Adhyaya 22
Agastya Arghya Rite and the Gaurī & Sārasvata Vows (with Origin Narratives and Merit Statements)
या अध्यायात प्रथम सात दिव्य लोकांची नावे सांगून राज्यसत्ता, सौंदर्य, दीर्घायुष्य व आरोग्य यांविषयी प्रश्न उपस्थित होतात. पुलस्त्य ऋषी पुराकथा सांगतात—दानव समुद्रात आश्रय घेतात; इंद्र अग्नी व वायूला समुद्र शोषण्याची आज्ञा देतो, परंतु असंख्य जीवहानी होईल म्हणून ते नकार देतात. त्यामुळे शापाने त्यांना देहधारण करावे लागते आणि मित्र–वरुण यांच्या कुम्भजन्म परंपरेतून वसिष्ठ व अगस्त्य यांची उत्पत्ती कथन होते; पुढे अगस्त्य समुद्रपान करून देवसंकट निवारीतो। यानंतर अध्याय विधिनिष्ठ होतो. पहाटे श्वेत द्रव्यांनी अगस्त्य-अर्घ्य देणे, दान व नियमपालन यांची विधी सांगितली असून त्याचे फल सात लोकांपर्यंत व विष्णुधामप्राप्तीपर्यंत क्रमशः वर्णिले आहे। पुढे देवीकेंद्रित अनंत-तृतीया व्रत—न्याससदृश नमस्कार, कमळमंडलात देवतांची स्थापना, महिन्यानुसार पुष्पनियम आणि गुरुपूजेला विशेष महत्त्व—विस्ताराने येते. मग माघ-तृतीयेचे रसकल्याणिनी व्रत, मासिक संयम व दान, आणि शेवटी सारस्वत व्रताने मधुर वाणी, बुद्धी, लोकप्रियता, दीर्घायुष्य व ब्रह्मलोकप्राप्तीचे फल सांगून अध्याय समाप्त होतो।
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । भूर्लोकोथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोथ महर्जनः । तपः सत्यं च सप्तैते देवलोकाः प्रकीर्त्तिताः
भीष्म म्हणाले—भूर्लोक, मग भुवर्लोक, स्वर्लोक व महर्लोक; तसेच तपोलोक आणि सत्यलोक—हे सातही देव-लोक म्हणून प्रसिद्ध आहेत।
Verse 2
पर्यायेण तु सर्वेषामाधिपत्यं कथं भवेत् । इहलोके शुभं रूपमायुरारोग्यमेव च
परंतु सर्वांना क्रमाने अधिपत्य कसे मिळेल? आणि या लोकी शुभ रूप, दीर्घायुष्य व निश्चयच आरोग्य कसे प्राप्त होईल?
Verse 3
लक्ष्मीश्च विपुला ब्रह्मन्कथं स्यात्सुरपूजित । पुलस्त्य उवाच । पुरा हुताशनः सार्द्धं मारुतेन महीतले
“हे ब्रह्मन्, देवपूजित! लक्ष्मी विपुल कशी होईल?” पुलस्त्य म्हणाले—“पूर्वी हुताशन (अग्नी) मारुत (वायू) याच्यासह पृथ्वीवर होता।”
Verse 4
आदिष्टः पुरुहूतेन विनाशाय सुरद्विषाम् । निर्दग्धेषु ततस्तेन दानवेषु सहस्रशः
पुरुहूत (इंद्र) यांच्या आज्ञेने देवद्वेष्ट्यांच्या विनाशासाठी तो प्रवृत्त झाला; मग त्याने सहस्रों दानवांना जाळून भस्म केले।
Verse 5
तारकः कमलाक्षश्च कालदंष्ट्रः परावसुः । विरोचनस्तु संह्रादः प्रयातास्ते तदा वसन्
तारक, कमलाक्ष, कालदंष्ट्र, परावसु; तसेच विरोचन व संह्राद—ते त्या वेळी तेथे वसत असताना प्रस्थानास निघाले।
Verse 6
अंतःसमुद्रमाविश्य सन्निवेशमकुर्वत । अशक्ता इति तेप्यग्निमारुताभ्यामुपेक्षिताः
ते समुद्राच्या मध्यभागी प्रवेश करून तेथेच वस्ती करून राहिले; परंतु ‘अशक्त’ असे समजल्यामुळे अग्नी व वायू यांनी त्यांनाही उपेक्षित केले।
Verse 7
ततः प्रभृति वै देवान्मानुषान्स भुजंगमान् । संपीड्य च मुनीन्सर्वान्प्रविशंति पुनर्जलम्
त्या वेळेपासून ते देव, मनुष्य आणि नाग यांना छळतात; तसेच सर्व मुनींनाही पीडून पुन्हा पाण्यात शिरतात।
Verse 8
एवं युगसहस्राणि ते वीराः सप्त पंच च । जलदुर्गबलाद्राजन्पीडयंति जगत्त्रयम्
हे राजन्, अशा रीतीने सहस्र युगांपर्यंत ते बारा वीर जलदुर्ग व बळाच्या आधाराने त्रैलोक्याला पीडा देत आहेत।
Verse 9
ततः पुनरथो वह्निमारुतावमराधिपः । आदिदेशाचिरादंबु निधिरेष विशोष्यताम्
मग देवाधिपतीने पुन्हा अग्नी व वायूला आज्ञा केली—“लवकरच हा समुद्र शोषून टाका।”
Verse 10
यस्मादस्मद्द्विषां चैष शरणं वरुणालयः । तस्माद्भवद्भ्यामद्यैव शोषमेष प्रणीयताम्
कारण हा वरुणालय आमच्या शत्रूंनाही आश्रय देतो; म्हणून तुम्ही दोघांनी आजच याला शोषून टाकावे।
Verse 11
तावूचतुस्ततः शक्रं मयशम्बरसूदनम् । अधर्म एष देवेंद्र सागरस्य विनाशनम्
तेव्हा त्या दोघांनी मय-शंबरसंहारक शक्र (इंद्रा)ला म्हटले— “हे देवेन्द्र! हा अधर्म आहे; सागराचा विनाश योग्य नाही।”
Verse 12
यस्माज्जीवनिकायस्य महतः संक्षयो भवेत् । तस्मादुपायमन्यं तु समाश्रय पुरंदर
कारण या मार्गाने जीवसमुदायाचा मोठा संहार होईल; म्हणून, हे पुरंदर! दुसरा उपाय स्वीकारा।
Verse 13
यस्य योजनमात्रेपि जीवकोटि शतानि च । निवसंति सुरश्रेष्ठ स कथं नाशमर्हति
हे सुरश्रेष्ठ! ज्याच्या केवळ एका योजनभर प्रदेशातही शेकडो कोटी जीव वसतात, तो नाशास पात्र कसा ठरेल?
Verse 14
एवमुक्तः सुरेंद्रस्तु क्रोधसंरक्तलोचनः । उवाचेदं वचो रोषादमरावग्निमारुतौ
असे ऐकून सुरेंद्र इंद्राचे डोळे क्रोधाने लाल झाले; आणि रोषात त्याने अमराव, अग्नी व मारुत यांना हे वचन सांगितले।
Verse 15
न धर्माधर्मसंयोगं प्राप्नुवंत्यमराः क्वचित् । भवंतौ तु विशेषेण महात्मानौ च तिष्ठतः
अमर कधीही धर्म-अधर्माच्या संयोगात पडत नाहीत; पण तुम्ही दोघे विशेषतः महात्मे म्हणून प्रतिष्ठित आहात।
Verse 16
ममाज्ञा न कृता यस्मान्मारुतेन समं त्वया । मुंनिव्रतपरो भूत्वा परिगृह्य कलेवरम्
तू वायूसमान असूनही माझी आज्ञा पाळली नाहीस; म्हणून मुनिव्रत धारण करून देह स्वीकार.
Verse 17
धर्मार्थशास्त्ररहितां योनिं प्रति विभावसो । तस्मादेकेन वपुषा मुनिरूपेण मानुषे
म्हणून विभावसु (अग्नी) धर्म-अर्थशास्त्ररहित मानवी योनीकडे गेला; आणि एकाच देहाने मुनिरूप धारण करून मनुष्यलोकी प्रविष्ट झाला.
Verse 18
मारुतेन समं लोके तव जन्म भविष्यति । यदा तु मानुषत्वेपि त्वया गंडूषशोषितः
जगात तुझा जन्म मारुताशी संबंधित होईल. आणि मानुषत्वातही तुझ्यामुळे तो एक गंडूष (तोंडभर पाणी) ने शोषला जाईल…
Verse 19
भविष्यत्युदधिर्वह्ने तदा देवत्वमाप्स्यसि । इतींद्रशापात्पतितौ तत्क्षणात्तौ महीतले
“हे वह्ने! पुढे तू उदधी होशील; तेव्हा देवत्व प्राप्त करशील.” असे इंद्राच्या शापाने ते दोघेही तत्क्षणी पृथ्वीवर पडले.
Verse 20
अवाप्तवंतौ देहे च कुंभाज्जन्म ततोभवत् । मित्रावरुणयोर्वीर्याद्वसिष्ठश्चात्मजोभवत्
त्यानंतर त्यांनी देह प्राप्त केला आणि मग कुंभातून जन्म झाला. मित्र-वरुणांच्या तेजोवीर्यातून वसिष्ठही त्यांचा आत्मज (पुत्र) म्हणून उत्पन्न झाला.
Verse 21
ततोगस्त्य उग्रतपा बभूव मुनिसत्तमः । अस्माद्भ्रातुः स वै भ्राता वसिष्ठस्यानुजो मुनिः
तेव्हा उग्र तपाने युक्त असा मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य प्रकट झाला. याच भ्रात्यापासून वसिष्ठांचा अनुज तो मुनि उत्पन्न झाला.
