिळांनी पितरांचे तर्पण करतो, तो विनायकत्व प्राप्त करतो आणि सर्व देवांकडून पूजिला जातो।

Verse 41

युगाद्यासु च सर्वासु यस्तिलैस्तर्पयेत्पितॄन् । उक्तं यद्वाप्यमायां तु तस्माच्छतगुणाधिकम्

युगारंभादी सर्व पुण्यप्रसंगी जो तिळांनी पितरांचे तर्पण करतो, त्यास जे फळ सांगितले आहे ते माघमासातील अमावास्येला शतगुण अधिक होते।

Verse 42

अयने विषुवे चैव राकामायां तथैव च । तर्पयित्वा पितृव्यूहं स्वर्गलोके महीयते

अयन, विषुव तसेच पौर्णिमेच्या रात्रीही पितरसमूहाचे तर्पण केल्याने मनुष्य स्वर्गलोकी गौरव पावतो।

Verse 43

तथा मन्वंतराख्यायामन्यस्यां पुण्यसंस्थितौ । ग्रहणे चंद्रसूर्यस्य पुण्यतीर्थे गयादिषु

तसेच मन्वंतर नावाच्या अन्य पुण्यकाळात, आणि चंद्र-सूर्यग्रहणाच्या वेळी—विशेषतः गया इत्यादी पुण्यतीर्थांमध्ये—धर्मनिष्ठ राहून विशेष पुण्य मिळते।

Verse 44

तर्पयित्वा पितॄन्याति माधवस्य निकेतनम् । तस्मात्पुण्याहकं प्राप्य तर्पयेत्पितृसंचयम्

पितरांचे तर्पण केल्याने मनुष्य माधव (विष्णु) यांच्या धामास जातो। म्हणून शुभ दिवस मिळाल्यावर पितरसमूहाचे तर्पण करावे।

Verse 45

तर्पणं देवतानां च पूर्वं कृत्वा समाहितः । अधिकारी भवेत्पश्चात्पितॄणां तर्पणे बुधः

समाहित चित्ताने प्रथम देवतांचे तर्पण करून, त्यानंतर ज्ञानी पुरुष पितरांच्या तर्पणाचा अधिकारी होतो।

Verse 46

श्राद्धे भोजनकाले च पाणिनैकेन दापयेत् । उभाभ्यां तर्पणे दद्याद्विधिरेष सनातनः

श्राद्धात व भोजनकाळी एकाच हाताने द्यावे; परंतु तर्पणकर्मात दोन्ही हातांनी द्यावे—ही सनातन विधी आहे।

Verse 47

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा शुचिस्तु तर्पयेत्पितॄन् । तृप्यतामिति वाक्येन नामगोत्रेण वै पुनः

दक्षिणाभिमुख होऊन व शुचिर्भूत राहून पितरांना तर्पण करावे; पुन्हा नाम-गोत्र उच्चारून ‘तृप्यताम्’—‘तृप्त व्हा’ असे म्हणावे।

Verse 48

अकृष्णैर्यत्तिलैर्मोहात्तर्पयेत्पितृसंचयम् । भूम्यां ददाति यदपो दाता चैव जले स्थितः

जर कोणी मोहाने काळे नसलेल्या तिळांनी पितृसमूहाचे तर्पण करील, आणि दाता स्वतः पाण्यात उभा राहून अर्घ्य भूमीवर देईल—तर ते कर्म दोषयुक्त मानले जाते।

Verse 49

वृथा तद्दीयते दानं नोपतिष्ठति कस्यचित् । स्थले स्थित्वा जले यस्तु प्रयच्छेदुदकं नरः

ते दान व्यर्थ दिले जाते, कोणालाही फल देत नाही—जो मनुष्य जमिनीवर उभा राहून पाण्यात उदक अर्पण करतो।

Verse 50

नोपतिष्ठेत्पितॄणां तु सलिलं तन्निरर्थकम् । आर्द्रवासा जले यस्तु कुर्यादुदकतर्पणम्

जो मनुष्य पाण्यात उभा राहून ओले वस्त्र परिधान करून पितरांना उदक-तर्पण करतो, त्याचे अर्पण केलेले जल पितरांपर्यंत पोहोचत नाही; ते निष्फळ ठरते।

Verse 51

पितरस्तस्य तृप्यंति सहदेवैस्सदानघ । रजकैः क्षालितं वस्त्रमशुद्धं कवयो विदुः

हे निष्पाप! त्याचे पितर देवांसह तृप्त होतात; परंतु कविजन म्हणतात की रजकाने (धोब्याने) धुतलेले वस्त्र अशुद्ध मानले जाते।

Verse 52

हस्तप्रक्षालने चैव पुनर्वस्त्रं तु शुध्यति । शुष्कवासाः शुचौ देशे स्थाने यत्तर्पयेत्पितॄन्

