Adhyaya 16
Brahmā’s Puṣkara Sacrifice: Kokāmukha Tīrtha, Varāha’s Aid, and the Arrival of Gāyatrī
या अध्यायात भीष्म पुष्कर-तीर्थाची उत्पत्ती आणि ब्रह्मदेवाच्या यज्ञाचा सविस्तर वृत्तांत विचारतात—ऋत्विज कोण, भागवाटप, यज्ञद्रव्ये, वेदी व दक्षिणा इत्यादी. पुलस्त्य मुनी प्रश्नांचा भार स्वीकारून सांगतात की यज्ञ हाच सृष्टीचा आधार आहे; त्यातून अग्नी, वेद, औषधी, प्राणीसमूह आणि काळाची मोजमापे प्रकट होतात। विष्णू कोकामुख तीर्थाशी संबंधित वराहरूप धारण करून प्रकट होतात व यज्ञरक्षणाचे वचन देतात; देव, ऋषी आणि विविध जीव एकत्र येतात व जगात शांतता नांदते। यज्ञाचे ऋत्विज नेमले जातात—भृगू होतृ, पुलस्त्य अध्वर्यु, मरीची उद्गाता आणि नारद ब्रह्मा (यज्ञाध्यक्ष)। सावित्री उशीर करताच ब्रह्मा इंद्राला दुसरी पत्नी आणण्याची आज्ञा देतात। इंद्र एका अभिर/गोपिका कन्येला आणतो; ती पुढे गायत्री म्हणून प्रसिद्ध होते। ब्रह्मा गंधर्वविवाहाने तिच्याशी विवाह करून सहस्र-युग यज्ञ पुढे चालू ठेवतात।
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । यदेतत्कथितं ब्रह्मंस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कमलस्याभिपातेन तीर्थं जातं धरातले
भीष्म म्हणाले—हे ब्राह्मण, या पवित्र तीर्थाच्या महिमेचा उत्तम वृत्तांत सांगितला गेला आहे. कमळाच्या अवतरणाने (पतनाने) धरातलावर हे तीर्थ प्रकट झाले.
Verse 2
तत्रस्थेन भगवता विष्णुना शंकरेण च । यत्कृतं मुनिशार्दूल तत्सर्वं परिकीर्त्तय
हे मुनिशार्दूल! तेथे उपस्थित भगवान विष्णू आणि शंकर यांनी जे काही केले, ते सर्व सविस्तर सांग.
Verse 3
कथं यज्ञो हि देवेन विभुना तत्र कारितः । के सदस्या ऋत्विजश्च ब्राह्मणाः के समागताः
तेथे सर्वसमर्थ देवाने यज्ञ कसा करविला? त्याचे सदस्य कोण होते, ऋत्विज कोण होते, आणि कोणकोणते ब्राह्मण तेथे जमले होते?
Verse 4
के भागास्तस्य यज्ञस्य किं द्रव्यं का चदक्षिणा । का वेदी किं प्रमाणं च कृतं तत्र विरंचिना
त्या यज्ञात कोणकोणते भाग होते? यज्ञद्रव्य काय होते आणि दक्षिणा काय होती? वेदी कशी होती, तिचे प्रमाण (माप) किती होते, आणि विरंचि (ब्रह्मा) यांनी तेथे ती कशी रचली?
Verse 5
यो याज्यः सर्वदेवानां वेदैः सर्वत्र पठ्यते । कं च काममभिध्यायन्वेधा यज्ञं चकार ह
जो सर्व देवांचा याज्य आहे आणि ज्याची स्तुती वेदांत सर्वत्र पठिली जाते—त्या इच्छेचे ध्यान करून वेधा (ब्रह्मा) यांनी यज्ञ केला.
Verse 6
यथासौ देवदेवेशो ह्यजरश्चामरश्च ह । तथा चैवाक्षयः स्वर्गस्तस्य देवस्य दृश्यते
जसा तो देवांचा देवेश्वर अजरा व अमर आहे, तसाच त्या देवाचा स्वर्गही अक्षय दिसतो.
Verse 7
अन्येषां चैव देवानां दत्तः स्वर्गो महात्मना । अग्निहोत्रार्थमुत्पन्ना वेदा ओषधयस्तथा
इतर देवतांनाही महात्म्याने स्वर्ग दिला; आणि अग्निहोत्राच्या हेतुने वेद व औषधीही उत्पन्न झाल्या.
Verse 8
ये चान्ये पशवो भूमौ सर्वे ते यज्ञकारणात् । सृष्टा भगवतानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
भूमीवर जे इतर पशू आहेत, ते सर्व यज्ञकारणासाठी भगवंताने निर्माण केले—हीच वैदिकी श्रुती आहे.
Verse 9
तदत्र कौतुकं मह्यं श्रुत्वेदं तव भाषितम् । यं काममधिकृत्यैकं यत्फलं यां च भावनां
तुमचे हे भाषण ऐकून मला कुतूहल वाटले आहे—त्या एकाच कामनेच्या संदर्भात त्याचे फळ काय, आणि कोणती भावना (ध्यान) करावी?
Verse 10
कृतश्चानेन वै यज्ञः सर्वं शंसितुमर्हसि । शतरूपा च या नारी सावित्री सा त्विहोच्यते
खरोखर याने हा यज्ञ संपन्न केला आहे; म्हणून तू सर्व वृत्तांत यथार्थ सांगावा. आणि जी स्त्री शतरूपा आहे, तीच येथे सावित्री म्हणून कथिली आहे.
Verse 11
भार्या सा ब्रह्मणः प्रोक्ताः ऋषीणां जननी च सा । पुलस्त्याद्यान्मुनीन्सप्त दक्षाद्यांस्तु प्रजापतीन्
ती ब्रह्माची पत्नी म्हणून सांगितली आहे आणि ऋषींची जननीही तीच आहे—पुलस्त्यादि सात मुनींची तसेच दक्षादि प्रजापतींची.
Verse 12
स्वायंभुवादींश्च मनून्सावित्री समजीजनत् । धर्मपत्नीं तु तां ब्रह्मा पुत्रिणीं ब्रह्मणः प्रियः
सावित्रीने स्वायंभुव आदि मनूंना जन्म दिला. आणि ब्रह्म—ब्रह्मणाचा प्रिय—तिला धर्मपत्नी म्हणून, जणू स्वतःची कन्याच असावी तसे, स्वीकारले.
Verse 13
पतिव्रतां महाभागां सुव्रतां चारुहासिनीं । कथं सतीं परित्यज्य भार्यामन्यामविंदत
अशी पतिव्रता, महाभागा, सुव्रता व मधुर हास्यवती सती सोडून तो कसा दुसरी स्त्री पत्नी म्हणून स्वीकारू शकला?
Verse 14
किं नाम्नी किं समाचारा कस्य सा तनया विभोः । क्व सा दृष्टा हि देवेन केन चास्य प्रदर्शिता
तिचे नाव काय, तिचा आचार कसा? हे विभो, ती कोणाची कन्या आहे? देवाने तिला कुठे पाहिले, आणि तिला त्याला कोणी दाखविले?
Verse 15
किं रूपा सा तु देवेशी दृष्टा चित्तविमोहिनी । यां तु दृष्ट्वा स देवेशः कामस्य वशमेयिवान्
ती देवेशी कशी रूपवती होती, जिला पाहताच चित्त मोहित होई—जिचे दर्शन होताच देवाधिदेवही कामाच्या अधीन झाले?
Verse 16
वर्णतो रूपतश्चैव सावित्र्यास्त्वधिका मुने । या मोहितवती देवं सर्वलोकेश्वरं विभुम्
हे मुने, वर्णाने व रूपाने ती सावित्रीपेक्षाही अधिक होती; तिनेच सर्वलोकांचा ईश्वर, सर्वव्यापी देव यांना मोहित केले.
Verse 17
यथा गृहीतवान्देवो नारीं तां लोकसुंदरीं । यथा प्रवृत्तो यज्ञोसौ तथा सर्वं प्रकीर्तय
देवांनी त्या लोकसुंदरी स्त्रीला कसे स्वीकारले, आणि तो यज्ञ कसा पुढे प्रवृत्त झाला—हे सर्व विस्ताराने सांगावे.
Verse 18
तां दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे सावित्री किं चकार ह । सावित्र्यां तु तदा ब्रह्मा कां तु वृत्तिमवर्त्तत
ब्रह्माच्या बाजूला तिला पाहून सावित्रीने काय केले? आणि त्या वेळी सावित्रीविषयी ब्रह्माने कोणती भूमिका घेतली?
Verse 19
सन्निधौ कानि वाक्यानि सावित्री ब्रह्मणा तदा । उक्ताप्युक्तवती भूयः सर्वं शंसितुमर्हसि
त्या वेळी ब्रह्माच्या सन्निधीत सावित्रीने कोणती वचने उच्चारली? आधी सांगितली असली तरी कृपा करून सर्व काही पुन्हा विस्ताराने सांगा.