Verse 22
भीष्म उवाच । कथं च मित्रावरुणौ पितरावस्य तौ स्मृतौ । जन्म कुंभादगस्त्यस्य यथाभूत्तद्वदाधुना
भीष्म म्हणाले—मित्र व वरुण हे त्याचे दोन पिता कसे मानले जातात? आणि अगस्त्याचा कुंभातून जन्म कसा झाला? जसे घडले तसे आता सांगा.
Verse 23
पुलस्त्य उवाच । पुरा पुराणपुरुषः कदाचिद्गंधमादने । भूत्वा धर्मसुतो विष्णुश्चचार विपुलं तपः
पुलस्त्य म्हणाले—पूर्वी पुराणपुरुष कधीतरी गंधमादन पर्वतावर आले. धर्मपुत्र विष्णू होऊन त्यांनी तेथे विपुल तप केले.
Verse 24
तपसा चास्य भीतेन विघ्नार्थे प्रेषितावुभौ । शक्रेण माधवानंगावप्सरोगणसंयुतौ
त्याच्या तपस्येने भयभीत झालेल्या शक्राने (इंद्राने) विघ्न घडविण्यासाठी माधव व अनंग यांना अप्सरागणांसह पाठविले.
Verse 25
यदा च गीतवाद्येन भावहावादिना हरिः । न काममाधवाभ्यां च मोहं नेतुमशक्यत
आणि जेव्हा गीत-वाद्य, भाव-हाव-भंगिमांनीही हरिला काम व माधव या दोघांनाही मोहात पाडता आले नाही,
Verse 26
तदा काममधुस्त्रीणां विषादमभजद्गणः । संक्षोभायत तस्तेषामूरुदेशान्नराग्रजः
तेव्हा कामामृतासारख्या मधुर त्या स्त्रियांच्या कारणाने तो समूह विषादात पडला. त्यांच्या विस्तीर्ण ऊरुदेशाने विशेषतः क्षोभित होऊन पुरुषांतील श्रेष्ठ जन अत्यंत व्याकुळ झाला.
Verse 27
नारीमुत्पादयामास त्रैलोक्यस्यापि मोहिनीम् । संमोहितास्तया देवास्तौ तु चैव सुरावुभौ
त्याने त्रैलोक्यालाही मोहविणारी अशी एक नारी उत्पन्न केली. तिच्या मोहाने देवता आणि ते दोघेही दिव्य सुर पूर्णतः आसक्त झाले.
Verse 28
अप्सराणां समक्षं हि देवानामब्रवीद्धरिः । उर्वशीति च नाम्नेयं लोके ख्यातिं गमिष्यति
अप्सरा व देव यांच्या समक्ष हरिने म्हटले— “हिचे नाव उर्वशी असेल, आणि ही लोकी प्रसिद्धी पावेल.”
Verse 29
ततः कामयमानेन मित्रेणाहूयतोर्वशी । प्रोक्ता मां रमयस्वेति बाढमित्यब्रवीच्च सा
मग कामातुर त्या मित्राने उर्वशीला बोलावले. तो म्हणाला, “मला रमव,” आणि ती म्हणाली, “बाढम्— तसेच होईल.”
Verse 30
गच्छंती तु ततः सूर्यलोकमिंदीवरेक्षणा । वरुणेन वृता पश्चाद्वचनं तमभाषत
तेव्हा कमलनेत्री ती तेथून सूर्यलोकाकडे निघाली. नंतर वरुणाने वेढलेली असता तिने त्याला हे वचन सांगितले.
Verse 31
मित्रेणाहं वृता पूर्वं मम सूर्यः पतिः प्रभो । उवाच वरुणश्चित्तं मयि संन्यस्य गम्यताम्
पूर्वी मला मित्राने वरण केले; माझे पती प्रभु सूर्य आहेत. तेव्हा वरुण म्हणाला—माझ्यात आपले चित्त (संकल्प) ठेवून प्रस्थान कर.
Verse 32
गतायां बाढमित्युक्त्वा मित्रः शापमदादथ । अद्यैव मानुषे लोके गच्छ सोमसुतात्मजम्
ती गेल्यावर मित्राने ‘तथास्तु’ म्हणत शाप दिला—‘आजच मानुषलोकात जा; सोमाचा पुत्र होऊन जन्म घे.’
Verse 33
भजस्वेति यतो मिथ्या धर्म एष त्वया कृतः । जलकुंभे ततो वीर्यं मित्रेण वरुणेन च
‘मला भजा’ असे म्हणत तू जो धर्म ठरविलास तो मिथ्या आहे. म्हणून मित्र व वरुण यांनी तुझे वीर्य जलकुंभात ठेवले.
Verse 34
प्रक्षिप्तमथ संजातौ द्वावेव मुनिसत्तमौ । निमिर्नाम नृपः स्त्रीभिः पुरा द्यूतमदीव्यत
त्यात टाकलेल्या (वीर्य) पासून दोनच श्रेष्ठ मुनी उत्पन्न झाले. पूर्वी ‘निमी’ नावाचा राजा स्त्रियांबरोबर जुगार खेळत असे.
Verse 35
तदंतरेभ्याजगाम वसिष्ठो ब्रह्मसंभवः । तस्य पूजामकुर्वाणं शशाप स मुनिर्नृपम्
याच दरम्यान ब्रह्मसम्भव वसिष्ठ आले. राजाने त्यांची यथोचित पूजा केली नाही हे पाहून मुनिने त्याला शाप दिला.
Verse 36
विदेहस्त्वं भवस्वेति शप्तस्तेनाप्यसौ मुनिः । अन्योन्यशापादुभयोर्विशरीरे तु तेजसी
“तू विदेह हो” असे म्हणत त्याने त्या मुनीलाही शाप दिला. परस्पर शापामुळे दोघांचेही तपोतेज देहरहित झाले.
Verse 37
जग्मतुश्शापनाशाय ब्रह्माणं जगतः पतिम् । अथ ब्रह्मसमादेशाल्लोचनेष्ववसन्निमिः
शाप नष्ट व्हावा म्हणून ते दोघे जगत्पती ब्रह्म्याकडे गेले. मग ब्रह्माच्या आज्ञेने निमि नेत्रांत विलीन झाला.
Verse 38
निमेषाः स्युश्चलोकानां तद्विश्रामाय पार्थिव । वसिष्ठोप्यभवत्तस्मिञ्जलकुंभे च पूर्ववत्
हे राजन्, लोकांना विश्रांती निमेषरूपानेच मिळते. आणि वसिष्ठही त्या जलकुंभात पूर्वीप्रमाणे पुन्हा प्रकट झाला.
Verse 39
ततो जातश्चतुर्बाहुः साक्षसूत्रकमंडलुः । अगस्त्य इति शांतात्मा बभूव ऋषिसत्तमः
त्यानंतर यज्ञोपवीत व कमंडलू धारण केलेला चतुर्भुज पुरुष जन्मला. तो शांतचित्त ‘अगस्त्य’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन ऋषिश्रेष्ठ ठरला.
Verse 40
मलयस्यैकदेशे तु वैखानस विधानतः । सभार्यः संवृतो विप्रैस्तपश्चक्रे सुदुष्करम्
मलय पर्वताच्या एका भागात वैखानस-विधानानुसार, तो पत्नीसमवेत व विप्रऋषींनी वेढलेला, अत्यंत दुष्कर तप करू लागला.