हात धुतल्याने वस्त्र पुन्हा शुद्ध होते. कोरडी वस्त्रे परिधान करून, शुद्ध देशी व योग्य स्थानी पितरांना तर्पण करावे।

Verse 53

ततो दशगुणेनैव तुष्यंति पितरो ध्रुवम् । स्नानं संध्यां च पाषाणे खड्गे वा ताम्रभाजने

त्यानंतर पितर निश्चयच दहापट तृप्त होतात. स्नान व संध्या-उपासना पाषाणावर, किंवा खड्गावर, अथवा तांब्याच्या पात्रात करावी।

Verse 54

तर्पणं कुरुते यस्तु प्रत्येकं च शताधिकम् । रौप्यांगुलीयं तर्जन्यां धृत्वा यत्तर्पयेत्पितॄन्

जो मनुष्य प्रत्येक पितरासाठी शंभराहून अधिक वेळा तर्पण करतो, आणि तर्जनीत रौप्य अँगठी धारण करून पितरांना तर्पण अर्पित करतो, त्याला विशेष पुण्य प्राप्त होते।

Verse 55

सर्वं च शतसाहस्रगुणं भवति नान्यथा । तथैवानामिकायां तु धृत्वा स्वर्णांगुलीं बुधः

सर्व कर्मांचे पुण्य शतसाहस्रगुण होते—अन्यथा नाही। तसेच ज्ञानी पुरुष अनामिकेत सुवर्ण-अंगठी धारण करून…

Verse 56

तर्पयेत्पितृसंदोहं लक्षकोटिगुणं भवेत् । अंगुष्ठदेशिनी मध्ये सव्यहस्तस्य खड्गकम्

पितृसमूहास तर्पण करावे; त्याचे पुण्य लक्ष-कोटिगुण होते. डाव्या हाताच्या अंगठा व तर्जनी यांच्या मध्ये ‘खड्ग’ मुद्रा होते…

Verse 57

धृत्वानामिकया रत्नमंजलेरक्षयंफलं । स्नानार्थमभिगच्छंतं देवाः पितृगणैः सह

अनामिकेत रत्नमंजरी धारण केल्याने अक्षय फल प्राप्त होते. स्नानास जात असता देव पितृगणांसह त्याच्याकडे आले.

Verse 58

वायुभूतानुगच्छंति तृषार्ताः सलिलार्थिनः । निराशास्ते निवर्तंते वस्त्रनिष्पीडनेन च

तृषार्त जलार्थी केवळ वायुरूप मृगतृष्णेच्या मागे धावतात; पण निराश होऊन वस्त्र पिळूनही ते परत फिरतात.

Verse 59

तस्मान्न पीडयेद्वस्त्रमकृत्वा पितृतर्पणम् । तिस्रःकोट्योऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानुषे

म्हणून पितृतर्पण न करता वस्त्र पिळू नये. कारण मनुष्यदेहात तीन कोटी व अर्धकोटी रोम असतात.

Verse 60

स्रवंति सर्वतीर्थानि तस्मान्न परिपीडयेत् । देवाः पिबंति शिरसि श्मश्रुतः पितरस्तथा

तेथे सर्व तीर्थे प्रवाहित होतात; म्हणून त्याला पीडा किंवा इजा करू नये. देव शिरोभागी पितात आणि पितृगण दाढीतूनही पान करतात.

Verse 61

चक्षुषोरपि गंधर्वा अधस्तात्सर्वजंतवः । देवाः पितृगणाः सर्वे गंधर्वा जंतवस्तथा

डोळ्यांतूनही गंधर्व उत्पन्न होतात आणि त्यांच्या खाली सर्व जीव असतात. तेथे देव, सर्व पितृगण, तसेच गंधर्व व इतर प्राणीही असतात.

Verse 62

स्नानमात्रेण तुष्यंति स्नानात्पापं न विद्यते । नित्यस्नानं च यः कुर्यात्स नरः पुरुषोत्तमः

फक्त स्नानानेच (देवता) तुष्ट होतात; स्नानाने पाप उरत नाही. जो मनुष्य नित्य स्नान करतो तोच पुरुषोत्तम होय.

Verse 63

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो नाकलोकेमहीयते । स्नानं तर्पणपर्यंतं देवा महर्षयो विदुः

सर्व पापांपासून मुक्त झालेला तो स्वर्गलोकी मान पावतो. स्नानापासून तर्पणापर्यंतची विधी देव व महर्षी जाणतात (आणि सांगतात).

Verse 64

अतः परं च देवानां पूजनं कारयेद्बुधः । गणेशं पूजयेद्यस्तु विघ्नस्तस्य न जायते

यानंतर ज्ञानी पुरुषाने देवतांचे पूजन करावे. जो गणेशाचे पूजन करतो, त्याच्या वाट्याला विघ्न येत नाही.