Verse 20
किं कृतं तत्र युष्माभिः कोपो वाथ क्षमापि वा । यत्कृतं तत्र यद्दृष्टं यत्तवोक्तं मया त्विह
तेथे तुम्ही काय केले? तो क्रोध होता की क्षमा? तेथे जे केले, जे पाहिले आणि तू जे बोललास—ते सर्व मला येथे सांग।
Verse 21
विस्तरेणेह सर्वाणि कर्माणि परमेष्ठिनः । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण विधेर्यज्ञविधिं परं
मी येथे विस्ताराने, काहीही न सोडता, परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांची सर्व कर्मे ऐकू इच्छितो; आणि विशेषतः विधी (ब्रह्मा) यांचा परम यज्ञविधी।
Verse 22
कर्मणामानुपूर्व्यं च प्रारंभो होत्रमेव च । होतुर्भक्षो यथाऽचापि प्रथमा कस्य कारिता
कर्मांची योग्य अनुक्रमणा, त्यांचा प्रारंभ, होमकर्म, आणि होतृपुरोहिताचा नियत भाग—हे सर्व प्रथम कोणी स्थापिले?
Verse 23
कथं च भगवान्विष्णुः साहाय्यं केन कीदृशं । अमरैर्वा कृतं यच्च तद्भवान्वक्तुमर्हति
आणि भगवान विष्णूंनी कोणाच्या द्वारा व कशा प्रकारे साहाय्य केले? तसेच अमर देवांनी जे काही केले—ते सर्व आपण सांगावे।
Verse 24
देवलोकं परित्यज्य कथं मर्त्यमुपागतः । गार्हपत्यं च विधिना अन्वाहार्यं च दक्षिणम्
देवलोक सोडून आपण मर्त्यलोकात कसे आलात? आणि विधिपूर्वक गार्हपत्य अग्नी, अन्वाहार्य (दक्षिण) अग्नी तसेच दक्षिणाग्नी कसे स्थापिले?
Verse 25
अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव तथा स्रुवम् । प्रोक्षणीयं स्रुचं चैव आवभृथ्यं तथैव च
त्याने आहवनीय अग्नी, वेदी व स्रुव यांची व्यवस्था केली; तसेच प्रोक्षणी (शिंपडण्याचे जलपात्र), स्रुच (आहुतीचा चमचा) आणि आवभृथ्य (समारोप-शुद्धिस्नान)ही केली।
Verse 26
अग्नींस्त्रींश्च यथा चक्रे हव्यभागवहान्हि वै । हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि
जसे त्याने हव्यभाग वाहणाऱ्या तीस अग्नी निर्माण केल्या, तसेच हव्याचे भोक्ते देव आणि कव्याचे भोक्ते पितरही त्याने उत्पन्न केले।
Verse 27
भागार्थं यज्ञविधिना ये यज्ञा यज्ञकर्मणि । यूपान्समित्कुशं सोमं पवित्रं परिधीनपि
आपला भाग (फल) मिळावा म्हणून यज्ञकर्मात विधीनुसार जे यज्ञ केले जातात, त्यांत यूप, समिधा, कुश, सोम, पवित्र (गाळणी) आणि परिधी (वेढणारी काष्ठे)ही येतात।
Verse 28
यज्ञियानि च द्रव्याणि यथा ब्रह्मा चकार ह । विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा
जसे ब्रह्म्याने पूर्वी यज्ञोपयोगी द्रव्ये निर्माण केली, तसेच तो पारमेष्ठ्य (परम स्रष्टा) कर्माने प्राचीन काळी तेजस्वीपणे उजळून निघाला।
Verse 29
क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च । मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा
क्षण, निमेष, काष्ठा, कला आणि त्रिकाल; तसेच मुहूर्त, तिथी, मास, दिवस आणि संवत्सरही (त्याने ठरविले)।
Verse 30
ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा । आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्
ऋतू, काळाचे संयोग आणि प्राचीन त्रिविध प्रमाण; आयुष्य, देह-क्षेत्रे (अंग-धातू), अपचय, लक्षणे व रूपाचे सौष्ठव।
Verse 31
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः
तीन वर्ण, तीन लोक आणि त्रैविद्य; तीन पावक (अग्नी) आहेत। त्रिकाल आणि तीन प्रकारची कर्मे (यज्ञादि); तीन वर्ण व तीन गुण आहेत।
Verse 32
सृष्टा लोकाः पराः स्रष्ट्रा ये चान्येनल्पचेतसा । या गतिर्धर्मयुक्तानां या गतिः पापकर्मणां
स्रष्ट्याने उच्च लोक निर्माण केले, तसेच अल्पबुद्धींसाठी इतर लोकही। धर्मयुक्तांची गती कोणती, आणि पापकर्म करणाऱ्यांची गती कोणती?
Verse 33
चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । चतुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः
तो चातुर्वर्ण्याचा उद्गम आणि त्या चातुर्वर्ण्याचा रक्षक आहे; तो चतुर्विद्येचा वेत्ता आणि चार आश्रमांचा आधार आहे।
Verse 34
यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः । यः परं परतः प्राह परं यः परमात्मवान्
जो परम ज्योती म्हणून श्रुत आहे, जो परम तप म्हणून श्रुत आहे; जो ‘पर’लाही ‘परतः’—त्याहीपलीकडे म्हणतो, तोच परमात्मसंपन्न आहे।
Verse 35
सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम् । वेद्यो यो वेदविदुषां यः प्रभुः प्रभवात्मनाम्
तो लोकसेतूंमध्ये सेतू आहे, मेध्य कर्मांमध्ये परम पवित्र आहे; वेद जाणणाऱ्यांना तोच वेद्य आहे, आणि प्रभवस्वभाव असणाऱ्यांचा तोच प्रभू आहे।
Verse 36
असुभूतश्च भूतानामग्निभूतोग्निवर्चसाम् । मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम्
तो सर्व भूतांचा प्राण होतो; तेजस्वींमध्ये तो अग्नी होतो। मनुष्यांमध्ये तो मन होतो आणि तपस्वींमध्ये तो तपच होऊन राहतो।
Verse 37
विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि । इत्येतत्सर्वमखिलान्सृजन्लोकपितामहः
नययुक्त वृत्तींचा विनय आहे, आणि तेजस्वींचे तेजही (त्याच्याच अधीन) आहे; असे हे सर्व अखिल निर्माण करून लोकपितामह ब्रह्म्याने सृष्टी प्रकट केली।
Verse 38
यज्ञाद्गतिं कामन्वैच्छत्कथं यज्ञे मतिः कृता । एष मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे संशयः परः
यज्ञातून मिळणारी गति इच्छित असता त्याची बुद्धी यज्ञात कशी स्थिर झाली? हे ब्रह्मन्, हाच माझा संशय—हाच माझा परम संशय आहे।
Verse 39
आश्चर्यः परमो ब्रह्मा देवैर्दैत्यैश्च पठ्यते । कर्मणाश्चर्यभूतोपि तत्त्वतः स इहोच्यते
देव आणि दैत्य दोघेही परम ब्रह्माला ‘आश्चर्य’ म्हणून कीर्तितात. कर्मांमुळे तो आश्चर्यरूप भासला तरी, येथे त्याचे तत्त्वतः स्वरूप सांगितले जात आहे।
Verse 40
पुलस्त्य उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः । यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः
पुलस्त्य म्हणाले—ब्रह्म्याविषयीही तू विचारलेला प्रश्नांचा हा मोठा भार खरोखरच महान आहे. मी माझ्या शक्तीनुसार सांगतो; त्या परम यशस्वी कथनास श्रवण कर.
Verse 41
सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् । सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्
ज्याला सहस्र मुख, सहस्र नेत्र आणि सहस्र चरण असलेला म्हणतात; ज्याचे सहस्र कान आहेत, आणि जो सहस्र हातांनी युक्त अव्यय आहे.
Verse 42
सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं । सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्
मी त्या प्रभूचे वंदन करतो—जो सहस्र जिभांचा, सहस्रगुण पराक्रमाचा, सहस्रांपलीकडील परमेश्वर आहे; जो सहस्रांनी दान देणारा, सहस्रांचा आदिस्रोत, सहस्र भुजांचा अव्यय आहे.
Verse 43
हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च । पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्
हवन, सवन (सोम-निष्पादन) तसेच हव्य (आहुती-द्रव्य) आणि होता; पात्रे व पवित्र करणारी साधने; वेदी, दीक्षा, चरु (यज्ञखीर) आणि स्रुव—हे सर्व वैदिक यज्ञाचे अंग आहेत.
Verse 44
स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम् । अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः
स्रुक, सोम (याग/आहुती) आणि अवभृथ-स्नान; प्रोक्षणी, दक्षिणा व धन; अध्वर्यु, सामग, विप्र; सदस्या, सदन (यज्ञशाळा) आणि सदः (यज्ञसत्र)—हे सर्वही त्याने प्रकट केले.