Verse 41
ततः कालेन महता तारकादिनिपीडितम् । जगद्वीक्ष्यसकोपेन पीतवान्वरुणालयम्
मग दीर्घ काळानंतर, तारकादिंनी पीडित झालेले जग पाहून तो क्रोधाने भरला आणि वरुणालय—समुद्र—पिऊन टाकला।
Verse 42
ततोस्य वरदास्सर्वे बभूवुः शंकरादयः । ब्रह्माविष्णुश्च भगवान्वरदानाय जग्मतुः
तेव्हा शंकरादी सर्वजण त्याला वर देणारे झाले; आणि भगवान् ब्रह्मा व विष्णूही वरदान देण्यासाठी पुढे गेले।
Verse 43
वरं वृणीश्व भद्रं ते यश्चाभीष्टोत्र वै मुने । अगस्त्य उवाच । यावद्ब्रह्मसहस्राणां पंचविंशतिकोटयः
“वर मागा; तुझे कल्याण असो—हे मुने, जे काही तुला अभिष्ट आहे ते.” तेव्हा अगस्त्य म्हणाले—“ब्रह्मांच्या सहस्रांची पंचवीस कोटी जितका काळ…”
Verse 44
वैमानिको भविष्यामि दक्षिणांबरवर्त्मनि । मद्विमानोदयात्कुर्याद्यः कश्चित्पूजनं मम
मी दक्षिण आकाशमार्गावर वैमानिक (दिव्य विमानचारी) होईन. माझ्या विमानाच्या उदयकाळी जो कोणी माझे पूजन करील, तो फल प्राप्त करील।
Verse 45
स सप्तलोकाधिपतिः पर्यायेण भविष्यति । यस्त्वाश्रमं पुष्करे तु मन्नाम्ना परिकीर्तयेत्
तो क्रमाने सात लोकांचा अधिपती होईल—जो पुष्कर येथे माझ्या नावाने आश्रमाचे कीर्तन/स्थापन करील।
Verse 46
स चैव पुण्यतां यातु वर एष वृतो मया । श्राद्धं येऽत्र करिष्यंति पिंडपूर्वं तु भक्तितः
आणि हेच पुण्यदायक होवो—हा वर मी निवडला आहे की जे येथे भक्तिभावाने प्रथम पिंड अर्पण करून श्राद्ध करतील, त्यांना अभिष्ट आध्यात्मिक फल प्राप्त होवो।
Verse 47
तेषां पितृगणास्सर्वे मया सह दिवि स्थिताः । एतत्कालं वसिष्यंति एष एव वरो मम
ते सर्व पितृगण माझ्यासह स्वर्गात स्थित आहेत। याच कालावधीपर्यंत ते तेथे वास करतील—हाच माझा वर आहे।
Verse 48
एवमस्त्विति तेप्युक्त्वा जग्मुर्देवा यथागतम् । तस्मादर्घः प्रदातव्यो ह्यगस्त्याय सदा बुधैः
‘एवमस्तु’ असे म्हणत ते देवही जसे आले तसेच परत गेले। म्हणून ज्ञानी जनांनी सदैव अगस्त्याला अर्घ्य अर्पावे।
Verse 49
भीष्म उवाच । कथमर्घप्रदानं च कर्तव्यं तस्य वै मुनेः । विधानं यदगस्त्यस्य पूजने तद्वदस्व मे
भीष्म म्हणाले—हे मुने, त्यांना अर्घ्यदान कसे करावे? अगस्त्यपूजनाची जी विधी आहे ती मला सांगा।
Verse 50
पुलस्त्य उवाच । प्रत्यूष समये विद्वान्कुर्यादस्योदये निशि । स्नानं शुक्लतिलैस्तद्वच्छुक्लमाल्यांबरो गृही
पुलस्त्य म्हणाले—प्रत्युषकाळी, रात्री त्याच्या उदयकाळी, विद्वानाने स्नान करावे. आणि गृहस्थाने श्वेत तिळांनी स्नान करून श्वेत माळ व श्वेत वस्त्रे धारण करावीत।
Verse 51
स्थापयेदव्रणं कुंभं माल्यवस्त्रविभूषितम् । पंचरत्नसमायुक्तं घृतपात्रेणसंयुतम्
निर्दोष कुंभ स्थापावा, तो माळा व वस्त्रांनी विभूषित करावा। पंचरत्नांनी युक्त करून घृतपात्रासह ठेवावा।
Verse 52
अंगुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सुवर्णमध्यायतबाहुदंडम् । चतुर्भुजं कुंभमुखे निधाय धान्यानि सप्ताचलसंयुतानि
अंगठ्याएवढा पुरुषरूप घडवावा, मध्य सुवर्णमय व भुजा दीर्घ असाव्यात। तो चतुर्भुज आकृती कुंभमुखी ठेवून, सप्ताचलांसह धान्य ठेवावे।
Verse 53
सकांस्यपात्राक्षतशुक्लयुक्तं मंत्रेण दद्याद्द्विजपुंगवाय । उत्क्षिप्य कुंभोपरिदीर्घबाहुमनन्यचेता यमदिङ्मुखस्थम्
मंत्रोच्चाराने कांस्यपात्रात अक्षत व श्वेत द्रव्यांसह श्रेष्ठ द्विजास दान द्यावे। मग कुंभावर दीर्घ भुजा उंचावून, एकाग्रचित्ताने यमदिकेकडे (दक्षिणेस) मुख करावे।
Verse 54
श्वेतां च दद्याद्यदिशक्तिरस्ति रौप्यैः खुरैर्हेममुखीं सवत्सां । धेनुं नरः क्षीरवतीं प्रणम्य स्रग्वस्त्रघंटाभराणां द्विजाय
शक्ती असल्यास श्वेत धेनू—वासरासह—दान द्यावी; जिचे खुर रौप्याचे व मुख सुवर्णाचे, आणि जी क्षीरवती आहे. तिला प्रणाम करून, माळा-वस्त्र-घंटा-आभूषणांनी सजवून द्विजास अर्पण करावी।
Verse 55
आसप्तरात्रादुदये नृपास्य दातव्यमेतत्सकलं नरेण । यावत्समास्सप्तदशाथ वा स्युरथोर्द्ध्वमप्यत्र वदंति केचित्
उदयापासून सात रात्रीपर्यंत हे सर्व नरेने राजास द्यावे. हा विधी सतरावर्षेपर्यंत—आणि काहींच्या मते त्याहूनही पुढे—चालतो.
Verse 56
काशपुष्पप्रतीकाश अग्निमारुतसंभव । मित्रावरुणयोः पुत्र कुंभयोने नमोस्तु ते
काशफुलासारखा तेजस्वी, अग्नी व वायूपासून उत्पन्न! मित्र-वरुणांचा पुत्र, कुंभयोनी अगस्त्य! तुला नमस्कार असो।
Verse 57
प्रत्यब्दं च फलत्यागमेवं कुर्वन्नसीदति । होमं कृत्वा ततः पश्चाद्वर्तयेन्मानवः फलम्
दरवर्षी अशा रीतीने कर्मफळाचा त्याग केल्यास मनुष्य दुःखात पडत नाही। होम करून मग नंतर योग्य ते फळ उपभोगावे।
Verse 58
अनेनविधिना यस्तु पुमानर्घं निवेदयेत् अर्घ्य । इमं लोकमवाप्नोति रूपारोग्यफलप्रदम्
जो पुरुष या विधीने अर्घ्य अर्पण करतो, तो याच लोकात रूप व आरोग्य देणारे फळ प्राप्त करतो।
Verse 59
द्वितीयेन भुवर्लोकं स्वर्लोकं च ततः परम् । सप्तैव लोकानाप्नोति सप्तार्घान्यः प्रयच्छति
दुसऱ्या अर्घ्याने भुवर्लोक, स्वर्लोक आणि त्यापुढील लोक प्राप्त होतात. जो सात अर्घ्य देतो, तो सातही लोक प्राप्त करतो।
Verse 60
इति पठति शृणोति यो हि सम्यक्चरितमगस्त्यसमर्चनं च पश्येत् । मतिमपि च ददाति सोपि विष्णोर्भवनगतः परिपूज्यतेमरौघैः
जो हे सम्यक रीतीने पठण करतो, ऐकतो, किंवा अगस्त्यसमर्चनाचे हे चरित्र नीट पाहतो—अगदी जो केवळ श्रद्धेने समज व संमती देतो—तोही विष्णूच्या धामात जाऊन देवसमूहांनी पूजिला जातो।
Verse 61
भीष्म उवाच । सौभाग्यारोग्यफलदममित्रक्षयकारकम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं यच्च तन्मे ब्रूहि महामते
भीष्म म्हणाले—हे महामते! जे सौभाग्य व आरोग्याचे फळ देणारे, शत्रूंचा क्षय करणारे आणि भोग व मोक्ष दोन्ही प्रदान करणारे आहे, ते मला सांगा।
Verse 62
पुलस्त्य उवाच । यदुमाया पुरा देव उवाचांधकसूदनः । कथासु संप्रवृत्तासु धर्म्यासु ललितासु च
पुलस्त्य म्हणाले—पूर्वी देव अंधकसूदन (अंधकाचा संहारक) यांनी यदुमायेला सांगितले, जेव्हा धर्म्य व ललित अशा कथा सुरू झाल्या होत्या।
Verse 63
तदिदानीं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । गौर्युवाच । दत्तः शापो हि सावित्र्या मह्यं लक्ष्म्यै सुरेश्वर
आता मी भोग व मोक्षाचे फळ देणारे ते सांगतो। गौरी म्हणाली—हे सुरेश्वरा! सावित्रीने खरोखरच मला आणि लक्ष्मीला शाप दिला आहे।
Verse 64
यथा लक्ष्मीप्रधानत्वमहं यामि तथा वद । शंकर उवाच । शुणुष्वावहिता देवि तथैवान्यत्स्वयंकृतम्
“मी लक्ष्मीप्रधानत्व कसे प्राप्त करू, ते सांगा.” शंकर म्हणाले—“हे देवी, सावधपणे ऐक; तसेच माझ्याच कृत्याने झालेले अन्यही मी सांगतो.”