Verse 65

आरोग्यार्थं च सूर्यं च धर्ममोक्षाय माधवम् । शिवं च कृत्यकामार्थं सर्वकामाय चंडिकाम्

आरोग्यासाठी सूर्यदेवाचे पूजन करावे; धर्म व मोक्षासाठी माधव (विष्णू) याचे भजन करावे। कृत्यकर्मसिद्धी व अभिष्ट कार्यासाठी शिवाची पूजा करावी; आणि सर्व कामनापूर्तीसाठी देवी चंडिकेची आराधना करावी।

Verse 66

देवांस्तु पूजयित्वा तु वैश्वदेवबलिं चरेत् । वह्निकार्यं ततः कृत्वा यज्ञं ब्राह्मणतर्पणम्

देवतांचे विधिपूर्वक पूजन करून वैश्वदेव-बलि करावी. त्यानंतर अग्निसंबंधी कर्म यथाविधी करून यज्ञ करावा आणि शास्त्राप्रमाणे ब्राह्मण-तर्पण (अतिथिसत्कारासह) करावे।

Verse 67

देवानां सर्वसत्वानां पुनस्त्रिविष्टपं व्रजेत् । गतागतं स्थिरं कृत्वा कामान्मोक्षं सुखं दिवम्

देवता व सर्व प्राण्यांसाठी (जीव) पुन्हा त्रिविष्टप (स्वर्ग) प्राप्त करतो. येणे-जाणे स्थिर करून, म्हणजेच त्याचा निरोध करून, तो इच्छित फल—मोक्ष, सुख आणि दिव्य स्वर्गस्थिती—प्राप्त करतो।

Verse 68

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नित्यं कर्माणि कारयेत् । नारद उवाच । किमर्थं च जलं तात देवाः पितृगणैः सह

म्हणून सर्व प्रयत्नाने नित्य शास्त्रोक्त कर्मे करावीत/करवावीत. नारद म्हणाले—“तात! देवता पितृगणांसह जल कशासाठी (मागतात/अपेक्षतात)?”

Verse 69

न प्राप्नुवंति सर्वज्ञ लभंते मानवा यथा । ब्रह्मोवाच । पुरा सृष्टं मया तोयं सर्वदेवमयामृतम्

हे सर्वज्ञ! ते मानव जसे लाभ मिळवतात तसे (प्राप्त) करू शकत नाहीत. ब्रह्मा म्हणाले—पूर्वी मी ते जल निर्माण केले, जे अमृततुल्य आणि सर्वदेवमय आहे।

Verse 70

तस्यैव रक्षणार्थं च रक्षा यक्षा धनुर्धराः । घ्नंति ते पितरं देवमस्मद्वाक्यान्न मानुषम्

त्याच्याच रक्षणासाठी धनुर्धारी राक्षस व यक्ष आमच्या वचनाचे पालन करून आपल्या पित्याला—त्या दिव्य देवाला—वध करतात; कोणत्याही साध्या मनुष्याला नव्हे।

Verse 71

पशवः पक्षिणः कीटा मर्त्यलोके व्यवस्थिताः । मर्त्यजाताश्च देवा ये तथैव मानुषा ध्रुवम्

पशु, पक्षी आणि कीटक मर्त्यलोकी स्थिर आहेत; आणि जे देव मर्त्ययोनीत जन्मतात, तेही निश्चयाने तसेच मनुष्यच ठरतात।

Verse 72

तर्पयित्वा गुरुं नित्यं सुरलोके प्रतिष्ठिताः । अस्नायी च मलं भुंक्ते अजपी पूयशोणितम्

जो नित्य गुरुचे तर्पण करून त्यांना तृप्त करतो, तो सुरलोकी प्रतिष्ठित होतो. पण जो स्नान करत नाही तो मल खातो, आणि जो जप करत नाही तो पूय व रक्त भक्षण करतो।

Verse 73

अकृत्वा तर्पणं नित्यं पितृहा चोपजायते । ब्रह्महत्यासमं पापं देवानामप्यपूजने

जो नित्य तर्पण करत नाही तो जणू पितृहंता होतो. देवांचीही पूजा न करणे हे ब्रह्महत्येसमान पाप आहे।

Verse 74

सन्ध्याकृत्यमकृत्वा च सूर्यं हंति च पापकृत् । नारद उवाच । ब्राह्मणस्य सदाचारक्रमं ब्रूहि च कर्मणाम्

जो पापी संध्याकर्म करत नाही तो जणू सूर्याचा वध करतो. नारद म्हणाले—“ब्राह्मणाच्या सदाचाराचा क्रम आणि कर्मांची विधी मला सांगा।”

Verse 75

इतरेषां च वर्णानां प्रवृत्तमखिलं वद । ब्रह्मोवाच । आचाराल्लभते चायुराचाराल्लभते सुखम्

इतर वर्णांचाही योग्य आचार संपूर्ण सांग. ब्रह्मा म्हणाले—सदाचाराने आयुष्य मिळते, सदाचाराने सुख प्राप्त होते.