Verse 45
यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च । प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्
यूप, समिधा व कुश, दर्वी, चमस व ऊखळ; प्राग्वंश, यज्ञभूमी, होता आणि जे काही बंधन-दोर आहे—ही सर्व यज्ञाची अंगे मानली जातात।
Verse 46
ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च । प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा
ह्रस्व (संक्षिप्त) कर्मे, अतिप्रमाण (अतिविस्तार) व स्थिर प्रमाण; प्रायश्चित्ते, वाज-यज्ञ; तसेच स्थंडिल व कुश-विन्यास—हेही यज्ञविधीत सांगितले आहेत।
Verse 47
मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं । अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं
जो स्वतः मंत्र आहे तोच यज्ञ व हवन आहे; जो अग्नीत अर्पिलेला भाग स्वीकारतो; जो भव (शिव) आहे; जो अग्रभोक्ता व होमभोक्ता आहे—ज्याच्या ज्वाला शुभ आहेत आणि ज्याची आयुधे उद्यत आहेत।
Verse 48
आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः । यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां
वेद जाणणारे विप्र म्हणतात—हा यज्ञच शाश्वत प्रभू आहे। हे महाराज, आपण ज्या पुण्य व दिव्य कथेविषयी विचारता—
Verse 49
यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत् । हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च
ज्या हेतूसाठी भगवान ब्रह्म्याने भूमीवर यज्ञ केला—देव व मनुष्यांच्या हितासाठी, आणि लोकांच्या उत्पत्ती/प्रकटतेसाठी।
Verse 50
ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च । देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः
ब्रह्मा, कपिल आणि परमेष्ठी तसेच; देवगण व सप्तर्षी; आणि महायशस्वी त्र्यंबक (शिव)ही।
Verse 51
सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः । पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः
महानुभाव सनत्कुमार, महात्मा मनु, भगवान् प्रजापती—पुरातन देव—यांनी मग ते प्रवर्तित केले, वैश्वानर-अग्निसमान दीप्त तेजाने प्रज्वलित।
Verse 52
पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे । पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा
प्राचीन काळी, कमलज (ब्रह्मा) त्या कोटरात शयन करत असताना, पुष्कर येथे देव आणि तसेच ऋषिगण उत्पन्न झाले।
Verse 53
एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं
हा महात्म्याचा ‘पौष्करक’ नावाचा प्रादुर्भाव आहे; येथेच वेद-स्मृतींशी सुसंहित असे पुराण कथन केले जाते।
Verse 54
वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः । सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः
तेव्हा श्रुतिमुख असलेला वराहदेव विरिंची (ब्रह्मा)समोर प्रादुर्भूत झाला; सहाय्यासाठी देवश्रेष्ठाने वाराह रूप धारण केले।
Verse 55
विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत् । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः
पुष्करात ते विस्तीर्ण करून ते तीर्थ ‘कोकामुख’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. त्याचे पाय वेद, दात यूप, हात क्रतु, आणि मुख चिती (यज्ञवेदी) आहे.
Verse 56
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः
तो दिव्य महातपस्वी—अग्निजिह्व, दर्भ हेच ज्याचे रोम, ब्रह्मा ज्याचे शिर. त्याची दृष्टी अहोरात्र; तो वेदाचा अंग व श्रुतीचे भूषण आहे.
Verse 57
आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः
तो ‘आज्यनास’ व ‘स्रुवतुंड’ आहे; सामघोषाचा महान नाद ज्याच्यात आहे. सत्य-धर्ममय, श्रीमान, आणि कर्मपराक्रमामुळे सत्कृत आहे.
Verse 58
प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः । उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः
तो धीर आहे; त्याचे नख प्रायश्चित्त आहेत. त्याचे जानू यज्ञपशू; त्याचे रूपच मख (यज्ञ) आहे. त्याची आतडी उद्गाता; त्याचे लिंग होम; आणि तो फळ-बीजांतील महौषधी-शक्ती आहे.
Verse 59
वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः । वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्
तो अंतरी वायू व अंतरात्मा आहे; तो मंत्र, स्थैर्य, आपः, स्फिक्, सोम व शोणित आहे. तो वेदस्कंध, हविर्गंध, आणि देव-पितरांचे हव्य-कव्य अतिवेगाने वहाणारा आहे.
Verse 60
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः । दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्
त्याचे शरीर पूर्वाभिमुख व तेजस्वी होते; नानाविध दीक्षांनी तो पूजित होता. त्याचे हृदय दक्षिणाभिमुख; तो महान योगी—जणू स्वतः महा-सत्ररूप महान् होता.
Verse 61
उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः । छायापत्नीसहायो वै मणिशृंगमिवोच्छ्रितः
उपाकर्म व इष्टि-यज्ञाने तो रम्य दिसे; पवित्र प्रवर्ग्य आणि त्याच्या ‘आवर्त’ अलंकाराने भूषित. छाया-पत्नीच्या सहाय्यासह तो मणिमय शिखरासारखा उंच उभा राहिला.
Verse 62
सर्वलोकहितात्मा यो दंष्ट्रयाभ्युज्जहारगाम् । ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः
जो सर्वलोकहितस्वरूप आहे, त्याने आपल्या दंष्ट्रेने पृथ्वी उचलून वर आणली. मग पृथिवीधराने तिला तिच्या स्वस्थानात आणून पुन्हा प्रतिष्ठित केले.
Verse 63
ततो जगाम निर्वाणं पृथिवीधारणाद्धरिः । एवमादिवराहेण धृत्वा ब्रह्महितार्थिना
त्यानंतर पृथ्वी धारण करून हरि निर्वाणास गेले. अशा रीतीने ब्रह्माच्या हितासाठी धारण करणाऱ्या आदिवराहाने हे कार्य सिद्ध केले.
Verse 64
उद्धृता पुष्करे पृथ्वी सागरांबुगता पुरा । वृतः शमदमाभ्यां यो दिव्ये कोकामुखे स्थितः
पूर्वी सागरजलात बुडालेली पृथ्वी पुष्करात उद्धृत झाली. जो दिव्य कोकामुखात स्थित असून शम-दमांनी वेढलेला आहे, तोच वंदनीय आहे.
Verse 65
आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह । रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः
आदित्य, वसु, साध्य, मरुत व अन्य देवगणांसह; विश्वास सहाय करणाऱ्या रुद्रांसह; तसेच यक्ष, राक्षस आणि किन्नरांसह (तेथे उपस्थित होते)।
Verse 66
दिग्भिर्विदिग्भिः पृथिवी नदीभिः सह सागरैः । चराचरगुरुः श्रीमान्ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः
दिशा व विदिशांसह, पृथ्वीसह, नद्यांसह व सागरांसह—(सर्व तेथे होते); आणि श्रीमान् ब्रह्मा, चराचर सर्वांचा गुरु, ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ (तेथे होता)।
Verse 67
उवाच वचनं कोकामुखं तीर्थं त्वया विभो । पालनीयं सदा गोप्यं रक्षा कार्या मखे त्विह
तो असे वचन बोलला—“हे विभो! ‘कोकामुख’ नावाचे हे तीर्थ तुझ्याकडून सदैव जपले जावे; गुप्त ठेवावे, आणि येथे यज्ञकाळी याची रक्षा करावी।”
Verse 68
एवं करिष्ये भगवंस्तदा ब्रह्माणमुक्तवान् । उवाच तं पुनर्ब्रह्मा विष्णुं देवं पुरः स्थितम्
तेव्हा तो ब्रह्माला म्हणाला—“हे भगवन्, मी असेच करीन।” त्यानंतर समोर उभ्या असलेल्या देव विष्णूस ब्रह्माने पुन्हा संबोधिले।
Verse 69
त्वं हि मे परमो देवस्त्वं हि मे परमो गुरुः । त्वं हि मे परमं धाम शक्रादीनां सुरोत्तम
तूच माझा परम देव आहेस; तूच माझा परम गुरु आहेस। तूच माझे परम धाम (आश्रय) आहेस—हे शक्रादी देवांहून श्रेष्ठ सुरोत्तम!
Verse 70
उत्फुल्लामलपद्माक्ष शत्रुपक्ष क्षयावह । यथा यज्ञेन मे ध्वंसो दानवैश्च विधीयते
हे उमललेल्या निर्मळ कमलनेत्रा, शत्रुपक्षाचा क्षय करणाऱ्या! जसा या यज्ञाने व दानवांनी माझा ध्वंस घडविला जात आहे।
Verse 71
तथा त्वया विधातव्यं प्रणतस्य नमोस्तु ते । विष्णुरुवाच । भयं त्यजस्व देवेश क्षयं नेष्यामि दानवान्
तसेच तू करावे; जो नम्र होऊन वंदन करतो त्याला तुझा नमस्कार असो. विष्णू म्हणाले—हे देवेश, भय सोड; मी दानवांचा क्षय करीन.
Verse 72
ये चान्ते विघ्नकर्तारो यातुधानास्तथाऽसुराः । घातयिष्याम्यहं सर्वान्स्वस्ति तिष्ठ पितामह
आणि जे शेवटी विघ्न करणारे—यातुधान वा असुर—असतील, त्या सर्वांना मी संहार करीन. हे पितामह, तू कल्याणात स्थिर राहा.
Verse 73
एवमुक्त्वा स्थितस्तत्र साहाय्येन कृतक्षणः । प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश
असे बोलून तो तेथेच स्थिर राहिला; साहाय्याने तो क्षण योग्य रीतीने सिद्ध झाला. शुभ वारे वाहू लागले आणि दहा दिशा प्रसन्न झाल्या.