Verse 65
नराणामथ नारीणामाराधनमनुत्तमम् । नभस्ये वाथ वैशाखे पुण्ये मार्गशिरस्यथ
नर-नारी सर्वांसाठी अनुत्तम आराधना—नभस्य (भाद्रपद) मासात, किंवा वैशाखात, तसेच पुण्य मार्गशीर्ष मासातही—करावी।
Verse 66
शुक्लपक्षे तृतीयायां स्नातः स गौरसर्षपैः । गोरोचनं सगोमूत्रं गोदुग्धं च घृतं तथा
शुक्लपक्षातील तृतीयेला गौर मोहरीने स्नान करून, गोरोचना, गोमूत्र, गोदूध व तूपही विधिपूर्वक घ्यावे/तयार करावे।
Verse 67
दधिचंदनसंमिश्रं ललाटे तिलकं न्यसेत् । सौभाग्यारोग्यकृद्यस्मात्सदा च ललिताप्रियम्
दही व चंदन मिसळून तिलक कपाळावर लावावे; कारण ते सौभाग्य व आरोग्य देणारे असून सदैव ललिता देवीस प्रिय आहे।
Verse 68
प्रतिपक्षं तृतीयायां पुमान्वापि सुवासिनी । धारयेद्रक्तवस्त्राणि कुसुमानि सितानि च
कृष्णपक्षातील तृतीयेला पुरुष असो वा सुवासिनी, लाल वस्त्रे परिधान करावीत आणि पांढरी फुलेही धारण करावीत।
Verse 69
विधवा शुक्लवस्त्रं वै त्वेकमेव हि धारयेत् । कुमारी शुक्ल सूक्ष्मे च परिदध्यात्तु वाससी
विधवेने केवळ एकच पांढरे वस्त्र धारण करावे. कुमारीने मात्र पांढरी व सूक्ष्म (कोमल) अशी दोन वस्त्रे परिधान करावीत।
Verse 70
देवीं च पंचगव्येन ततः क्षीरेण केवलं । स्नापयेन्मधुना तद्वत्पुष्पगंधोदकेन तु
देवीला प्रथम पंचगव्याने स्नान घालावे, नंतर केवळ शुद्ध दुधाने; तसेच मधाने आणि पुष्पसुगंधित जलानेही स्नान घालावे।
Verse 71
पूजयेच्छुक्लपुष्पैस्तु फलैर्नानाविधैरपि । धान्यलाजादिलवणगुडक्षीरघृतान्वितैः
शुभ्र पुष्पांनी व नानाविध फळांनी, तसेच धान्य, लाजे (भाजलेला तांदूळ) इत्यादी, मीठ, गूळ, दूध व तूप यांसह पूजा करावी।
Verse 72
शुक्लाक्षततिलैरर्चा कार्या देवि सदा त्वया । पादयोरर्चनं कुर्यात्प्रतिपक्षं वरानने
हे देवी, तू नेहमी शुभ्र अक्षत (अखंड तांदूळ) व तीळ यांनी अर्चा करावी. हे वरानने, प्रत्येक पक्षात (पंधरवड्यात) पादांची पूजा करावी।
Verse 73
वरदायै नमः पादौ तथा गुल्फौ श्रियै नमः । अशोकायै नमो जंघे पार्वत्यै जानुनी तथा
पायांमध्ये वरदेला नमस्कार, तसेच गुल्फांमध्ये (घोट्यांमध्ये) श्रीला नमस्कार। जंघांमध्ये अशोकाला नमस्कार, आणि गुडघ्यांमध्ये पार्वतीला नमस्कार।
Verse 74
ऊरू मांगल्यकारिण्यै वामदेव्यै तथा कटिम् । पद्मोदरायै जठरं नमः कंठे श्रियै नमः
ऊरूंना माङ्गल्यकारिणी म्हणून नमस्कार; कटिला वामदेवी म्हणून नमस्कार। जठराला पद्मोदरा म्हणून नमस्कार; कंठाला श्री म्हणून नमस्कार।
Verse 75
करौ सौभाग्यदायिन्यै बाहू च सुमुखश्रियै । मुखं दर्पविनाशिन्यै स्मरदायै स्मितं पुनः
करांना सौभाग्यदायिनी म्हणून नमस्कार; बाहूंना सुमुख-श्री वाढविणारी म्हणून नमस्कार। मुखाला दर्पविनाशिनी म्हणून नमस्कार; आणि पुन्हा स्मिताला स्मरदायिनी म्हणून नमस्कार।
Verse 76
गौर्यै नमस्तथानासामुत्पलायै च लोचने । तुष्ट्यै ललाटमलकं कात्यायन्यै नमः शिरः
नासारूपा गौरीला नमस्कार; नेत्रद्वयरूपा उत्पलाला नमस्कार। ललाट व अलकरूपा तुष्टीला, तसेच शिरोरूपा कात्यायनीला नमस्कार।
Verse 77
नमो गोर्य्यै नमः पुष्ट्यै नमः कांत्यै नमः श्रियै । रंभायै ललितायै च वामदेव्यै नमो नमः
गौरीला नमस्कार, पुष्टीला नमस्कार, कांतीला नमस्कार, श्रीला नमस्कार। रंभा व ललितेला नमस्कार; वामदेवीला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 78
एवं संपूज्य विधिवदग्रतः पद्ममालिखेत् । पत्रैः षोडशभिर्युक्तं क्रमेणैव सकर्णिकम्
अशा रीतीने विधिपूर्वक पूजन करून, समोर एक कमळ रेखाटावे; जे क्रमाने सोळा पाकळ्यांनी युक्त व कर्णिकेसह असावे.
Verse 79
पूर्वेण विन्यसेद्गौरीमपर्णां च ततः परम् । भवानीं दक्षिणे तद्वद्रुद्राणीं च ततः परम्
पूर्व दिशेला गौरीची स्थापना करावी, नंतर अपर्णेची। तसेच दक्षिण दिशेला भवानीची, आणि त्यानंतर रुद्राणीची स्थापना करावी.
Verse 80
विन्यसेत्पश्चिमे भागे सौम्यां मदनवासिनीम् । वायव्ये पाटलामुग्रामुत्तरेण तथा उमाम्
पश्चिम भागात सौम्या व मदनवासिनीची स्थापना करावी. वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेला पाटला व उग्रेची, तसेच उत्तरेला उमाची स्थापना करावी.
Verse 81
साध्यां पथ्यां तथा सौम्यां मंगलां कुमदां सतीम् । भद्रां च मध्ये संस्थाप्य ललितां कर्णिकोपरि
साध्या, पथ्या, सौम्या, मंगला, कुमदा, सती तसेच भद्रा—यांना मध्यभागी स्थापून, कमळाच्या कर्णिकेवर ललितेची प्रतिष्ठा केली।
Verse 82
कुसुमैरक्षताद्भिर्वा नमस्कारेण विन्यसेत् । गीतमंगलघोषं च कारयित्वा सुवासिनीम्
फुले व अक्षत (अखंड तांदूळ) यांद्वारे, किंवा नमस्कार करून, विधीचा विन्यास करावा; आणि सुवासिनीकडून मंगलगीते व मंगलघोष करवून पुढे जावे।
Verse 83
पूजयेद्रक्तवासोभी रक्तमाल्यानुलेपनैः । सिंदूरं स्नानचूर्णं च तासां शिरसि पातयेत्
लाल वस्त्रे, लाल माळा व लाल अनुलेपन यांनी त्यांची पूजा करावी; आणि त्यांच्या शिरावर सिंदूर व स्नानचूर्ण अर्पण करावे।
Verse 84
सिंदूरं कुंकुमं स्नानमतीवेष्टं यतस्ततः । तथोपदेष्टारमपि पूजयेद्यत्नतो गुरुम्
सिंदूर, कुंकू, स्नान आणि सर्व बाजूंनी विपुल वस्त्रादि अर्पणांसह; उपदेश देणाऱ्या गुरूचेही प्रयत्नपूर्वक पूजन करावे।
Verse 85
न पूज्यते गुरुर्यत्र सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः । जप्यैश्च पूजयेद्गौरीमुत्पलैरसितैः सदा
जिथे गुरूचे पूजन होत नाही, तिथे सर्व क्रिया निष्फळ होतात। म्हणून जपासह आणि निळ्या उत्पल पुष्पांनी सदैव गौरीचे पूजन करावे।
Verse 86
बंधुजीवैः प्रिये पूज्या कार्तिके मासि यत्नतः । जातीपुष्पैर्मार्गशिरे पौषे पीतैः कुरंटकैः
हे प्रिये, कार्तिक मासात बंधुजीव फुलांनी यत्नपूर्वक देवीची पूजा करावी; मार्गशीर्षात जाती (चमेली) फुलांनी; आणि पौषात पिवळ्या कुरंटक फुलांनी।
Verse 87
कुंदैः कुमुदपुष्पैश्च देवीं माघेपि पूजयेत् । सिंदुवारेण जात्या वा फाल्गुनेप्यर्चयेन्नरः
माघ मासात कुंद व कुमुद फुलांनी देवीची पूजा करावी; आणि फाल्गुनात नराने सिंदुवार (निर्गुंडी) किंवा जाती (चमेली) फुलांनी अर्चना करावी।
Verse 88
चैत्रे तु मल्लिकाशोकैर्वैशाखे गंधपाटलैः । ज्येष्ठे कमलमंदारैराषाढे च जलांबुजैः
चैत्रात मल्लिका (चमेली) व अशोक फुलांनी; वैशाखात सुगंधी पाटल फुलांनी; ज्येष्ठात कमळ व मंदार फुलांनी; आणि आषाढात जलोत्पन्न कमळांनी पूजा करावी।
Verse 89
मंदारैरथ मालत्या श्रावणे पूजयेत्सदा । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम्
श्रावण मासात मंदार किंवा मालती फुलांनी नेहमी पूजा करावी; तसेच अर्पणासाठी गोमूत्र, गोमय, दूध, दही, तूप आणि कुशाने पवित्र केलेले जल वापरावे।
Verse 90
बिल्वपत्रार्ककुसुमांबुज गोशृंगवारि च । पंचगव्यं च बिल्वं च प्राशयेत्क्रमशः सदा
बिल्वपत्रे, अर्काची फुले, कमळ, गोशिंगातून ओतलेले पाणी, पंचगव्य आणि बिल्व (फळ/प्रसाद)—हे सर्व क्रमाने नेहमी प्राशन करावे/करवावे।
Verse 91
एतद्भाद्रपदादौ तु प्राशनं समुदाहृतम् । प्रतिपक्षं च मिथुनं तृतीयायां वरानने
हे प्राशन-विधान भाद्रपदाच्या आरंभी करावे असे सांगितले आहे। आणि हे वरानने, प्रतिपक्षात युगुलाने तृतीया तिथीस हे करणे योग्य आहे।
Verse 92
भोजयित्वार्चयेद्भक्त्या वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । पुंसः पीतांबरे दद्यात्स्त्रियाः कौशेयवाससी
त्यांना भोजन घालून भक्तीने वस्त्र, माळा व अनुलेपन यांनी पूजन करावे। पुरुषांना पितांबर द्यावे आणि स्त्रियांना कौशेय (रेशीम) वस्त्रे द्यावीत।
Verse 93
निष्पाव जीरलवणमिक्षुदंड गुडान्वितम् । स्त्रियै दद्यात्फलं पुंसः सुवर्णोत्पलसंयुतम्
स्त्रीला निष्पाव (शेंग), जिरे, मीठ, ऊसाचा दांडा व गूळ यांसह दान द्यावे. पुरुषाला सुवर्णोत्पलासह फळ द्यावे.
Verse 94
यथा न देवि देवस्त्वां संपरित्यज्य गच्छति । तथा मामुद्धराशेष दुःखसंसारसागरात्
हे देवि! जसा देव तुला सोडून जात नाही, तसाच मला दुःखमय संसारसागरातून पूर्णपणे उद्धर.