Verse 76

आचारात्स्वर्गं मोक्षं च आचारो हंत्यलक्षणम् । अनाचारो हि पुरुषो लोके भवति निंदितः

सदाचाराने स्वर्ग व मोक्षही मिळतो; सदाचार अपशकुन व कलंक नष्ट करतो. पण जो अनाचारी, तो लोकात निंद्य ठरतो.

Verse 77

दुःखभागी च सततं व्याधितोल्पायुरेव च । नरके नियतं वासो ह्यनाचारान्नरस्य च

दुराचारी मनुष्य सदैव दुःखाचा भागी होतो, रोगग्रस्त व अल्पायुषी होतो; आणि अशा अनाचाऱ्यास नरकवास निश्चित आहे.

Verse 78

आचाराच्च परं लोकमाचारं शृणु तत्त्वतः । गोमयेन गृहे नित्यं प्रकुर्यादुपलेपनम्

आचाराने परलोकही प्राप्त होतो; आता तत्त्वतः आचार ऐक—घरात नित्य गोबराने लेपन करावे.

Verse 79

प्रक्षालयेत्ततः पीठं काष्ठं पात्रं शिलातलम् । भस्मना कांस्यपात्रं तु ताम्रमम्लेनशुद्ध्यति

त्यानंतर आसन, लाकडी वस्तू, भांडी व दगडी पृष्ठ धुवावीत. कांस्यपात्र भस्माने शुद्ध होते, आणि तांबे आंबट द्रव्याने शुद्ध होते.

Verse 80

शिलापात्रं तु तैलेन फालंगो वालकेन तु । स्वर्णरौप्यादिपात्रं तु जलमात्रेण शुध्यति

शिळेचे पात्र तेलाने शुद्ध होते; फालंगाचे पात्र वाळूने शुद्ध होते. परंतु सुवर्ण-रौप्यादी धातूंची पात्रे केवळ पाण्यानेच शुद्ध होतात.

Verse 81

अग्निना लोहपात्रं तु पाकप्रक्षालनेन तु । खननाद्दाहनाच्चैव उपलेपन धावनात्

लोखंडाचे पात्र अग्नीने शुद्ध होते; तसेच पाकानंतर धुवूनही शुद्ध होते. तसेच खणून काढणे, जाळणे, आणि लेप देऊन पुन्हा धुणे—यांनीही शुद्धी होते.

Verse 82

पर्जन्यवर्षणाच्चैव भूरमेध्या विशुध्यति । तैजस्सानां मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च

मेघवृष्टीने अपवित्र झालेली भूमीही शुद्ध होते. तसेच तेजस्वी धातू, मणी आणि दगडापासून बनलेल्या सर्व वस्तूंचीही शुद्धी होते.

Verse 83

भस्मभिर्मृत्तिकाभिश्च शुद्धिरुक्ता मया पुरा । शय्या भार्या शिशुर्वस्त्रमुपवीतं कमंडलुः

भस्म व मृत्तिका (माती) यांद्वारे शुद्धी मी पूर्वी सांगितली आहे. तसेच शय्या, पत्नी, शिशु, वस्त्र, उपवीत आणि कमंडलू—यांच्याही शौचविधी आहेत.

Verse 84

आत्मनः कथिताश्शुद्धा न परेषां कदाचन । न भुंजीतैकवस्त्रेण न स्नायादेकवाससा

मनुष्याने स्वतःच्या आचारानेच स्वतःला शुद्ध मानावे; कधीही परावलंबी होऊ नये. एकाच वस्त्रात भोजन करू नये, आणि एकाच वस्त्रात स्नानही करू नये.

Verse 85

न धारयेत्परस्यैवं स्नानवस्त्रं कदाचन । संस्कारं केशदंतानां प्रातरेव समाचरेत्

अशा रीतीने कधीही दुसऱ्याचे स्नानवस्त्र धारण करू नये। सकाळीच केस व दात यांची शुद्धी-देखभाल करावी।

Verse 86

गुरूणां च नमस्कारं नित्यमेव समाचरेत् । हस्तपादे मुखे चैव पंचार्द्रो भोजनं चरेत्

गुरूंना नित्य नमस्कार करावा. हात, पाय व तोंड धुऊन मगच भोजन करावे.

Verse 87

पंचार्द्रकस्तु भुंजानः शतं वर्षाणि जीवति । देवतानां गुरोराज्ञां स्नातकाचार्ययोरपि

पाच प्रकारचे आर्द्रक (ताजे आले) सेवन करणारा शंभर वर्षे जगतो—जर तो देवता, गुरु, राजा तसेच स्नातक व आचार्य यांच्या आज्ञेचे पालन करतो.

Verse 88

नाक्रामेत्कामतश्छायां विप्रस्य दीक्षितस्य च । गोगणं देवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम्

केवळ मनमानीने ब्राह्मण किंवा दीक्षित याच्या सावलीवर पाऊल ठेवू नये. गाईंचा कळप, देवता, ब्राह्मण, तूप, मध आणि चौरस्ता यांवरही पाय देऊ नये.