Verse 74
सुप्रभाणि च ज्योतींषि चंद्रं चक्रुः प्रदक्षिणम् । न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसेदुश्चापि सिंधवः
अतिशय तेजस्वी ज्योती व ग्रहांनी चंद्राची प्रदक्षिणा केली. ग्रहांनी कोणताही विघ्न-विग्रह केला नाही, आणि समुद्रही शांत व प्रसन्न झाले.
Verse 75
नीरजस्का भूमिरासीत्सकला ह्लाददास्त्वपः । जग्मुः स्वमार्गं सरितो नापि चुक्षुभुरर्णवाः
तेव्हा पृथ्वी सर्वथा धूळरहित होती आणि जल सर्वांगाने हर्षदायक होते। नद्या आपापल्या मार्गानेच वाहत राहिल्या, आणि समुद्रही क्षुब्ध झाला नाही।
Verse 76
आसन्शुभानींद्रियाणि नराणामंतरात्मनाम् । महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरवाचयन्
मनुष्यांच्या इंद्रिया शुभ झाल्या व अंतःकरणातील आत्म्याशी अनुरूप झाल्या। शोकमुक्त महर्षी वेदांचे उच्च स्वराने पठण करू लागले।
Verse 77
यज्ञे तस्मिन्हविः पाके शिवा आसंश्च पावकाः । प्रवृत्तधर्मसद्वृत्ता लोका मुदितमानसाः
त्या यज्ञात हविर्पाक होत असता अग्नी शुभ रीतीने प्रज्वलित होते। धर्म व सद्वर्तनात प्रवृत्त लोक आनंदित मनाचे होते।
Verse 78
विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः । ततो देवाः समायाता दानवा राक्षसैस्सह
सत्यप्रतिज्ञ विष्णूंची अच्युत, अविनाशी वाणी ऐकून देव तेथे एकत्र आले—दानव व राक्षसांसह.
Verse 79
भूतप्रेतपिशाचाश्च सर्वे तत्रागताः क्रमात् । गंधर्वाप्सरसश्चैव नागा विद्याधरागणाः
क्रमाने तेथे सर्व भूत, प्रेत व पिशाच आले. तसेच गंधर्व-अप्सरा, नाग आणि विद्याधरांचे गणही आले.
Verse 80
वानस्पत्याश्चौषधयो यच्चेहेद्यच्च नेहति । ब्रह्मादेशान्मारुतेन आनीताः सर्वतो दिशः
वृक्ष व औषधी—चलणाऱ्या आणि अचल—ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने वाऱ्याने सर्व दिशांतून आणल्या गेल्या।
Verse 81
यज्ञपर्वतमासाद्य दक्षिणामभितोदिशम् । सुरा उत्तरतः सर्वे मर्यादापर्वते स्थिताः
यज्ञपर्वतास पोहोचून आणि दक्षिण दिशेच्या सर्व परिसरात जाऊन, सर्व देव उत्तर दिशेस मर्यादापर्वतावर स्थिर झाले।
Verse 82
गंधर्वाप्सरसश्चैव मुनयो वेदपारगाः । पश्चिमां दिशमास्थाय स्थितास्तत्र महाक्रतौ
त्या महायज्ञात गंधर्व-अप्सरा तसेच वेदपारंगत मुनी पश्चिम दिशेस स्थान घेऊन उभे राहिले।
Verse 83
सर्वे देवनिकायाश्च दानवाश्चासुरागणाः । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा सुप्रीतास्ते परस्परम्
देवांचे सर्व समुदाय, दानव व असुरगण—राग मागे टाकून—परस्परांवर अत्यंत प्रसन्न झाले।
Verse 84
ऋषीन्पर्यचरन्सर्वे शुश्रूषन्ब्राह्मणांस्तथा । ऋषयो ब्रह्मर्षयश्च द्विजा देवर्षयस्तथा
ते सर्व ऋषींची परिचर्या करीत आणि ब्राह्मणांचीही शुश्रूषा करीत राहिले—ऋषी, ब्रह्मर्षी, द्विज तसेच देवर्षीही।
Verse 85
राजर्षयो मुख्यतमास्समायाताः समंततः । कतमश्च सुरोप्यत्र क्रतौ याज्यो भविष्यति
चारही दिशांतून श्रेष्ठ राजर्षी समंततः जमले. या क्रतूमध्ये कोणता देव याज्य ठरेल, कोणास हविर्भाग अर्पावा?
Verse 86
पशवः पक्षिणश्चैव तत्र याता दिदृक्षवः । ब्राह्मणा भोक्तुकामाश्च सर्वे वर्णानुपूर्वशः
पशु-पक्षीही ते दृश्य पाहण्याच्या इच्छेने तिथे गेले. आणि ब्राह्मण भक्षणाची इच्छा धरून, वर्णक्रमाने सर्वजण आले.
Verse 87
स्वयं च वरुणो रत्नं दक्षश्चान्नं स्वयं ददौ । आगत्यवरुणोलोकात्पक्वंचान्नंस्वतोपचत्
वरुणाने स्वतः रत्न दिले आणि दक्षाने स्वतः अन्न दिले. वरुणलोकातून येऊन त्याने स्वतःच अन्न शिजवून ते पूर्णपणे सिद्ध केले.
Verse 88
वायुर्भक्षविकारांश्च रसपाची दिवाकरः । अन्नपाचनकृत्सोमो मतिदाता बृहस्पतिः
वायू भक्ष्याच्या विकारांचे नियमन करतो; दिवाकर रस पचवितो. सोम अन्नपचन करतो आणि बृहस्पती मती प्रदान करतात.
Verse 89
धनदानं धनाध्यक्षो वस्त्राणि विविधानि च । सरस्वती नदाध्यक्षो गंगादेवी सनर्मदा
धनाध्यक्ष धनद (कुबेर) धनदानाचा स्वामी असून विविध वस्त्रांचाही अधिपती आहे. सरस्वती नद्यांची अग्रणी; आणि गंगादेवी नर्मदेसह पूज्य आहे.
Verse 90
याश्चान्याः सरितः पुण्याः कूपाश्चैव जलाशयाः । पल्वलानि तटाकानि कुंडानि विविधानि च
तसेच इतर पवित्र नद्या, विहिरी व जलाशय आहेत—दलदली, तळी आणि नानाविध कुंडेही।
Verse 91
प्रस्रवाणि च मुख्यानि देवखातान्यनेकशः । जलाशयानि सर्वाणि समुद्राः सप्तसंख्यकाः
मुख्य पर्वत-झरे आणि अनेक देव-निर्मित जलप्रवाहही आहेत; सर्व प्रकारचे जलाशय आहेत, आणि समुद्र सात मानले आहेत।
Verse 92
लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् । सप्तलोकाः सपातालाः सप्तद्वीपाः सपत्तनाः
लवण, इक्षुरस, सुरा, तूप, दही, दूध व निर्मळ जल यांच्या समुद्रांसह—पाताळांसह सात लोक, आणि नगरांसह सात द्वीप।
Verse 93
वृक्षा वल्ल्यः सतृणानि शाकानि च फलानि च । पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्च पंचमम्
वृक्ष, वेली, गवत, शाक व फळे; तसेच पृथ्वी, वायु, आकाश, जल आणि पाचवे तेज/अग्नी—ही (प्रकट तत्त्वे) आहेत।
Verse 94
सविग्रहाणि भूतानि धर्मशास्त्राणि यानि च । वेदभाष्याणि सूत्राणि ब्रह्मणा निर्मितं च यत्
सर्व देहधारी प्राणी, धर्मशास्त्रेही, वेदांची भाष्ये व सूत्रे—आणि ब्रह्म्याने निर्मिलेले जे काही, ते सर्व (यात) अंतर्भूत आहे।
Verse 95
अमूर्तं मूर्तमत्यन्तं मूर्तदृश्यं तथाखिलम् । एवं कृते तथास्मिंस्तु यज्ञे पैतामहे तदा
तेव्हा ब्रह्माच्या पैतामह यज्ञात, सर्व व्यवस्था अशी विधिपूर्वक झाल्यावर—जे अमूर्त आहे तेच मूर्तही; अत्यंत देहधारी, देहात दृश्य, आणि अखिल प्रपंच—सर्वांचे सम्यक् ज्ञान झाले।
Verse 96
देवानां संनिधौ तत्र ऋषिभिश्च समागमे । ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे स्थितो विष्णुः सनातनः
तेथे देवांच्या संनिधीत आणि ऋषींच्या सभेत, ब्रह्माच्या उजव्या पार्श्वास सनातन विष्णू उभे होते।
Verse 97
वामपार्श्वे स्थितो रुद्रः पिनाकी वरदः प्रभुः । ऋत्विजां चापि वरणं कृतं तत्र महात्मना