Verse 95
कुमुदा विमला नंदा भवानी वसुधा शिवा । ललिता कमला गौरी सती रम्भाथ पार्वती
(देवीची नावे) कुमुदा, विमला, नंदा, भवानी, वसुधा, शिवा; ललिता, कमला, गौरी, सती, रंभा आणि पार्वती।
Verse 96
नभस्यादिषु मासेषु प्रीयतामित्युदीरयेत् । व्रतांते शयनं दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम्
नभस्य (भाद्रपद) इत्यादी महिन्यांत “प्रभू प्रसन्न होवोत” असे उच्चारावे। व्रताच्या शेवटी सुवर्णकमलांनी अलंकृत शय्येचे दान द्यावे।
Verse 97
मिथुनानि चतुर्विशद्द्वादशाथ समर्चयेत् । अष्टावष्टाथवा भूयश्चतुर्मासेथ वार्चयेत्
युगल (दिव्य) रूपांची विधिपूर्वक पूजा करावी—चोवीस किंवा बारा; अथवा आठ; किंवा चातुर्मास्याच्या चार महिन्यांतही त्यांचे पूजन करावे।
Verse 98
पूर्वं दत्वाथ गुरवे पश्चादन्यान्समर्चयेत् । उक्तानन्ततृतीयैषा सदानंतफलप्रदा
प्रथम गुरूंना अर्पण करून, नंतर इतरांचे सन्मानपूर्वक पूजन करावे। हे ‘अनंत-तृतीया’ व्रत सांगितले आहे; जे सदैव अनंत फल देणारे आहे।
Verse 99
सर्वपापहरा देवी सौभाग्यारोग्यवर्धिनी । न चैनं वित्तशाठ्येन कदाचिदपि लंघयेत्
देवी सर्व पापांचा नाश करतात आणि सौभाग्य व आरोग्य वाढवतात. म्हणून धनाविषयी कपट करून या व्रताचे कधीही उल्लंघन करू नये।
Verse 100
नरो वा यदि वा नारी सोपवासव्रतं चरेत् । गर्भिणी सूतिका नक्तं कुमारी वाथ रोगिणी
पुरुष असो वा स्त्री—उपवासासह हे व्रत आचरावे. गर्भवती, प्रसूता, कुमारिका किंवा रोगिणीने नक्त (रात्री एकवेळ भोजन) करून पालन करावे।
Verse 101
यदाऽशुद्धा तदान्येन कारयेत्प्रयता स्वयम् । इमामनंतफलदां यस्तृतीयां समाचरेत्
त्या वेळी ती अशुद्ध असेल, तर संयमाने स्वतः दुसऱ्याकडून हे कर्म करवावे। जो ही अनंतफलदायिनी तृतीया-व्रत विधिपूर्वक आचरतो, तो महान फल प्राप्त करतो।
Verse 102
कल्पकोटिशतं साग्रं शिवलोके महीयते । वित्तहीनोपि कुर्वीत यावद्वर्षमुपोषणम्
शंभर कोटी कल्पांहून अधिक काळ तो शिवलोकी गौरविला जातो. धनहीन असला तरीही एक वर्षपर्यंत उपवासाचे अनुष्ठान करावे.
Verse 103
पुष्पमंत्रविधाने सोपि तत्फलमाप्नुयात् । नारी वा कुरुते या तु आत्मनः शुभमिच्छती
पुष्प-मंत्रविधीने तोही तेच फल प्राप्त करतो. तसेच जी स्त्री स्वतःचे कल्याण इच्छिते व हे आचरते, तिलाही तोच लाभ मिळतो.
Verse 104
जन्मपौरुषमाप्नोति गौर्यनुग्रहकारितम् । इति पठति शृणोति वा य इत्थं गिरितनयाव्रतमिंद्रलोकसंस्थः
गौरीच्या अनुग्रहाने तो उत्तम जन्म व खरे पौरुष प्राप्त करतो. जो असे गिरितनयेचे हे व्रत पठण करतो किंवा ऐकतो, तो इंद्रलोकी वास करतो.
Verse 105
मतिमपि च ददाति योपि देवैरमरवधूजनकिन्नरैः स पूज्यः । अन्यामपि प्रवक्ष्यामि तृतीयां पापनाशिनीम्
जो हितकारी बुद्धीचा उपदेश देतो, तो देव, अप्सरा व किन्नर यांच्याकडूनही पूज्य ठरतो. आता मी पापनाशिनी अशी दुसरी तृतीया देखील सांगतो.
Verse 106
रसकल्याणिनीमेतां पुराकल्पभवा विदुः । माघेमासि तु संप्राप्य तृतीयां शुक्लपक्षतः
हे ‘रसकल्याणिनी’ व्रत पूर्वकल्पोत्पन्न व अतिप्राचीन असे जाणतात. माघमासात शुक्लपक्षातील तृतीया तिथीस ते प्राप्त करून आचरावे.
Verse 107
प्रातर्गंधेन पयसा तिलैः स्नानं समाचरेत् । स्नापयेन्मधुना देवीं तथैवेक्षुरसेन तु
प्रातःकाळी सुगंधी द्रव्ये, दूध व तीळ यांसह विधिपूर्वक स्नान करावे. नंतर देवीस मधाने स्नान घालावे आणि तसेच ऊसाच्या रसानेही.
Verse 108
गंधोदकेन च पुनः पूजनं कुंकुमेन तु । दक्षिणांगानि संपूज्य ततो वामानि पूजयेत्
पुन्हा सुगंधित जल व कुंकुमाने पूजन करावे. प्रथम दक्षिण अंगांची सम्यक पूजा करून, नंतर वाम अंगांची पूजा करावी.
Verse 109
ललितायै पदं देव्यै वामगुल्फौ ततोर्चयेत् । जंघे जानु तथा शांत्यै तथैवोरुं श्रियै नमः
देवीच्या चरणांची पूजा ‘ललिता’साठी करावी, नंतर तिच्या वाम गुल्फांची (घोट्यांची). जंघा व जानू ‘शांती’साठी पूजावीत, आणि तसेच ऊरूंना ‘श्री’साठी नमस्कार करावा.
Verse 110
मदालसायै च कटिममलायै तथोदरम् । स्तनौ मदनवासिन्यै कुमुदायै च कंधराम्
‘मदालसा’साठी कटि अर्पण करावी, ‘अमला’साठी उदर; ‘मदनवासिनी’साठी स्तन, आणि ‘कुमुदा’साठी कंधरा (मान) अर्पण करावी.
Verse 111
भुजं भुजाग्रं माधव्यै कमलायै सुखस्मिते । भ्रूललाटं च रुद्राण्यै शंकरायै तथालकं
त्याने भुजा व भुजाग्र माधवी व कमला (लक्ष्मी) यांना अर्पण केले; मृदुहास सुखस्मिता हिला; भुवया व ललाट रुद्राणी (पार्वती) हिला; तसेच केशालक शंकरा हिला समर्पिले।
Verse 112
मदनायै ललाटं तु मोहनायै पुनर्भ्रुवौ । नेत्रे चंद्रार्धधारिण्यै तुष्ट्यै च वदनं पुनः
ललाट मदना हिला अर्पण झाले; भुवया पुन्हा मोहना हिला; नेत्र अर्धचंद्रधारिणी देवीला; आणि मुख पुन्हा तुष्टी हिला समर्पिले गेले।
Verse 113
उत्कंठिन्यै नमः कंठममृतायै नमस्तनुम् । रंभायै च महाबाहू विशोकायै नमः करौ
उत्कंठिनीला नमस्कार—माझा कंठ तिला अर्पण होवो; अमृतेला नमस्कार—माझे तन तिला समर्पित होवो; रंभेला माझे महाबाहू अर्पण होवोत; आणि विशोकाला नमस्कार—माझे दोन्ही कर तिला अर्पित होवोत।
Verse 114
हृदयं मन्मथाह्वायै पाटलायै तथोदरं । कटिं सुरतवासिन्यै तथोरू पंकजश्रियै
हृदय मन्मथाह्वा हिला अर्पण होवो; उदर तसेच पाटला हिला; कटि सुरतवासिनी हिला; आणि ऊरू पंकजश्री हिला समर्पित होवोत।
Verse 115
जानुजंघे नमो गौर्यै गुल्फौ शांत्यै तथार्चयेत् । धराधरायै पादौ तु विश्वकायै नमः शिरः
जानू व जंघा गौरीला नमस्कार करून पूजावीत; गुल्फ शांतीला नमस्कार करून; पाद धराधरा-रूपाने वंदावेत; आणि शिर विश्वकायेला नमस्कार करून नतमस्तक व्हावे।
Verse 116
नमो भवान्यै कामिन्यै वासुदेव्यै जगच्छ्रियै । आनंददायै नंदायै सुभद्रायै नमोनमः
भवानीला नमस्कार, प्रिय कामिनीला नमस्कार; जगत्श्री वासुदेवीला नमस्कार। आनंददायिनी नंदा व सुभद्रेला पुनःपुन्हा प्रणाम।
Verse 117
एवं संपूज्य विधिवद्द्विजदांपत्यमर्चयेत् । भोजयित्त्वा तथान्नेन मधुरेण विमत्सरः
अशा रीतीने विधिपूर्वक पूजन करून ब्राह्मण दांपत्याची यथाविधी अर्चना करावी; आणि मत्सररहित होऊन त्यांना मधुर अन्नानेही भोजन घालावे.
Verse 118
समोदकं वारिकुंभं शुक्लांबरयुगद्वयं । दत्त्वा सुवर्णकमलं गंधमाल्यैरथार्चयेत्
पाण्याने भरलेला जलकुंभ, शुभ्र वस्त्रांची जोडी आणि सुवर्णकमळ अर्पण करून, नंतर गंध व माळांनी अर्चना करावी.
Verse 119
प्रीयतामत्र कुमुदा गृह्णीयाल्लवणव्रतम् । अनेन विधिना देवीं मासिमासि सदार्चयेत्
येथे कुमुदा देवी प्रसन्न होवोत; (साधकाने) लवणव्रत स्वीकारावे. याच विधीने महिनोन्महिना देवीची नित्य अर्चना करावी.
Verse 120
लवणं वर्जयेन्माघे फाल्गुने च गुडं पुनः । नवनीतं तथा चैत्रे वर्ज्यं मधु च माधवे
माघ महिन्यात मीठ टाळावे; फाल्गुनात गूळ. तसेच चैत्रात नवनीत (लोणी) वर्ज्य, आणि माधव (वैशाख) महिन्यात मधु त्यागावे.