Verse 89

प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत प्रख्यातांश्च वनस्पतीन् । गोविप्रावग्निविप्रौ च विप्रौ द्वौ दंपती तथा

प्रसिद्ध पवित्र वृक्षांची प्रदक्षिणा करावी. तसेच गाय, ब्राह्मण, पवित्र अग्नी आणि ब्राह्मण दांपत्य यांचीही प्रदक्षिणा करावी.

Verse 90

तयोर्मध्ये न गच्छेत स्वर्गस्थोपि पतेद्ध्रुवम् । उच्छिष्टो न स्पृशेदग्निं ब्राह्मणं दैवतं गुरुम्

त्या दोघांच्या मध्ये जाऊ नये; तसे केल्यास स्वर्गस्थ असला तरी निश्चयाने पतन होते. आणि उच्छिष्ट अवस्थेत अग्नी, ब्राह्मण, देवता व गुरु यांना स्पर्श करू नये.

Verse 91

स्वशीर्षं पुष्पवृक्षं च यज्ञवृक्षमधार्मिकम् । त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन

उच्छिष्ट अवस्थेत कधीही तीन तेजस्वी गोष्टींकडे पाहू नये—स्वतःचे शिर, फुललेला वृक्ष, आणि अधार्मिक ‘यज्ञवृक्ष’।

Verse 92

सूर्याचंद्रमसावेवं नक्षत्राणि च सर्वशः । नेक्षेद्विप्रं गुरुं देवं राजानं यतिनां वरम्

त्याप्रमाणे सूर्य, चंद्र आणि सर्वसाधारणपणे नक्षत्रे यांकडे पाहू नये; तसेच ब्राह्मण, गुरु, देवता, राजा आणि यतींमध्ये श्रेष्ठ यांच्याकडेही टक लावून पाहू नये.

Verse 93

योगिनं देवकर्माणं धर्माणां कथकं द्विजम् । नदीनां च प्रतीरे च पत्युश्च सरितां तथा

देवकर्मात रत योगी, धर्मकथा सांगणारा द्विज, नद्यांचे तीर, तसेच सरितांचा अधिपती—यांना पावन मानून आदर करावा.

Verse 94

यज्ञवृक्षस्य मूले च उद्याने पुष्पवाटके । शरीरस्य मलत्यागं न कुर्याज्जीवने तथा

यज्ञवृक्षाच्या मुळाशी, उद्यानात किंवा पुष्पवाटिकेत, तसेच जिथे प्राणी वास करतात अशा ठिकाणी—कधीही शरीराचा मलत्याग करू नये.

Verse 95

विप्रस्यायतने गोष्ठे रम्ये राजपथेषु च । न क्षौरं कारयेद्धीरः कुजस्याह्नि कदाचन

ब्राह्मणाच्या निवासस्थानी, गोठ्यात, रम्य स्थानी किंवा राजमार्गावरही—मंगळवारी (कुजवारी) धीर पुरुष कधीही क्षौर/मुंडन करू नये.

Verse 96

मलं न धारयेद्दंते नखं न वदने क्षिपेत् । तैलाभ्यंगं न कुर्वीत वासरे रविभौमयोः

दातांवर मळ धरू नये, नखकाप मुखात टाकू नये. रविवार (रविवार) व मंगळवार (भौमवार) या दिवशी तैलाभ्यंग/तेलमालिश करू नये.

Verse 97

स्वगात्रासनयोर्वाद्यं गुरोरेकासनादनम् । न हरेच्छ्रोत्रियस्वं च देवस्यापि गुरोरपि

स्वतःच्या देहावर किंवा आसनावर थाप देऊन वाद्यध्वनी करू नये; गुरूसोबत एकाच आसनावर बसू नये. श्रोत्रिय (वेदज्ञ) ब्राह्मणाचे धन घेऊ नये; देवाचेही नाही, गुरूचेही नाही.

Verse 98

राज्ञस्तपस्विनां चैव पंगोरंधस्य योषितः । पंथा देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च

राजा, तपस्वी, पांगळा, आंधळा व स्त्रिया यांना वाट द्यावी; तसेच ब्राह्मण, गायी आणि राजपुरुष यांनाही मार्ग द्यावा.

Verse 99

रोगिणे भारतप्ताय गुर्विण्यै दुर्बलाय च । विवादं न च कुर्वीत नृप विप्र चिकित्सकैः

हे नृप! रोगी, ज्वराने तापलेला, गर्भवती व दुर्बल यांची चिकित्सा करणाऱ्या वैद्यांशी कधीही वाद-विवाद करू नये.