डाव्या पार्श्वास पिनाकधारी, वरद, प्रभू रुद्र उभे होते। तेथेच महात्म्याने ऋत्विजांचे (याज्ञिक पुरोहितांचे) वरण केले।
Verse 98
भृगुर्होतावृतस्तत्र पुलस्त्योध्वर्य्युसत्तमः । तत्रोद्गाता मरीचिस्तु ब्रह्मा वै नारदः कृतः
तेथे भृगूंना होता नेमले आणि पुलस्त्यांना श्रेष्ठ अध्वर्यु केले। मरीची उद्गाता झाले आणि नारदांना ब्रह्मा (यज्ञ-पर्यवेक्षक पुरोहित) नेमले।
Verse 99
सनत्कुमारादयो ये सदस्यास्तत्र ते भवन् । प्रजापतयो दक्षाद्या वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः
तेथे सनत्कुमार आदि सदस्य उपस्थित होते; दक्ष आदि प्रजापतीही होते. तसेच ब्राह्मणापासून आरंभ होणारे सर्व वर्णही एकत्र जमले होते।
Verse 100
ब्रह्मणश्च समीपे तु कृता ऋत्विग्विकल्पना । वस्त्रैराभरणैर्युक्ताः कृता वैश्रवणेन ते
ब्रह्माच्या सान्निध्यात ऋत्विजांची निवड व नेमणूक झाली; वैश्रवण (कुबेर) यांनी त्यांना वस्त्रे व अलंकार देऊन नियुक्त केले।
Verse 101
अंगुलीयैः सकटकैर्मकुटैर्भूषिता द्विजाः । चत्वारो द्वौ दशान्ये च त षोडशर्त्विजः
द्विज अंगठ्या, कटक/कर्णाभूषण आणि मुकुटांनी भूषित होते; चार, दोन आणि आणखी दहा—अशा रीतीने ते सोळा ऋत्विज होते।
Verse 102
ब्रह्मणा पूजिताः सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् । अनुग्राह्यो भवद्भिस्तु सर्वैरस्मिन्क्रताविह
प्रणामास अग्रस्थानी ठेवून ब्रह्मांनी तुम्हा सर्वांचा सत्कार केला आहे; म्हणून या यज्ञात तुम्ही सर्वांनी येथे त्याच्यावर अनुग्रह करावा।
Verse 103
पत्नी ममैषा सावित्री यूयं मे शरणंद्विजाः । विश्वकर्माणमाहूय ब्रह्मणः शीर्षमुंडनं
ही सावित्री माझी पत्नी आहे, आणि हे द्विजहो, तुम्हीच माझे शरण आहात। विश्वकर्म्याला बोलावून ब्रह्म्याचे शिरोमुंडन करा।
Verse 104
यज्ञे तु विहितं तस्य कारितं द्विजसत्तमैः । आतसेयानि वस्त्राणि दंपत्यर्थे तथा द्विजैः
यज्ञात त्याच्यासाठी जे विधान होते ते श्रेष्ठ द्विजांनी विधिपूर्वक पार पाडले; तसेच दांपत्याच्या हितासाठी द्विजांनी अळशीची वस्त्रेही आणली।
Verse 105
ब्रह्मघोषेण ते विप्रा नादयानास्त्रिविष्टपम् । पालयंतो जगच्चेदं क्षत्रियाः सायुधाः स्थिताः
ते ब्राह्मण ब्रह्मघोषाने त्रिविष्टप गुंजवीत होते; आणि सायुध क्षत्रिय हेच जग रक्षण करण्यासाठी सज्ज उभे होते।
Verse 106
भक्ष्यप्रकारान्विविधिन्वैश्यास्तत्र प्रचक्रिरे । रसबाहुल्ययुक्तं च भक्ष्यं भोज्यं कृतं ततः
तेथे वैश्यांनी विविध प्रकारचे भक्ष्य पदार्थ तयार केले; नंतर रसबहुल व समृद्ध असे भक्ष्य-भोज्य व्यंजन बनविले गेले।
Verse 107
अश्रुतं प्रागदृष्टं च दृष्ट्वा तुष्टः प्रजापतिः । प्राग्वाटेति ददौ नाम वैश्यानां सृष्टिकृद्विभुः
पूर्वी कधी न ऐकलेले व न पाहिलेले असे दृश्य पाहून प्रजापती प्रसन्न झाले; सर्वसमर्थ सृष्टिकर्त्याने वैश्यांना ‘प्राग्वाट’ हे नाव दिले।
Verse 108
द्विजानां पादशुश्रूषा शूद्रैः कार्या सदा त्विह । पादप्रक्षालनं भोज्यमुच्छिष्टस्य प्रमार्जनं
येथे शूद्रांनी सदैव द्विजांच्या पायांची सेवा करावी—पादप्रक्षालन करणे, त्यांच्या भोजनाचे उच्छिष्ट ग्रहण करणे, आणि उरलेले स्वच्छ करणे।
Verse 109
तेपि चक्रुस्तदा तत्र तेभ्यो भूयः पितामहः । शूश्रूषार्थं मया यूयं तुरीये तु पदे कृताः
त्यांनीही त्या वेळी तेथे तसेच केले. मग पितामह ब्रह्मा पुन्हा म्हणाले—“सेवेच्या हेतुने मी तुम्हाला चौथ्या पदात स्थापन केले आहे.”
Verse 110
द्विजानां क्षत्रबन्धूनां बन्धूनां च भवद्विधैः । त्रिभ्यश्शुश्रूषणा कार्येत्युक्त्वा ब्रह्मा तथाऽकरोत्
“तुमच्यासारख्या लोकांनी त्रयांची शुश्रूषा करावी—द्विजांची, क्षत्रबंधूंची आणि स्वबांधवांची,” असे सांगून ब्रह्मदेवांनी तसेच आचरण केले।
Verse 111
द्वाराध्यक्षं तथा शक्रं वरुणं रसदायकम् । वित्तप्रदं वैश्रवणं पवनं गंधदायिनम्
तो द्वाराध्यक्ष आहे; तसेच शक्र (इंद्र) आहे; वरुण रस देणारा आहे; वैश्रवण (कुबेर) धन देणारा आहे; आणि पवन (वायू) सुगंध देणारा आहे।
Verse 112
उद्योतकारिणं सूर्यं प्रभुत्वे माधवः स्थितः । सोमः सोमप्रदस्तेषां वामपक्ष पथाश्रितः
प्रभुत्वात माधव प्रकाश करणाऱ्या सूर्यरूपाने स्थित आहे; आणि सोम—त्यांना सोमरस देणारा—त्यांच्या वामपक्षाच्या पथावर आश्रित आहे।
Verse 113
सुसत्कृता च पत्नी सा सवित्री च वरांगना । अध्वर्युणा समाहूता एहि देवि त्वरान्विता
ती वरांगना सावित्री पत्नी म्हणून सुसत्कृत होती; अध्वर्युने तिला हाक मारली—“ये देवी, त्वरेने ये, विलंब नको।”
Verse 114
उत्थिताश्चाग्नयः सर्वे दीक्षाकाल उपागतः । व्यग्रा सा कार्यकरणे स्त्रीस्वभावेन नागता
सर्व अग्नी प्रज्वलित झाले, दीक्षेचा काळ आला; पण ती आवश्यक कार्यांत व्यग्र असल्याने आली नाही—स्त्रीस्वभाव तसाच।
Verse 115
इहवै न कृतं किंचिद्द्वारे वै मंडनं मया । भित्त्यां वैचित्रकर्माणि स्वस्तिकं प्रांगणेन तु
येथे दाराशी मी काहीही मांडण केलेले नाही. पण भिंतींवर विविध अलंकारिक रचना केल्या आहेत आणि अंगणात स्वस्तिक रेखाटले आहे.
Verse 116
प्रक्षालनं च भांडानां न कृतं किमपि त्विह । लक्ष्मीरद्यापि नायाता पत्नीनारायणस्य या
येथे भांड्यांचे धुणेही अजिबात झालेले नाही; म्हणून नारायणाची पत्नी लक्ष्मी आजही आलेली नाही.
Verse 117
अग्नेः पत्नी तथा स्वाहा धूम्रोर्णा तु यमस्य तु । वारुणी वै तथा गौरी वायोर्वै सुप्रभा तथा
अग्नीची पत्नी स्वाहा आणि यमाची पत्नी धूम्रोर्णा. तसेच वरुणाची वारुणी, वायूची गौरी आणि सुप्रभा (ही) आहेत.
Verse 119
ऋद्धिर्वैश्रवणी भार्या शम्भोर्गौरी जगत्प्रिया । मेधा श्रद्धा विभूतिश्च अनसूया धृतिः क्षमा
ऋद्धी ही वैश्रवण (कुबेर)ाची पत्नी; शंभू (शिव)ाची गौरी जगत्प्रिया. तसेच मेधा, श्रद्धा, विभूती, अनसूया, धृती आणि क्षमा (ही) आहेत.
Verse 120
गंगा सरस्वती चैव नाद्या याताश्च कन्यकाः । इंद्राणी चंद्रपत्नी तु रोहिणी शशिनः प्रियाः
गंगा, सरस्वती आणि नाद्या नदीकडे गेलेल्या कन्या; तसेच इंद्राणी आणि चंद्राची पत्नी रोहिणी—जी शशीला प्रिय आहे—(हीही होत्या).