Verse 121
पानीयं ज्येष्ठमासे तु तथाषाढे च जीरकं । श्रावणे वर्जयेत्क्षीरं दधि भाद्रपदे तथा
ज्येष्ठ महिन्यात भरपूर पाणी सेवन करावे; तसेच आषाढात जिरे घ्यावे. श्रावणात दूध वर्ज्य करावे आणि भाद्रपदात दहीही वर्ज्य करावे.
Verse 122
घृतमाश्वयुजे तद्वदूर्जे वर्ज्यं च माक्षिकं । धान्याकं मार्गशीर्षे तु पौषे वर्ज्या च शर्करा
आश्वयुज महिन्यात तूप वर्ज्य करावे; तसेच ऊर्जे (कार्तिकात) मध वर्ज्य करावे. मार्गशीर्षात धान्याक (धान्यप्रसाद) वर्ज्य; आणि पौषात साखर वर्ज्य.
Verse 123
व्रतांते करकं पूर्णमेतेषां मासिमासि च । दद्याद्विकालवेलायां भक्ष्यपात्रेण संयुतं
व्रताच्या समाप्तीला—आणि या नियमांत महिनोन्महिना देखील—योग्य (विधीच्या) वेळी, भक्ष्यपात्रासह पाण्याने भरलेला पूर्ण करक (कलश) दान करावा.
Verse 124
लड्डुकास्सेवकाश्चैव संयावमथ पूरिका । नारिका घृतपूर्णाश्च पिष्टपूर्णा च नंदिकी
लाडू व सेवक, तसेच संयाव व पूरी; नारिका (नारळाचा मिष्टान्न), तुपाने भरलेली कचोरी/पेस्ट्री, पिठाने भरलेली टिकिया आणि नंदिकी—हे (नैवेद्य) होय.
Verse 125
क्षीरशाकं च दध्यन्नं पिंडशाकं तथैव च । माघादौ क्रमशो दद्यादेतानि करकोपरि
माघ महिन्यापासून क्रमाने—दुधात शिजवलेली भाजी, दही-भात, तसेच पिंडाकार शाक—हे करक (लहान कलश) यावर ठेवून अर्पण करावे.
Verse 126
कुमुदा माधवी रंभा सुभद्रा च शिवा जया । ललिता कमलानंगा मंगला रति लालसा
कुमुदा, माधवी, रंभा, सुभद्रा तसेच शिवा व जया; तसेच ललिता, कमला, अनंगा, मंगला, रती आणि लालसा।
Verse 127
क्रमान्माघादिमासेषु प्रीयतामिति कीर्तयेत् । सर्वत्र पंचगव्यं च प्राशनं समुदाहृतं
माघ इत्यादी महिन्यांत क्रमाने ‘प्रीयताम्’—‘प्रभू प्रसन्न होवोत’—असे कीर्तन करावे. तसेच सर्वत्र पंचगव्याचे प्राशनही सांगितले आहे.
Verse 128
उपवासी भवेन्नित्यमशक्तौ नक्तमिष्यते । कुर्यादेवमिदं नारी रसकल्याणिनी व्रतं
ती नित्य उपवास करावा; अशक्त असल्यास नक्तभोजन—फक्त रात्री भोजन—मान्य आहे. अशा रीतीने स्त्रीने ‘रसकल्याणिनी’ नावाचे व्रत करावे.
Verse 129
पुनर्माघे च संप्राप्ते शर्करा कलशोपरि । कृत्वा तु कांचनीं गौरीं पंचरत्नसमन्वितां
माघ महिना पुन्हा आला की, साखरेने भरलेल्या कलशावर पंचरत्नांनी युक्त अशी कांचनी (सुवर्ण) गौरीची प्रतिमा करावी.
Verse 130
स्वकीयांगुष्ठमात्रं च साक्षसूत्रकमंडलुं । चतुर्भुजामिंदुयुतां सितनेत्रपटावृतां
ती स्वतःच्या अंगठ्याएवढीच होती; हातात अक्षसूत्र व कमंडलू धारण केलेले. चतुर्भुजा, चंद्रप्रभायुक्त, आणि तिचे शुभ्र नेत्र पटाने आच्छादित होते.
Verse 131
तद्वद्गोमिथुनं चैव सुवर्णस्य सितांबरं । सवस्त्रं भाजनं दद्याद्भवानी प्रीयतामिति
तसेच गो-युग्म द्यावे, आणि सुवर्णाचे शुभ्र वस्त्रही अर्पावे; वस्त्रासहित पात्र दान करून म्हणावे—“भवानी प्रसन्न होवो।”
Verse 132
अनेनविधिना यस्तु रसकल्याणिनीव्रतं । कुर्याच्च सर्वपापेभ्यस्तत्क्षणादेव मुच्यते
जो या विधीने रसकल्याणिनी व्रत करतो, तो तत्क्षणी सर्व पापांपासून मुक्त होतो।
Verse 133
भवानां च सहस्रं तु न दुःखी जायते क्वचित् । अग्निष्टोमसहस्रेण यत्फलं तदवाप्नुयात्
तुमच्यापैकी सहस्र जणही कधी दुःखी होत नाहीत; आणि सहस्र अग्निष्टोम यज्ञांचे जे फळ, तेच फळ प्राप्त होते।
Verse 134
नारी वा कुरुते या तु कुमारी वा वरानने । विधवा च वराकी वा सापि तत्फलभागिनी
हे वरानने! स्त्रीने केले तरी, कुमारीने केले तरी, किंवा विधवा व दीन स्त्रीने केले तरी—तीही त्याच फळाची भागीदार होते।
Verse 135
सौभाग्यारोग्यसंपन्ना गौरीलोके महीयते । इति पठति य इत्थं यः शृणोति प्रसंगात् । सकलकलुषमुक्तः पार्वतीलोकमेति
सौभाग्य व आरोग्याने संपन्न होऊन तो गौरीलोकी मान पावतो। जो असे पठण करतो आणि जो प्रसंगाने ऐकतो, तो सर्व कलुषातून मुक्त होऊन पार्वतीलोकास जातो।
Verse 136
मतिमपि च विधत्ते यो नराणां प्रियार्थं । विबुधपतिजनानां लोकगः स्यादमोघः । तथैवान्यां प्रवक्ष्यामि तृतीयां पापनाशिनीम्
जो मनुष्यांच्या प्रिय हितासाठी सुबुद्ध सल्लाही देतो, तो देवाधिपतीच्या जनांच्या लोकांत विचरत पुण्यफलात अमोघ होतो. तसेच आता मी पाप-नाशिनी तिसरी विधी सांगत आहे.
Verse 137
नाम्ना च लोकविख्यातामग्र्यानंदकरीमिमां । यदा शुक्लतृतीयायामषाढर्क्षं भवेत्क्वचित्
ही व्रतविधी नावाने जगात प्रसिद्ध असून परम आनंद देणारी आहे. जेव्हा कधी शुक्लपक्षातील तृतीया तिथीस आषाढ नक्षत्र येईल, तेव्हा तिचे आचरण करावे.
Verse 138
ब्रह्मर्क्षं वाथ च मघा हस्तो मूलमथापि वा । दर्भगंधोदकैः स्नानं तदा सम्यक्समाचरेत्
ब्रह्मर्क्ष, किंवा मघा, किंवा हस्त, अथवा मूल नक्षत्र असताना दर्भाने सुगंधित केलेल्या जलाने स्नान विधिपूर्वक करावे.
Verse 139
शुक्लमाल्यांबरधरः शुक्लगंधानुलेपनः । भवानीमर्चयेद्भक्त्या शुक्लपुष्पैः सुगंधिभिः
शुभ्र माळा व शुभ्र वस्त्रे धारण करून, शुभ्र सुगंधी लेप लावून, सुगंधित शुभ्र पुष्पांनी भक्तिभावाने भवानीची पूजा करावी.
Verse 140
महादेवं च सकलमुपविष्टं महासने । वासुदेव्यै नमः पादौ शंकरायै नमो हरेः
आणि (तिने) महादेवांना—संपूर्ण वैभवयुक्त—महासनावर उपविष्ट पाहिले. (तिने नमस्कार केला:) “वासुदेवीला नमः, चरणांना नमः; शंकराला नमः, हरिला नमः।”
Verse 141
जंघेशोकविनाशिन्यै मानदायै नमः प्रभोः । रंभायै पूजयेदूरू शिवाय च पिनाकिने
जंघांचा शोक नाश करणाऱ्या मानदा-रूप प्रभूस नमस्कार। उरू रंभा-रूप मानून पूजन करावे आणि पिनाकधारी शिवाचीही उपासना करावी।
Verse 142
आनंदिन्यै कटिं देव्याः शूलिनश्शूलपाणये । माधव्यै च तथा नाभिमथ शंभोर्भवाय वै
देवीची कटि आनंदिनीला अर्पण केली; शूलधारी शिवाच्या शूलपाण्यास शूल दिला. तसेच नाभी माधवीला—तोच शंभू, भव (शिव) आहे.
Verse 143
स्तनौ चानंदकारिण्यै शंकरस्येंदुधारिणे । उत्कंठिन्यै नमः कंठं नीलकंठाय वै हरेः
आनंद देणाऱ्या स्तनांना नमस्कार; चंद्रधारी शंकरास नमस्कार। उत्कंठिनीला नमस्कार; आणि कंठास—नीलकंठ हर (शिव) यास नमस्कार।
Verse 144
करावुत्पलधारिण्यै रुद्राय जगतः प्रभो । बाहू च परिरंभिण्यै नृत्यप्रीताय वै हरेः
हातांत कमळ धारण करणारीस नमस्कार; जगत्प्रभू रुद्रास नमस्कार। आलिंगन करणाऱ्या बाहूंना नमस्कार; आणि नृत्यप्रिय हर (शिव) यास नमस्कार।
Verse 145
देव्या मुखं विलासिन्यै वृषभाय पुनर्विभोः । स्मितं च स्मरणीयायै विश्ववक्त्राय वै विभोः
देवीचे मुख विलासिनीला अर्पण झाले; आणि हे विभो, वृषभ (नंदी) महाबलास. तिचे स्मरणीय स्मित स्मरणीयाला; आणि हे विभो, विश्ववक्त्र (विश्वमुख) प्रभूस अर्पण झाले.