Verse 100

ब्राह्मणं गुरुपत्नीं च दूरतः परिवर्जयेत् । पतितं कुष्ठसंयुक्तं चांडालं च गवाशिनम्

ब्राह्मण आणि गुरुपत्नीला लांबूनच टाळावे; तसेच पतित, कुष्ठरोगी, चांडाळ आणि गोमांस खाणाऱ्यालाही वर्ज्य करावे.

Verse 101

निर्धूतं ज्ञानहीनं च दूरतः परिवर्जयेत् । स्त्रियं दुष्टां च दुर्वृत्तामपवाद प्रदायिनीम्

जो बहिष्कृत आणि ज्ञानहीन आहे, त्याला लांबूनच टाळावे. तसेच दुष्ट, दुराचारी आणि अपवाद पसरवणाऱ्या स्त्रीचाही त्याग करावा.

Verse 102

कुकर्मकारिणीं दुष्टां सदैव कलहप्रियाम् । प्रमत्तामधिकांगीञ्च निर्लज्जां बाह्यचारिणीम्

जी कुकर्म करणारी, दुष्ट, नेहमी भांडण करणारी, उन्मत्त, बेडौल अंगाची, निर्लज्ज आणि बाहेर भटकणारी असते (तिचा त्याग करावा).

Verse 103

व्ययशीलामनाचारां दूरतः परिवर्जयेत् । मलिनां नाभिवंदेत गुरुपत्नीं कदाचन

उधळपट्टी करणाऱ्या आणि अनाचारी स्त्रीला लांबूनच टाळावे. तसेच मलीन (चरित्रहीन) गुरुपत्नीला कधीही वंदन करू नये.

Verse 104

न स्पृशेत्तां च मेधावी स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति । स तया सह केलिं च वर्जयेच्च सदैव हि

बुद्धिमान पुरुषाने तिला स्पर्श करू नये; स्पर्श झाल्यास स्नानाने शुद्ध व्हावे. तसेच तिच्याशी हास्य-विनोद किंवा क्रीडा सदैव टाळावी.

Verse 105

शृणुयाच्च वचो नूनं न पश्येच्च गुरोः स्त्रियम् । वधूं पुत्रस्य भ्रातुश्च स्वपुत्रीं युवतीं ध्रुवम्

गुरूंचे वचन निश्चयाने ऐकावे; परंतु गुरुपत्नींकडे नजर टाकू नये. तसेच पुत्रवधू, भावजयी आणि स्वतःची तरुण कन्या हिच्याकडेही कधीही पाहू नये.

Verse 106

अन्यां च गुरुपत्नीं च नेक्षेत्स्पर्शं न कारयेत् । ताभिः सह कथालापं तथा भ्रूभंगदर्शनम्

परस्त्री व गुरुपत्नी यांच्याकडे पाहू नये आणि स्पर्शही करू नये. त्यांच्याशी बोलणे तसेच भुवया-इशाऱ्यांनी होणारा संकेतदृष्टी-विनिमयही टाळावा.

Verse 107

कलहं निस्त्रपां वाणीं सदैव परिवर्जयेत् । न दद्याच्च सदा पादं तुषांगारास्थिभस्मसु

भांडण आणि निर्लज्ज वाणी यांचा नेहमी त्याग करावा. तसेच तूस, निखारे, अस्थी व राख यांवर कधीही पाय ठेवू नये.

Verse 108

कार्पासास्थिषु निर्माल्ये चितिकाष्ठे चितौ गुरौ । शुष्कं मीनं न भक्षेत पूतिगंधिममेध्यकम्

कापसाच्या बिया/साल, टाकलेले निर्माल्य, चितेचे लाकूड, स्मशान किंवा गुरूंच्या सान्निध्यात दुर्गंधीयुक्त व अपवित्र सुकलेला मासा खाऊ नये.

Verse 109

विघसं चान्यदुच्छिष्टं पाकार्थं च परस्य च । न स्थातव्यं न गंतव्यं क्षणमप्यसता सह

विघस (उच्छिष्ट), इतर उरलेले, स्वयंपाकासाठी किंवा परकार्याकरिता जरी असले तरी—दुष्ट माणसाबरोबर क्षणभरही थांबू नये, त्याच्याबरोबर जाऊ नये.

Verse 110

न तिष्ठेच्च क्षणं धीरो दीपच्छाये कलिद्रुमे । अस्पृश्यैस्सह चालापं पतितैः कुपितैः सह

धीर पुरुषाने कलिरूपी वृक्षाच्या छायेत क्षणभरही थांबू नये; तसेच अस्पृश्य, पतित व क्रुद्ध जनांशी संभाषण करू नये।

Verse 111

न कुर्यात्क्षणमात्रं तु कृत्वा गच्छेच्च रौरवम् । कनिष्ठं नाभिवंदेत पितृव्यं मातुलं तथा

असे कर्म क्षणभरही करू नये; केले तर रौरव नरकास जावे लागते। कनिष्ठास वंदन करू नये; पितृव्य व मातुल यांना वंदन करावे।

Verse 112

उत्थाय चासनं दद्यात्कृतांजल्यग्रतः स्थितः । तैलाभ्यक्तं तथोच्छिष्टमार्द्रवस्त्रं च रोगिणम्

उठून, समोर हात जोडून उभे राहून आसन द्यावे. तसेच रोग्याची सेवा करावी—जो तेलाने माखलेला, उच्छिष्टयुक्त (अशुद्ध) आणि ओले वस्त्र परिधान केलेला असेल.