Verse 121
अरुंधती वसिष्ठस्य सप्तर्षीणां च याः स्त्रियः । अनसूयात्रिपत्नी च तथान्याः प्रमदा इह
वसिष्ठांची पत्नी अरुंधती, सप्तर्षींच्या पत्न्या, तसेच अत्रीची पत्नी अनसूया आणि येथील इतर कुलीन साध्वी स्त्रिया (उल्लेखिल्या आहेत)।
Verse 122
वध्वो दुहितरश्चैव सख्यो भगिनिकास्तथा । नाद्यागतास्तु ताः सर्वा अहं तावत्स्थिता चिरं
सून, मुली, सख्या आणि भगिनी—आज त्यांपैकी कोणीही आलेले नाही. म्हणून मी येथे फार काळ थांबून वाट पाहत आहे.
Verse 123
नाहमेकाकिनी यास्ये यावन्नायांति ता स्त्रियः । ब्रूहि गत्वा विरंचिं तु तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्
जोपर्यंत त्या स्त्रिया येत नाहीत, तोपर्यंत मी एकटी जाणार नाही. तू जाऊन विरंची (ब्रह्मा) यांना सांग आणि तोवर येथे थोडा वेळ थांब.
Verse 124
सर्वाभिः सहिता चाहमागच्छामि त्वरान्विता । सर्वैः परिवृतः शोभां देवैः सह महामते
त्या सर्वांसह मी त्वरेने येत आहे; हे महामते, सर्व देवांनी वेढलेली मी शोभेसह येथे पोहोचते.
Verse 125
भवान्प्राप्नोति परमां तथाहं तु न संशयः । वदमानां तथाध्वर्युस्त्यक्त्वा ब्रह्माणमागतः
आपण परम पद प्राप्त कराल—यात मला संशय नाही. असे बोलत असतानाच अध्वर्यु (यज्ञपुरोहित) ब्रह्मांना सोडून येथे आला.
Verse 126
सावित्री व्याकुला देव प्रसक्ता गृहकर्माणि । सख्यो नाभ्यागता यावत्तावन्नागमनं मम
हे देव! सावित्री व्याकुळ असून गृहकर्मांत गुंतली आहे. तिच्या सख्या येईपर्यंत मी येणार नाही.
Verse 127
एवमुक्तोस्मि वै देव कालश्चाप्यतिवर्त्तते । यत्तेद्य रुचितं तावत्तत्कुरुष्व पितामह
हे देव! मी असेच सांगितले आहे, आणि काळही निघून जात आहे. म्हणून आज जे तुम्हाला रुचेल ते त्वरित करा, हे पितामह.
Verse 128
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा किंचित्कोपसमन्वितः । पत्नीं चान्यां मदर्थे वै शीघ्रं शक्र इहानय
असे ऐकून ब्रह्मा किंचित् क्रोधयुक्त होऊन म्हणाले—“हे शक्रा! माझ्यासाठी लवकर येथे दुसरी पत्नी आण.”
Verse 129
यथा प्रवर्तते यज्ञः कालहीनो न जायते । तथा शीघ्रं विधित्स्व त्वं नारीं कांचिदुपानय
जसा यज्ञ योग्य काळाविना होत नाही व चालत राहतो, तसाच तूही विधीनुसार लवकर एखादी स्त्री येथे आण.
Verse 130
यावद्यज्ञसमाप्तिर्मे वर्णे त्वां मा कृथा मनः । भूयोपि तां प्रमोक्ष्यामि समाप्तौ तु क्रतोरिह
माझा यज्ञ पूर्ण होईपर्यंत तू याबद्दल बोलण्याचा विचार मनात आणू नकोस. येथे क्रतु संपल्यावर मी तिला पुन्हा मुक्त करीन.
Verse 131
एवमुक्तस्तदा शक्रो गत्वा सर्वं धरातलं । स्त्रियो दृष्टाश्च यास्तेन सर्वाः परपरिग्रहाः
असे सांगितल्यावर तेव्हा शक्र (इंद्र) संपूर्ण धरातलावर फिरू लागला. त्याने ज्या-ज्या स्त्रिया पाहिल्या, त्या सर्व परपुरुषांच्या पत्नीच होत्या.
Verse 132
आभीरकन्या रूपाढ्या सुनासा चारुलोचना । न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी
एक आभीरकन्या होती—रूपसमृद्ध, सुंदर नाक व मोहक डोळ्यांनी युक्त. ती ना देवी, ना गंधर्वी, ना असुरी, ना नागकन्या होती.
Verse 133
न चास्ति तादृशी कन्या यादृशी सा वरांगना । ददर्श तां सुचार्वंगीं श्रियं देवीमिवापराम्
तिच्यासारखी कन्या कुठेही नाही—ती श्रेष्ठ सुंदरी होती. इंद्राने त्या सुचारु अंगांनी युक्त तिला जणू दुसरी श्रीदेवीच पाहिली.
Verse 134
संक्षिपन्तीं मनोवृत्ति विभवं रूपसंपदा । यद्यत्तु वस्तुसौंदर्याद्विशिष्टं लभ्यते क्वचित्
ऐश्वर्य व रूपसंपदा मनोवृत्तीला संकुचित करतात. आणि कधी जे काही विशेषत्व लाभते, तेही वस्तूच्या सौंदर्यामुळेच मिळते.
Verse 135
तत्तच्छरीरसंलग्नं तन्वंग्या ददृशे वरम् । तां दृष्ट्वा चिंतयामास यद्येषा कन्यका भवेत्
मग त्या तन्वंगीने त्या श्रेष्ठ पुरुषाला त्या देहाशी अगदी संलग्न पाहिले. तिला पाहून तो मनात विचार करू लागला—“ही कन्या (विवाहयोग्य) असती तर…”
Verse 136
तन्मत्तः कृतपुण्योन्यो न देवो भुवि विद्यते । योषिद्रत्नमिदं सेयं सद्भाग्यायां पितामहः
त्याच्याहून अधिक पुण्यवान व भाग्यवान असा दुसरा देव पृथ्वीवर नाही। हे स्त्रीरत्न—ही सेया—पितामह ब्रह्म्याने सद्गुणी भाग्येला अर्पण केली आहे।
Verse 137
सरागो यदि वा स्यात्तु सफलस्त्वेष मे श्रमः । नीलाभ्र कनकांभोज विद्रुमाभां ददर्श तां
“ती खरोखर अनुरक्त असेल तर माझा हा श्रम सफल होईल।” असे म्हणत त्याने तिला पाहिले—नील मेघासारखी, सुवर्ण कमळासारखी आणि लाल प्रवाळासारखी तेजस्वी।
Verse 138
त्विषं संबिभ्रतीमंगैः केशगंडे क्षणाधरैः । मन्मथाशोकवृक्षस्य प्रोद्भिन्नां कलिकामिव
तिच्या अंगांतून—केश, गाल आणि थरथरणाऱ्या अधरांतून—अशी कांती झळकत होती, जणू मन्मथाच्या अशोकवृक्षावर नवी कळी उमलली आहे।
Verse 139
प्रदग्धहृच्छयेनैव नेत्रवह्निशिखोत्करैः । धात्रा कथं हि सा सृष्टा प्रतिरूपमपश्यता
हृदय इच्छेने जळून गेले होते आणि नेत्र अग्निशिखांसारखे दाहक होते—तरीही धात्याने तिला कशी घडविली असेल, जर त्याने आधी असे अनुपम रूप पाहिले नसते?