Verse 146
नेत्रे मंदारवासिन्यै विश्वधाम्ने त्रिशूलिनः । भ्रुवौ नृत्यप्रियायै च शंभोर्वै पाशशूलिने
नेत्रे मन्दार-निवासिनी देवीस अर्पण झालीं, आणि विश्वधाम त्रिशूलधारी प्रभूसही। तसेच भुवया नृत्यप्रिय—पाश व शूल धारण करणाऱ्या शंभूस—समर्पित झाल्या।
Verse 147
देव्या ललाटमिंद्राण्यै वृषवाहाय वै विभोः । स्वाहायै मकुटं देव्या विभो गंगाधराय वै
देवीचे ललाट-तिलक इंद्राणीला अर्पण झाले, आणि वृषवाहन महाविभूलाही. देवीचा मुकुट स्वाहेला समर्पित झाला, आणि महाविभू गंगाधरालाही.
Verse 148
विश्वकायौ विश्वभुजौ विश्वपादमुखौ शिवौ । प्रसन्नवरदौ वंदे पार्वतीपरमेश्वरौ
ज्यांचे देहच विश्व आहे, ज्यांच्या भुजा विश्व आहेत, ज्यांचे पाय व मुखही विश्व आहेत—अशा प्रसन्न वरदाते शिवस्वरूप पार्वती-परमेश्वरांना मी वंदन करतो.
Verse 149
एवं संपूज्य विधिवदग्रतः शिवयोः पुनः । पद्मोत्पलानि रजसा नानावर्णेन कारयेत्
अशा रीतीने विधिपूर्वक पूजन करून, पुन्हा शिव-दांपत्याच्या समोर नानावर्णी रज (रंगधूळ) वापरून पद्म व उत्पल तयार करावीत.
Verse 150
शंखचक्रे सकटके स्वस्तिकं शुभकारकम् । यावंतः पांसवस्तत्र रजसः पतिता भुवि
शंख-चक्रांनी अंकित त्या शकटावर (रथ/गाडीवर) शुभकारक स्वस्तिक आहे. तेथे रजचे जितके धुळीकण भूमीवर पडले आहेत—
Verse 151
तावद्वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते । चत्वारि घृतपात्राणि सहिरण्यानि शक्तितः
तेवढ्याच सहस्र वर्षांपर्यंत तो शिवलोकी पूज्य होतो। आपल्या शक्तीनुसार सुवर्णासहित तुपाचे चार पात्र दान करावे।
Verse 152
दत्वा द्विजाय करकमुदकेन समन्वितम् । प्रतिपक्षं चतुर्मासं यावदेतान्निवेदयेत्
पाण्याने भरलेला करक (जलपात्र) द्विजाला देऊन, विधीनुसार संपूर्ण चातुर्मासात प्रत्येक पक्षाला ही अर्पणे निवेदित करीत राहावे।
Verse 153
ततस्तु चतुरो मासान्पूर्ववत्करकोपरि । चत्वारि घृतपात्राणि तिलपात्राण्यंनंतरं
मग चार महिने, पूर्वीप्रमाणे करकाच्या वर (स्थापित पात्रावर) तुपाची चार पात्रे ठेवावीत; आणि त्यानंतर तिळाची पात्रेही ठेवावीत।
Verse 154
गंधोदकं पुष्पवारि चंदनं कुङ्कुमोदकं । अपक्वं दधिदुग्धं च गोशृंगोदकमेव च
गंधोदक, पुष्पवारि, चंदनजल व कुंकुमोदक; तसेच अपक्व (ताजे) दही व दूध, आणि गोशृंगातील जलही (घ्यावे)।
Verse 155
अब्दोदकं तथा वारिकुष्ठचूर्णान्वितं पुनः । उशीरसलिलं चैव यवचूर्णोदकं पुनः
तसेच अब्दोदक; पुन्हा कुष्ठचूर्णयुक्त जल; उशीरसुगंधित जल; आणि पुन्हा यवचूर्णमिश्रित जल (वापरावे)।
Verse 156
तिलोदकं च संप्राश्यस्वपेन्मार्गशिरादिषु । मासेषु पक्षद्वितयं प्राशनं समुदाहृतम्
तिळमिश्रित जल (तिलोदक) प्राशन करून मार्गशीर्षादी महिन्यांत शयन करावे; त्या महिन्यांत दोन पक्षांपर्यंत तिलोदक-प्राशनाचा विधी सांगितला आहे।
Verse 157
सर्वत्रशुक्लपुष्पाणिप्रशस्तानिसदार्चने । दानकाले च सर्वत्र मंत्रमेतमुदीरयेत्
नित्य पूजेत सर्वत्र शुभ्र पुष्प प्रशंसनीय आहेत; तसेच दानकाळीही सर्वत्र हा मंत्र उच्चारावा।
Verse 158
गौरी मे प्रीयतां नित्यमघनाशाय मंगला । सौभाग्यायास्तु ललिता भवानी सर्वसिद्धये
गौरी माझ्यावर नित्य प्रसन्न राहो; मंगला माझ्या पापांचा नाश करो। ललिता मला सौभाग्य देवो; भवानी मला सर्वसिद्धी प्रदान करो।
Verse 159
संवत्सरांते लवणं गुडकुंकुमसंयुतम् । चंदनेनयुतं कुंभं सहस्वर्णांबुजेन च
वर्षाच्या शेवटी गूळ व कुंकुमयुक्त मीठ दान करावे; तसेच चंदनयुक्त कलश स्वर्णकमळासह अर्पण करावा।
Verse 160
उमायाः प्रीतये हैमं तद्विदिक्षुफलैर्युतम् । सास्तरावरणां शय्यां सविश्रामां निवेदयेत्
उमेच्या प्रीत्यर्थ सुवर्णमयी शय्या अर्पण करावी, ती त्या प्रदेशातील फळे व ऊस यांसह असावी; तसेच बिछाना व आच्छादनांसह विश्रांतीस योग्य अशी सजवावी।
Verse 161
सपत्नीकाय विप्राय गौरी मे प्रीयतामिति । आत्मानंदकरीं नाम प्राप्नुयात्संपदं नरः
जो पुरुष पत्नीसमवेत ब्राह्मणास दान देऊन “गौरी माझ्यावर प्रसन्न होवो” असे म्हणतो, तो ‘आत्मानंदकरी’ नावाची (अंतरानंद देणारी) संपत्ती प्राप्त करतो।
Verse 162
आयुरानंदसंपन्नो न क्वचिच्छोकमाप्नुयात् । नारी वा कुरुते या तु कुमारी विधवा तथा
दीर्घायुष्य व आनंदसंपन्न होऊन तो कधीही शोकास प्राप्त होत नाही. जी स्त्री हे आचरण करते—कुमारी असो वा विधवा—तिलाही हाच फल लाभतो।
Verse 163
सापि तत्फलमाप्नोति देव्यनुग्रहलालिता । प्रतिपक्षमुपोष्यैवं मंत्रार्चनविधानतः
देवीच्या अनुग्रहाने लाडकी झालेली तीही तेच फल प्राप्त करते—प्रत्येक पक्षात उपवास करून आणि विधिनुसार मंत्रपूजन करून।
Verse 164
रुद्राणां लोकमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् । इमां यः शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि भक्तितः
जो या कथेला नित्य ऐकतो किंवा भक्तीने इतरांना श्रवण करवितो, तो रुद्रलोक प्राप्त करतो—जिथून पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) दुर्लभ आहे।
Verse 165
शक्रलोकं स गत्वा तु पूज्यते कल्पसंस्थितः । शंकर उवाच । एवंविधा भवति चेन्नारी व्रतपरायणा
तो शक्रलोकात (इंद्रलोकात) जाऊन एक कल्पपर्यंत पूजिला जातो. शंकर म्हणाले—जर एखादी नारी अशी व्रतपरायणा व दृढनिष्ठ असेल, तर तिचे फलही तसेच होते।
Verse 166
सावित्री तु वराकी सा तस्याः शापस्तु कीदृशः । न काचिद्गणना चास्ति यतस्त्रैलोक्यसुंदरी
पण ती बिचारी सावित्री—तिचा शाप कसा असेल? त्याची गणना नाही; कारण ती त्रैलोक्यसुंदरी आहे.
Verse 167
सा पूर्वस्यापि वन्द्या च लक्ष्मीर्विष्णुप्रतिग्रहात् । मया पूर्वं तवार्थाय दक्षयज्ञस्तु नाशितः
ती पूर्वकाळातही वंद्य आहे; विष्णूने स्वीकारल्यामुळे लक्ष्मीही वंद्य झाली. पूर्वी तुझ्यासाठी मी दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला होता.
Verse 168
लक्ष्म्यर्थं विष्णुना चापि वारिधिर्मथितः पुरा । आज्ञाकरौ भवत्योश्च मा कुरुष्व भयं क्वचित्
लक्ष्मीच्या हेतुने विष्णूने पूर्वी समुद्रही मथला. तुम्ही दोघी आज्ञाधारक व्हा; कधीही भय करू नका.
Verse 169
सावित्र्या मानना कार्या कुपितायाः प्रसादनम् । मया च विष्णुना चैव ब्रह्मणा मानमीप्सुना
सावित्रीचा योग्य मान करावा; ती रुष्ट झाली तर तिचे प्रसादन करावे—माझ्याकडून, विष्णूकडूनही, आणि मान इच्छिणाऱ्या ब्रह्म्याकडूनही.