Verse 113

पारावारगतोद्विग्नं वहंतं नाभिवादयेत् । यज्ञस्यांतर्गतं नष्टं क्रीडंतं स्त्रीजनैः सह

पार उतरताना जो व्याकुळ झाला असेल किंवा जो भार वाहत असेल त्यास वंदन करू नये. यज्ञपरिसरात हरवलेला, तसेच स्त्रियांसह क्रीडा करणारा—यांनाही वंदन करू नये।

Verse 114

बालक्रीडागतं चापि पुष्पयुक्तं कुशैर्युतम् । शिरः प्रावृत्य कर्णौ वा अप्सु मुक्तशिखोपि वा

बालकांच्या खेळामुळे (वस्तु) विस्कळीत झाली तरी, फुलांनी सजलेली व कुशांनी युक्त असली तरी—डोके व कान झाकलेले असोत, किंवा मोकळ्या केशांसह पाण्यात उतरला तरी—(हा नियम लागू राहतो)।

Verse 115

अकृत्वा पादयोः पूजां नाचामेद्दक्षिणामुखः । उपवीतविहीनश्च नग्नको मुक्तकच्छकः

पादपूजा न करता दक्षिणाभिमुख होऊन आचमन करू नये. यज्ञोपवीताविना, नग्न अवस्थेत किंवा कच्छ-वस्त्र सैल/अव्यवस्थित ठेवूनही आचमन करू नये.

Verse 116

एकवस्त्रपिधानश्च आचांतो नैव शुध्यति । मध्यमाभिर्मुखं पूर्वं तिसृभिः समुपस्पृशेत्

जो एकच वस्त्र परिधान करून आचमन करतो तो शुद्ध होत नाही. प्रथम मध्यमे बोटांनी मुख स्पर्शून शोधन करावे, नंतर तीन बोटांनी विधी पूर्ण करावा.

Verse 117

अंगुष्ठदेशिनीभ्यां च नासां च तदनंतरम् । अंगुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुषी समुपस्पृशेत्

अंगठा व तर्जनीने नाक स्पर्श करावा. त्यानंतर लगेच अंगठा व अनामिकेने दोन्ही डोळे सौम्यपणे स्पर्श करावेत.

Verse 118

कनिष्ठांगुष्ठतश्श्रोत्रे नाभिमंगुष्ठकेन तु । तलेन हृदयं न्यस्य सर्वाभिर्मस्तकोपरि

कनिष्ठा व अंगठा कानांवर ठेवावेत, अंगठा नाभीवर लावावा. तळहात हृदयावर ठेवून नंतर दोन्ही हात मस्तकावर ठेवावेत.

Verse 119

बाहूचाग्रेण संस्पृश्य ततः शुद्धो भवेन्नरः । अनेनाचमनं कृत्वा मानवः प्रयतो भवेत्

बाहू/हाताच्या अग्रभागाने जल स्पर्श केल्याने मनुष्य शुद्ध होतो. अशा प्रकारे आचमन करून तो संयमी व सावध आचरणी होतो.

Verse 120

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः स्वर्गं चाक्षयमश्नुते । प्राणस्त्रिपुटशृंग्या च व्यानोपानश्च मुद्रया

सर्व पापांपासून मुक्त झालेला साधक अक्षय स्वर्ग प्राप्त करतो। त्रिपुट-शृंगी मुद्रेने प्राणाचे नियमन होते आणि त्याच मुद्रेने व्यान व अपानही संयमित होतात।

Verse 121

समानस्तु समस्ताभिरुदानस्तर्जनीं विना । नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनंजयः

समान वायू सर्व बोटांत असतो; उदान वायू तर्जनी वगळता उरलेल्या सर्वांत असतो. (उपप्राण:) नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त आणि धनंजय।

Verse 122

उपप्रीणंतु ते प्रीता येभ्यो भूमौ प्रदीयते । शयनं चार्द्रपादेन शुष्कपादेन भोजनम्

ज्यांना भूमीवर अर्पण केले जाते ते प्रसन्न होऊन तृप्त व्हावेत. (विधी असा की) पाय ओले असताना शयन करावे आणि पाय कोरडे असताना भोजन करावे।

Verse 123

नांधकारे च शयनं भोजनं नैव कारयेत् । पश्चिमे दक्षिणे चैव न कुर्याद्दंतधावनम्

अंधारात शयन करू नये आणि अंधारात भोजनही करू नये. तसेच पश्चिम किंवा दक्षिणेकडे तोंड करून दात घासू नयेत।