Verse 140
कल्पिता चेत्स्वयं बुध्या नैपुण्यस्य गतिः परा । उत्तुंगाग्राविमौ सृष्टौ यन्मे संपश्यतः सुखं
जर मी स्वतःच्या बुद्धीने सृजन-नैपुण्याची परम गती कल्पिली असेल, तर या दोन उन्नत शिखरांसारख्या सृष्टीकृती पाहताना मला जो सुखानुभव होतो, तो खरोखर महान आहे।
Verse 141
पयोधरौ नातिचित्रं कस्य संजायते हृदि । रागोपहतदेहोयमधरो यद्यपि स्फुटम्
स्तनदर्शन होताच कोणाच्या हृदयात थोडी तरी हालचाल होत नाही? तरीही हा देह रागाने जखमी आहे; आणि अधर तर स्पष्टच नेत्रांना मोहवितो।
Verse 142
तथापि सेवमानस्य निर्वाणं संप्रयच्छति । वहद्भिरपि कौटिल्यमलकैः सुखमर्प्यते
तरीही जो सेवा करतो, त्याला ती निर्वाण प्रदान करते; आणि वाकडेपणाने व मलिन आवळ्यासारख्या गुणांनी वाहत असली तरी सुख अर्पित करते।
Verse 143
दोषोपि गुणवद्भाति भूरिसौंदर्यमाश्रितः । नेत्रयोर्भूषितावंता वाकर्णाभ्याशमागतौ
अतिशय सौंदर्याच्या संगतीने दोषही गुणासारखा भासतो; आणि नेत्रांचे अलंकृत कोपरे जणू कानांजवळ येऊन पोहोचले।
Verse 144
कारणाद्भावचैतन्यं प्रवदंति हि तद्विदः । कर्णयोर्भूषणे नेत्रे नेत्रयोः श्रवणाविमौ
तत्त्वज्ञ म्हणतात की देहभावातील चैतन्य कारणातूनच उत्पन्न होते; कानांचे भूषण नेत्र आहेत, आणि नेत्रांचे आधार हे दोन्ही—श्रवण—आहेत।
Verse 145
कुंडलांजनयोरत्र नावकाशोस्ति कश्चन । न तद्युक्तं कटाक्षाणां यद्द्विधाकरणं हृदि
इथे कुंडल आणि अंजन—दोन्हींसाठी कसलाही अवकाश नाही; आणि कटाक्षांनी हृदयात द्विधा-विभाजन करणे योग्य नाही।
Verse 146
तवसंबंधिनोयेऽत्र कथं ते दुःखभागिनः । सर्वसुंदरतामेति विकारः प्राकृतैर्गुणैः
येथे जे तुमच्याशी संबंधित आहेत, ते दुःखाचे भागी कसे होतील? प्राकृत गुणांच्या विकारानेही सर्वसौंदर्य प्राप्त होते।
Verse 147
वृद्धे क्षणशतानां तु दृष्टमेषा मया धनम् । धात्रा कौशल्यसीमेयं रूपोत्पत्तौ सुदर्शिता
हे वृद्धा! या शेकडो क्षणांत मी हे वैभव पाहिले. रूपोत्पत्तीमध्ये धात्याने हिच्यात कौशल्याची परमसीमा दाखविली आहे।
Verse 148
करोत्येषा मनो नॄणां सस्नेहं कृतिविभ्रमैः । एवं विमृशतस्तस्य तद्रूपापहृतत्विषः
कृत्रिम हावभावांनी ती पुरुषांचे मन स्नेहयुक्त करते. तो असे विचार करीत असतानाच तिच्या रूपाने त्याची कांती हरपली।
Verse 149
निरंतरोद्गतैश्छन्नमभवत्पुलकैर्वपुः । तां वीक्ष्य नवहेमाभां पद्मपत्रायतेक्षणाम्
तिला—नव्या सोन्यासारखी तेजस्वी, पद्मपत्रासारखी दीर्घ नेत्रांची—पाहताच त्याचे शरीर सतत उठणाऱ्या रोमांचाने झाकले गेले।
Verse 150
देवानामथ यक्षाणां गंधर्वोरगरक्षसाम् । नाना दृष्टा मया नार्यो नेदृशी रूपसंपदा
देव, यक्ष, गंधर्व, नाग आणि राक्षस यांच्यात मी अनेक स्त्रिया पाहिल्या; पण अशी रूपसंपदा कुणातही नव्हती।
Verse 151
त्रैलोक्यांतर्गतं यद्यद्वस्तुतत्तत्प्रधानतः । समादाय विधात्रास्याः कृता रूपस्य संस्थितिः
त्रैलोक्यात जे जे तत्त्व विद्यमान होते, ती ती त्यांच्या प्रधान स्वरूपाने एकत्र करून विधात्याने या सृष्टीच्या रूपाची स्थिर स्थापना केली।
Verse 152
इंद्र उवाच । कासि कस्य कुतश्च त्वमागता सुभ्रु कथ्यताम् । एकाकिनी किमर्थं च वीथीमध्येषु तिष्ठसि
इंद्र म्हणाला—तू कोण आहेस? कोणाची (कन्या वा पत्नी) आहेस, आणि कुठून आलीस, हे सुभ्रू, सांग. आणि तू एकटीच रस्त्याच्या मध्यभागी का उभी आहेस?
Verse 153
यान्येतान्यंगसंस्थानि भूषणानि बिभर्षि च । नैतानि तव भूषायै त्वमेतेषां हि भूषणम्
तू अंगावर जी भूषणे धारण केली आहेत, ती तुला शोभा देत नाहीत; उलट तूच त्या भूषणांची खरी शोभा आहेस।
Verse 154
न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी । किन्नरी दृष्टपूर्वा वा यादृशी त्वं सुलोचने
तू ना देवी आहेस, ना गंधर्वी, ना असुरी, ना नागकन्या; आणि तुझ्यासारखी किन्नरीही मी पूर्वी पाहिली नाही. हे सुलोचने, तू नेमकी कोणत्या स्वरूपाची आहेस?
Verse 155
उक्ता मयापि बहुशः कस्माद्दत्से हि नोत्तरम् । त्रपान्विता तु सा कन्या शक्रं प्रोवाच वेपती
मी तुला वारंवार विचारले, तरी तू उत्तर का देत नाहीस? तेव्हा ती कन्या लज्जेने भरून थरथरत शक्राला म्हणाली।
Verse 156
गोपकन्या त्वहं वीर विक्रीणामीह गोरसम् । नवनीतमिदं शुद्धं दधि चेदं विमंडकम्
हे वीर, मी गोपकन्या आहे; येथे गोरस विकते. हे शुद्ध ताजे नवनीत आहे आणि हे विमंडक, न मिसळलेले दही आहे.
Verse 157
दध्ना चैवात्र तक्रेण रसेनापि परंतप । अर्थी येनासि तद्ब्रूहि प्रगृह्णीष्व यथेप्सितम्
हे परंतप, येथे दही आहे, ताक आहे आणि रसही आहे. तुला जे हवे ते सांग; इच्छेप्रमाणे घे.
Verse 158
एवमुक्तस्तदा शक्रो गृहीत्वा तां करे दृढम् । अनयत्तां विशालाक्षीं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः
असे ऐकून शक्र (इंद्र) ने तिचा हात घट्ट धरला आणि त्या विशालाक्षीला जिथे ब्रह्मा स्थित होते तिथे नेले.
Verse 159
नीयमाना तु सा तेन क्रोशंती पितृमातरौ । हा तात मातर्हा भ्रातर्नयत्येष नरो बलात्
तो तिला नेत असताना ती आई-वडिलांना हाक मारून रडू लागली—“हाय तात! हाय माताः! हाय भ्राता! हा पुरुष मला बळाने नेत आहे!”
Verse 160
यदि वास्ति मया कार्यं पितरं मे प्रयाचय । स दास्यति हि मां नूनं भवतः सत्यमुच्यते
जर तुला माझी काही गरज असेल, तर माझ्या पित्याकडे मला माग. तो नक्कीच मला तुला देईल; तुझे म्हणणे सत्य आहे.
Verse 161
का हि नाभिलषेत्कन्या भर्तांरं भक्तिवत्सलम् । नादेयमपि ते किंचित्पितुर्मे धर्मवत्सल
भक्तिवत्सल पती कोणती कन्या न इच्छील? हे धर्मनिष्ठ प्रिय, माझ्या पित्याकडून तुला न देण्यासारखे काहीही नाही।
Verse 162
प्रसादये तं शिरसा मां स तुष्टः प्रदास्यति । पितुश्चित्तमविज्ञाय यद्यात्मानं ददामि ते
मी शिर झुकवून त्यांना प्रसन्न करीन; ते तुष्ट झाले की मला तुला देतील. पण पित्याचा हेतू न कळता मी स्वतःला तुला कसे देऊ?
Verse 163
धर्मो हि विपुलो नश्येत्तेन त्वां न प्रसादये । भविष्यामि वशे तुभ्यं यदि तातः प्रदास्यति
मोठा धर्म नष्ट होईल; म्हणून मी तुला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करीत नाही. वडील मला तुला देतील तरच मी तुझ्या अधीन होईन।
Verse 164
इत्थमाभाष्यमाणस्तु तदा शक्रोऽनयच्च ताम् । ब्रह्मणः पुरतः स्थाप्य प्राहास्यार्थे मयाऽबले
असे बोलले जाताच इंद्र तिला तेथे घेऊन गेला. ब्रह्माच्या समोर उभी करून, विनोदासाठी म्हणाला—“हे अबले, माझ्यामुळे…”।
Verse 165
आनीतासि विशालाक्षि मा शुचो वरवर्णिनि । गोपकन्यामसौ दृष्ट्वा गौरवर्णां महाद्युतिम्
“हे विशालनेत्री, तुला येथे आणले आहे; हे सुंदरवर्णे, शोक करू नकोस. त्या गोपकन्येला—गौरवर्ण व महातेजस्वी—पाहून (तो) असे म्हणाला.”