Verse 170
गमिष्ये ब्रह्मसदनं त्वं च तिष्ठ वरानने । एवमुक्त्वा गतो रुद्रो गौरी तत्र व्यवस्थिता
“मी ब्रह्माच्या सदनास जाईन; तू इथेच थांब, हे वरानने.” असे म्हणून रुद्र निघून गेले, आणि गौरी तेथेच स्थिर राहिली.
Verse 171
कृतं युगं समग्रं च यज्ञे तस्मिन्हुताशनः । वहंस्तु हव्यं देवानां प्रीणयानो जगत्त्रयम्
त्या यज्ञात हुताशन (अग्नी) देवांसाठी हवि वहन करीत त्रैलोक्याला प्रसन्न करीत होता; आणि समग्र कृतयुग प्रबळ झाले।
Verse 172
भोजनं द्विजमुख्येषु भोगान्विद्याधरे गणे । कामावाप्तिं मनुष्येषु सर्वमेव ददौ प्रभुः
प्रभूंनी श्रेष्ठ द्विजांना भोजन, विद्याधरगणांना भोग, आणि मनुष्यांना कामनापूर्ती—असे सर्व काहीच प्रदान केले।
Verse 173
रुद्रेणोक्तस्तदा विष्णुर्धर्मांस्ते त्वं प्रकीर्त्तय । गौरीधर्मान्सरस्वत्या व्रतं यत्परिकीर्तितम्
तेव्हा रुद्राने सांगितल्यावर विष्णू म्हणाले—“तू ते धर्म कीर्तित कर; म्हणजे गौरीचे धर्म आणि सरस्वतीचे वर्णिलेले व्रत।”
Verse 174
इत्येवमुक्ते रुद्रेण विष्णुः प्रोवाच सादरम् । नाहं धर्मं ख्यापयिष्ये स्वकीयं शंकराधुना
रुद्र असे बोलताच विष्णूंनी आदराने उत्तर दिले—“हे शंकर, आता मी माझा स्वधर्म प्रकट करणार नाही।”
Verse 175
भवानाख्यातु माहात्म्यं मदीयं सुरसत्तम । त्वया वै कथितं पूर्वं कृते वै पापसंक्षयः
हे देवश्रेष्ठ, माझे माहात्म्य आपण सांगावे. आपण ते पूर्वीही कथिले आहे; आणि त्या कीर्तनाने निश्चयच पापक्षय होतो.
Verse 176
भविष्यति न संदेहो भवान्पूतो भविष्यति । भीष्म उवाच । मधुरा गीर्भवेत्केन व्रतेन मुनिसत्तम
हे निःसंशय घडेल—आप नक्कीच पवित्र व्हाल. भीष्म म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ, कोणत्या व्रताने वाणी मधुर होते?
Verse 177
तथैव जनसौभाग्यं मतिर्विद्यासु कौशलम् । अभेदश्चापि दांपत्ये संगो बंधुजनेन च
तसेच लोकांत सौभाग्य व लोकप्रियता, विद्यांमध्ये तीक्ष्ण बुद्धी व कौशल्य, दांपत्यात ऐक्य, आणि बंधुजनांशी निकट संग प्राप्त होतो.
Verse 178
आयुश्च विपुलं पुंसां तन्मे कथय सत्तम । पुलस्त्य उवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया राजन्शृणु सारस्वतं व्रतम्
आणि पुरुषांना विपुल आयुष्य कसे मिळते, हे सत्पुरुषश्रेष्ठ, मला सांगा. पुलस्त्य म्हणाले—हे राजन्, तू योग्यच विचारलेस; सारस्वत व्रत ऐक.
Verse 179
यस्य संकीर्तनादेव देवी तुष्येत्सरस्वती । यावद्भक्तः स्तवं कुर्यादेतद्व्रतमनुत्तमम्
ज्याच्या संकीर्तनानेच देवी सरस्वती प्रसन्न होते—भक्त जितका काळ स्तवन करीत राहील, तितका काळ हे व्रत अनुत्तम मानले जाते.
Verse 180
प्राग्वासरादौ संपूज्य दिव्यं स्तवं समारभेत् । अथवा रविवारेण ग्रहताराबलेन च
दिवसाच्या आरंभी प्रथम विधिपूर्वक पूजन करून दिव्य स्तवनास प्रारंभ करावा; किंवा रविवारी, ग्रह-तारा-बलानुसारही करावा.
Verse 181
पायसं भोजयेद्विप्रान्कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम् । शुक्लवस्त्राणि दत्त्वा च सहिरण्यानि शक्तितः
पायसाने द्विज-ब्राह्मणांना भोजन घालावे, ब्राह्मणांकडून वेदपाठ करवावा। शक्तीनुसार श्वेत वस्त्रे व सुवर्णही दान द्यावे।
Verse 182
गायत्रीं पूजयेद्भक्त्या शुक्लमाल्यानुलेपनैः । यथा न देवि भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः
भक्तीने गायत्रीची पूजा करावी, श्वेत माळा व श्वेत अनुलेपनांनी अर्चना करावी—जसे, हे देवि, लोकपितामह भगवान ब्रह्मा करतात।
Verse 183
त्वां परित्यज्य तिष्ठेच्च तथा भव वरप्रदा । वेदशास्त्राणि धर्माणि नृत्यगीतादिकं च यत्
तुला परित्याग करूनही जो निष्ठेने स्थिर राहतो, तो वरप्रद होवो. वेद-शास्त्रे, धर्मकर्मे तसेच नृत्य-गीतादी जे काही—ते सर्व सिद्ध होवो.
Verse 184
न विहीनं त्वया देवि तथा मे संतु सिद्धयः । लक्ष्मीर्मेधा धरा पुष्टिर्गौरी तुष्टिर्जया मतिः
हे देवि, मी कधीही तुझ्याविना न राहो; आणि माझ्या सिद्धी पूर्ण होवोत. (मला) लक्ष्मी, मेधा, धरा, पुष्टी, गौरी, तुष्टी, जया व मती प्रदान कर.
Verse 185
एताभिः पाहि चाष्टाभिमूर्तिभिर्मां सरस्वति । एवं संपूज्य गायत्रीं वीणाकमलधारिणीम्
हे सरस्वती, तुझ्या या अष्टमूर्तींनी माझे रक्षण कर. अशा प्रकारे वीणा व कमल धारण करणाऱ्या गायत्रीची विधिवत पूजा करून (पुढील कर्म करावे).
Verse 186
शुक्लपुष्पाक्षतैर्भक्त्या सकमंडलु पुस्तकाम् । मौनव्रतेन भुंजीत सायंप्रातश्च धर्मवित्
धर्म जाणणारा भक्तिभावाने शुभ्र पुष्पे व अक्षता, तसेच कमंडलू व शास्त्र यांसह पूजन करावे. मौनव्रत पाळून तो सायंकाळी व सकाळी भोजन करावे.
Verse 187
पंचम्यां प्रतिपक्षं च गां च विप्राय शोभनाम् । तथैव तंडुलप्रस्थं घृतपात्रेण संयुतम्
पंचमी तिथीला व प्रतिपक्षात योग्य ब्राह्मणास शोभिवंत गाय दान द्यावी. तसेच घृतपात्रासह एक प्रस्थ तांदूळही अर्पण करावा.
Verse 188
क्षीरं दद्याद्धिरण्यं च गायत्री प्रीयतामिति । संध्यायां च तथा मौनमेतत्कुर्वन्समाचरेत्
दूध व सुवर्ण दान करून ‘गायत्री प्रसन्न होवो’ अशी प्रार्थना करावी. संध्याकाळीही मौन पाळावे; हे करीत विधिपूर्वक आचरण करावे.
Verse 189
न रात्र्यां भोजनं कुर्याद्यावन्मासास्त्रयोदश । समाप्ते तु व्रते दद्याद्भोजनं शुक्लतंडुलैः
तेरा महिनेपर्यंत रात्री भोजन करू नये. व्रत पूर्ण झाल्यावर शुभ्र तांदळापासून सिद्ध केलेले भोजन अर्पण करावे.
Verse 190
दिव्यां वितानं घंटां च सितनेत्रपटान्विताम् । चंदनं वस्त्रयुग्मं च दध्यन्नं सुरसं पुनः
दिव्य वितान (छत्र) व शुभ्र पडद्याने युक्त घंटा, चंदन, वस्त्रांची जोडी, तसेच पुन्हा उत्तम रसाळ दध्यन्न (दही-भात) अर्पण करावे.
Verse 191
अथोपदेष्टारमपि भक्त्या संपूजयेद्गुरुम् । वित्तशाठ्येनरहितो वस्त्रमाल्यानुलेपनैः
त्यानंतर भक्तिभावाने उपदेश देणाऱ्या गुरूचेही यथाविधी पूजन करावे। धनाविषयी कपट न ठेवता वस्त्रे, माळा व सुगंधी लेपन अर्पण करावे।
Verse 192
अनेन विधिना यस्तु कुर्यात्सारस्वतं व्रतम् । सौभाग्यमतियुक्तस्तु सूक्ष्मकंठश्च जायते
जो या विधीने सारस्वत व्रत करतो, तो सौभाग्य व तीक्ष्ण बुद्धीने युक्त होतो आणि सूक्ष्म/मधुर कंठ लाभतो.
Verse 193
सरस्वत्याः प्रसादेन ब्रह्मलोके महीयते । नारी वा कुरुते या तु सापि तत्फलभागिनी
सरस्वतीच्या प्रसादाने तो ब्रह्मलोकी मान पावतो. आणि जी स्त्री हे करते, तीही त्याच फळाची भागीदार होते.
Verse 194
ब्रह्मलोके वसेद्राजन्यावत्कल्पायुत त्रयम् । सारस्वतं व्रतं यस्तु शृणुयादपि वा पठेत्
हे राजन्, जो सारस्वत व्रताचे वर्णन ऐकतो किंवा वाचतोही, तो तीन अयुत कल्पांपर्यंत ब्रह्मलोकी वास करतो.