Verse 124

उत्तरे पश्चिमे चैव न स्वपेद्धि कदाचन । स्वप्नादायुः क्षयं याति ब्रह्महा पुरुषो भवेत्

उत्तर किंवा पश्चिमेकडे डोके करून कधीही झोपू नये. अशा शयनाने आयुष्य क्षीण होते आणि मनुष्य ब्रह्महत्येसदृश पापाचा भागी होऊ शकतो।

Verse 125

न कुर्वीत ततः स्वप्नं शस्तं च पूर्वदक्षिणम् । आयुष्यं प्राङ्मुखो भुंक्तेऽयशस्यं दक्षिणामुखः

म्हणून पूर्व किंवा दक्षिणेकडे डोके करून झोपू नये. पूर्वाभिमुख भोजन केल्यास दीर्घायुष्य मिळते, आणि दक्षिणाभिमुख भोजन केल्यास अपयश प्राप्त होते.

Verse 126

श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुंक्ते यशो भुङ्क्त उदङ्मुखः । प्राच्यां नरो लभेदायुर्याम्यां प्रेतत्वमश्नुते

पश्चिमाभिमुख भोजन केल्यास श्री-समृद्धी लाभते, आणि उत्तराभिमुख भोजन केल्यास यश मिळते. पूर्वेकडे मुख केल्यास मनुष्य दीर्घायुष्य पावतो; परंतु दक्षिणेकडे मुख केल्यास प्रेतत्व प्राप्त होते.

Verse 127

वारुणे च भवेद्रोगी आयुर्वित्तं तथोत्तरे । देवानामेकभुक्तं तु द्विभुक्तं स्यान्नरस्य च

वारुण दिशेकडे (मुख केल्यास) रोग होतो; आणि उत्तर दिशेत आयुष्य व धनसमृद्धी मिळते. देवांसाठी एकवेळ भोजन योग्य, परंतु मनुष्यासाठी दोनवेळ भोजन असावे.

Verse 128

त्रिभुक्तं प्रेतदैत्यस्य चतुर्थं कौणपस्य तु । निरामिषं हविर्देवा मत्स्यमांसादि मानुषाः

प्रेत-दैत्याचे भोजन त्रिविध सांगितले आहे, आणि चौथे भोजन कौणपाचे (मृतमांसभोजीचे) आहे. देव निरामिष हवी ग्रहण करतात; मनुष्य मात्र मासे-मांस इत्यादी खातात.

Verse 129

पूतिपर्युषितं दुष्टमन्ये भुंजंत्यनावृताः । स्वर्गस्थितानामिह जीवलोके चत्वारि तेषां हृदये च संति

काही निर्लज्ज व असंयमी लोक कुजलेले, शिळे व दूषित अन्न खातात. स्वर्गात स्थित असले तरी, या जीवलोकात त्यांच्या हृदयात असे चार मल (दोष) टिकून राहतात.

Verse 130

दानं प्रशस्तं मधुरा च वाणी देवार्चनं ब्राह्मणतर्पणं च । कार्पण्यवृत्तिस्वजनेषु निंदा कुचेलता नीचजनेषु भक्तिः

दान प्रशस्त आहे, मधुर वाणीही; देवपूजन व ब्राह्मणतर्पणही. पण कंजूष वृत्ती, आपल्या स्वजनांची निंदा, मळकट-फाटके वस्त्र आणि नीच जनांवरील भक्ती—हे टाळावे.

Verse 131

अतीव रोषः कटुका च वाणी नरस्य चिह्नं नरकागतस्य । नवनीतोपमा वाणी करुणा कोमलं मनः

अतिशय राग आणि कटु वाणी ही नरकगामी नराची चिन्हे. पण लोण्यासारखी मृदू वाणी, करुणा आणि कोमल मन—ही सज्जनांची लक्षणे.

Verse 132

धर्मबीजप्रसूतानामेतत्प्रत्यक्ष लक्षणम् । दयादरिद्रहृदयं वचः क्रकच कर्कशम्

धर्मबीजापासून जन्मलेल्यांचे हे प्रत्यक्ष लक्षण—हृदय दयेनं समृद्ध, पण वाणी करवतीसारखी कर्कश असते.

Verse 133

पापबीजप्रसूतानामेतत्प्रत्यक्ष लक्षणम् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि सदाचारादिकं नरः

पापबीजापासून जन्मलेल्यांचे हे प्रत्यक्ष लक्षण—मनुष्य ना सदाचारादीचे पठण करवितो, ना स्वतः ऐकतोही.

Verse 134

आचारादेः फलं लब्ध्वा पापात्पूतोऽच्युतो दिवि

आचारादी सद्गुणांचे फळ मिळवून, पापातून शुद्ध होऊन, तो स्वर्गात अच्युत—म्हणजे अविनाशी—झाला.