Verse 166
कमलामेव तां मेने पुंडरीकनिभेक्षणाम् । तप्तकांचनसद्भित्ति सदृशा पीनवक्षसम्
त्याने तिला साक्षात् लक्ष्मीच मानले—कमलनयना; तिचे पीन वक्ष तप्त सुवर्णभित्तीच्या तेजासारखे भासत होते।
Verse 167
मत्तेभहस्तवृत्तोरुं रक्तोत्तुंग नखत्विषं । तं दृष्ट्वाऽमन्यतात्मानं सापि मन्मनथचरम्
त्याला पाहून—ज्याच्या उरू मत्त हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे गोल आणि उंच नखे लाल तेजाने चमकत होती—तीही स्वतःला मन्मथाच्या अधीन चाललेली मानू लागली।
Verse 168
तत्प्राप्तिहेतु क धिया गतचित्तेव लक्ष्यते । प्रभुत्वमात्मनो दाने गोपकन्याप्यमन्यत
त्या प्राप्तीसाठी कोणत्या हेतूने तिचे चित्त असे तन्मय झाले आहे असे दिसते? दान देताना ती गोपकन्याही स्वतःला स्वामिनी मानू लागली।
Verse 169
यद्येष मां सुरूपत्वादिच्छत्यादातुमाग्रहात् । नास्ति सीमंतिनी काचिन्मत्तो धन्यतरा भुवि
जर हा माझ्या सुरूपतेमुळे आग्रहाने मला स्वीकारू इच्छित असेल, तर पृथ्वीवर माझ्याहून अधिक धन्य अशी कोणतीही सौभाग्यवती नाही।
Verse 170
अनेनाहं समानीता यच्चक्षुर्गोचरं गता । अस्य त्यागे भवेन्मृत्युरत्यागे जीवितं सुखम्
याच्यामुळेच मी येथे आणली गेले आणि तुमच्या दृष्टीस पडले. याचा त्याग केला तर मृत्यू; त्याग न केला तर सुखी जीवन।
Verse 171
भवेयमपमानाच्च धिग्रूपा दुःखदायिनी । दृश्यते चक्षुषानेन यापि योषित्प्रसादतः
या अपमानामुळे मी शापितरूप, दुःखदायिनी होवो; आणि या डोळ्यानेही मी केवळ स्त्रीच्या प्रसादानेच दिसते।
Verse 172
सापि धन्या न संदेहः किं पुनर्यां परिष्वजेत् । जगद्रूपमशेषं हि पृथक्संचारमाश्रितम्
तीही धन्य आहे—यात संशय नाही; मग जिचे तो आलिंगन करील ती किती अधिक धन्य! कारण त्याने अखिल जगत् आपले रूप केले आहे, तरीही तो वेगवेगळ्या रूपांनी पृथक् विचरत असल्यासारखा भासतो।
Verse 173
लावण्यं तदिहैकस्थं दर्शितं विश्वयोनिना । अस्योपमा स्मरः साध्वी मन्मथस्य त्विषोपमा
इथे एकाच ठिकाणी संकेंद्रित ते लावण्य विश्वयोनीने प्रकट केले. तिच्यासाठी स्मरही योग्य उपमा आहे, आणि तिची कांती मन्मथाच्या तेजासारखी आहे.
Verse 174
तिरस्कृतस्तु शोकोयं पिता माता न कारणम् । यदि मां नैष आदत्ते स्वल्पं मयि न भाषते
हा शोक तिरस्कारामुळेच आहे; पिता-माता कारण नाहीत. कारण तो मला स्वीकारत नाही आणि माझ्याशी फार थोडेच बोलतो.
Verse 175
अस्यानुस्मरणान्मृत्युः प्रभविष्यति शोकजः । अनागसि च पत्न्यां तु क्षिप्रं यातेयमीदृशी
तिचे असे स्मरण केल्याने शोकजन्य मृत्यू उद्भवेल; आणि पत्नी निरपराध असतानाही, ही स्त्री अशा रीतीने लवकरच निघून जाईल.
Verse 176
कुचयोर्मणिशोभायै शुद्धाम्बुज समद्युतिः । मुखमस्य प्रपश्यंत्या मनो मे ध्यानमागतम्
त्याचे मुख पाहताच—शुद्ध कमळासारखे तेजस्वी आणि कुचांवर मणीसारखी शोभा देणारे—माझे मन गाढ ध्यानात निमग्न झाले।
Verse 177
अस्यांगस्पर्शसंयोगान्न चेत्त्वं बहु मन्यसे । स्पृशन्नटसि तर्हि न त्वं शरीरं वितथं परम्
जर तू या अंगस्पर्श-संयोगाला फारसे महत्त्व देत नसशील, तर स्पर्श करत फिरत असूनही तू देह सर्वथा असत्य आहे असे खरेच म्हणू शकत नाहीस।
Verse 178
अथवास्य न दोषोस्ति यदृच्छाचारको ह्यसि । मुषितः स्मर नूनं त्वं संरक्ष स्वां प्रियां रतिम्
किंवा यात त्याचा दोष नाही; कारण तू यदृच्छेप्रमाणे वागणारा आहेस। निश्चयच तुझी लूट झाली आहे; स्मरण कर आणि तुझ्या प्रिया रतीचे रक्षण कर।
Verse 179
त्वत्तोपि दृश्यते येन रूपेणायं स्मराधिकः । ममानेन मनोरत्न सर्वस्वं च हृतं दृढम्
ज्या रूपाने तो दिसतो, त्या रूपाने तो तुझ्याहूनही—कामदेवापेक्षाही—अधिक आहे। हे माझ्या मनो-रत्ना, त्याने माझे सर्वस्व दृढपणे हिरावून घेतले।
Verse 180
शोभा या दृश्यते वक्त्रे सा कुतः शशलक्ष्मणि । नोपमा सकलं कस्य निष्कलंकेन शस्यते
हे शशचिन्हांकित चंद्रा! तुझ्या मुखातील जी शोभा दिसते ती कुठून आली? कारण जे सर्वथा निष्कलंक आहे, त्याची कोणत्याही सकल वस्तूशी पूर्ण उपमा योग्य ठरत नाही।
Verse 181
समानभावतां याति पंकजं नास्य नेत्रयोः । कोपमा जलशंखेन प्राप्ता श्रवणशंङ्खयोः
त्याच्या नेत्रांसमोर कमळही समरूप होते; आणि त्याचे कान जलशंखासारखी उपमा प्राप्त करतात।
Verse 182
विद्रुमोप्यधरस्यास्य लभते नोपमां ध्रुवम् । आत्मस्थममृतं ह्येष संस्रवंश्चेष्टते ध्रुवम्
प्रवाळालाही त्याच्या अधरांची खरी उपमा होत नाही; कारण त्याच्या अंतरी अमृत वसलेले असून ते निश्चयच सतत ओसंडते।
Verse 183
यदि किंचिच्छुभं कर्म जन्मांतरशतैः कृतम् । तत्प्रसादात्पुनर्भर्ता भवत्वेष ममेप्सितः
जर शेकडो जन्मांतरी मी काही शुभ कर्म केले असेल, तर त्या प्रसादफळाने हाच माझा इच्छित पुन्हा पती होवो।
Verse 184
एवं चिंतापराधीना यावत्सा गोपकन्यका । तावद्ब्रह्मा हरिं प्राह यज्ञार्थं सत्वरं वचः
ती गोपकन्या चिंतेने व्याकुळ होऊन तशीच असताना, यज्ञासाठी ब्रह्म्याने हरिला त्वरेने आग्रहाचे वचन सांगितले।
Verse 185
देवी चैषा महाभागा गायत्री नामतः प्रभो । एवमुक्ते तदा विष्णुर्ब्रह्माणं प्रोक्तवानिदम्
हे प्रभो, ही महाभागा देवी ‘गायत्री’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. असे म्हटल्यावर विष्णूंनी ब्रह्म्यास हे सांगितले।
Verse 186
तदेनामुद्वहस्वाद्य मया दत्तां जगत्प्रभो । गांधर्वेण विवाहेन विकल्पं मा कृथाश्चिरम्
म्हणून हे जगत्प्रभो! माझ्याकडून दिलेल्या या कन्येचे आजच पाणिग्रहण कर. गांधर्व-विवाहानेच विवाह होवो; फार काळ पर्याय करत विलंब करू नकोस।
Verse 187
अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम् । गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः
हे देवश्रेष्ठा! कुठलाही संकोच न ठेवता हिचा हात स्वीकार. गांधर्व-विवाहाने पितामह ब्रह्म्यानेही पूर्वी स्वतः हिचे वरण केले होते।
Verse 188
तामवाप्य तदा ब्रह्मा जगादाद्ध्वर्युसत्तमम् । कृता पत्नी मया ह्येषा सदने मे निवेशय
तिला प्राप्त करून तेव्हा ब्रह्म्याने श्रेष्ठ अध्वर्यूस म्हटले—“मी हिला तुझी पत्नी केले आहे; माझ्या सदनात हिला स्थान दे।”
Verse 189
मृगशृंगधरा बाला क्षौमवस्त्रावगुंठिता । पत्नीशालां तदा नीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः
मृगशिंग धारण केलेली, क्षौमवस्त्राने आच्छादित ती बाला तेव्हा वेदपारंगत ऋत्विजांनी पत्नीशाळेत नेली।
Verse 190
औदुंबेरण दंडेन प्रावृतो मृगचर्मणा । महाध्वरे तदा ब्रह्मा धाम्ना स्वेनैव शोभते
औदुंबरकाष्ठाचा दंड हातात घेऊन, मृगचर्म पांघरून ब्रह्मा तेव्हा महाध्वरात आपल्या स्वतेजानेच शोभून दिसतात।
Verse 191
प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा । तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्
त्यानंतर वेदपारंगत ब्राह्मणांनी भृगुसह होत्र (आहुतीकर्म) आरंभिले. त्यांनी त्या वेळी वेदोक्त कर्म विधिपूर्वक केले. अशा रीतीने पुष्कर येथे तो यज्ञ सहस्र युगांपर्यंत चालू राहिला.