Adhyaya 96

Verse 1

सुबाहुरुवाच । कीदृशैः कर्मभिः प्रेत्य गच्छंति नरकं नराः । स्वर्गं तु कीदृशैः प्रेत्य तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

सुबाहु म्हणाला—हे मुने! कोणत्या प्रकारच्या कर्मांनी मनुष्य मृत्यूनंतर नरकात जातात? आणि कोणत्या कर्मांनी ते मृत्यूनंतर स्वर्गाला जातात? कृपा करून मला ते सांगावे।

Verse 2

जैमिनिरुवाच । ब्राह्मण्यं पुण्यमुत्सृज्य ये द्विजा लोभमोहिताः । कुकर्माण्युपजीवंति ते वै निरयगामिनः

जैमिनी म्हणाला—लोभाने मोहित झालेले जे द्विज ब्राह्मण्याचे पुण्यधर्म सोडून कुकर्मांनी उपजीविका करतात, ते निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 3

नास्तिका भिन्नमर्यादाः कंदर्पविषयोन्मुखाः । दांभिकाश्च कृतघ्नाश्च ते वै निरयगामिनः

नास्तिक, मर्यादा भंग करणारे, काम-विषयांकडे झुकलेले, दांभिक व कृतघ्न—असे पुरुष निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 4

ब्राह्मणेभ्यः प्रतिश्रुत्य न प्रयच्छंति ये धनम् । ब्रह्मस्वानां च हर्तारो नरा निरयगामिनः

जे ब्राह्मणांना धन देण्याचे वचन देऊनही देत नाहीत, आणि जे ब्रह्मस्व (ब्राह्मणांची संपत्ती) हरण करतात—ते पुरुष निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 5

पुरुषाः पिशुनाश्चैव मानिनोऽनृतवादिनः । असंबद्धप्रलापाश्च ते वै निरयगामिनः

जे पुरुष पिशुन (चहाडीखोर), अभिमानी, असत्य बोलणारे आणि असंबद्ध व निरर्थक बडबड करणारे आहेत—ते निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 6

ये परस्वापहर्तारः परदूषणसूचकाः । परस्त्रीगामिनो ये च ते वै निरयगामिनः

जे परधन चोरतात, जे दुसऱ्यांचे दोष शोधून जाहीर करतात, आणि जे परस्त्रीगामी आहेत—ते निश्चयच नरकगामी होतात.

Verse 7

प्राणिनां प्राणहिंसायां ये नरा निरताः सदा । परनिंदारता ये वै ते वै निरयगामिनः

जे मनुष्य सदैव प्राण्यांच्या प्राणहिंसेत रत असतात, आणि जे परनिंदेत आसक्त असतात—ते निश्चयच नरकगामी होतात.

Verse 8

सुकूपानां तडागानां प्रपानां च परंतप । सरसां चैव भेत्तारो नरा निरयगामिनः

हे परंतप! जे मनुष्य उत्तम विहिरी, तळे, पाणपोई आणि सरोवरे फोडून नष्ट करतात—ते नरकगामी होतात.

Verse 9

विपर्यस्यंति ये दाराञ्छिशून्भृत्यातिथींस्तथा । उत्सन्नपितृदेवेज्या नरा निरयगामिनः

जे पत्नी, मुले, सेवक व अतिथी यांच्याशी विपरीत वागतात, आणि पितृयज्ञ व देवपूजा सोडून देतात—ते नरकगामी होतात.

Verse 10

प्रव्रज्यादूषका राजन्ये चैवाश्रमदूषकाः । सखीनां दूषकाश्चैव ते वै निरयगामिनः

हे राजन्! जे प्रव्रजितांची निंदा करतात, जे राजधर्म दूषित करतात, जे आश्रम भ्रष्ट करतात, आणि जे सत्सख्यांवर दोष लावतात—ते निश्चयच नरकगामी होतात.

Verse 11

आद्यं पुरुषमीशानं सर्वलोकमहेश्वरम् । न चिंतयंति ये विष्णुं ते वै निरयगामिनः

जे विष्णूचा—आद्य पुरुष, ईशान व सर्वलोकांचा महेश्वर—चिंतन करीत नाहीत, ते निश्चयच नरकगामी होतात।

Verse 12

प्रयाजानां मखानां च कन्यानां सुहृदां तथा । साधूनां च गुरूणां च दूषका निरयगामिनः

जे प्रयाजकर्मे व यज्ञांची, तसेच कन्या, सुहृद, साधू आणि गुरु यांची निंदा करतात, ते निश्चयच नरकगामी होतात।

Verse 13

काष्ठैर्वा शंकुभिर्वापि शून्यैरश्मभिरेव वा । ये मार्गानुपरुंधंति ते वै निरयगामिनः

जे लाकूड, खुंटे, दगड किंवा इतर अडथळे घालून मार्ग अडवितात, ते निश्चयच नरकगामी होतात।

Verse 14

सर्वभूतेष्वविश्वस्ताः कामेनार्तास्तथैव च । सर्वभूतेषु जिह्माश्च ते वै निरयगामिनः

जे सर्व प्राण्यांवर अविश्वास ठेवतात, कामाने पीडित असतात आणि सर्वांशी कपट करतात, ते निश्चयच नरकगामी होतात।

Verse 15

आगतान्भोजनार्थं तु ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् । प्रतिषेधं च कुर्वंति ते वै निरयगामिनः

जे भोजनासाठी आलेल्या, उपजीविकेने कष्टलेलेल्या ब्राह्मणांना नकार देतात वा परत पाठवतात, ते निश्चयच नरकगामी होतात।

Verse 16

क्षेत्रवृत्तिगृहच्छेदं प्रीतिच्छेदं च ये नराः । आशाच्छेदं प्रकुर्वंति ते वै निरयगामिनः

जे लोक इतरांची जमीन, उपजीविका आणि घर हिरावून घेतात, तसेच प्रेम आणि आशा नष्ट करतात, ते नक्कीच नरकात जातात।

Verse 17

शस्त्राणां चैव कर्त्तारः शल्यानां धनुषां तथा । विक्रेतारश्च राजेंद्र नरा निरयगामिनः

हे राजेंद्र! जे लोक शस्त्रे, भाले आणि धनुष्य बनवतात, तसेच जे त्यांची विक्री करतात, ते नरकात जाणारे असतात।

Verse 18

अनाथं विक्लवं दीनं रोगार्त्तं वृद्धमेव च । नानुकंपंति ये मूढास्ते वै निरयगामिनः

जे मूर्ख अनाथ, व्याकुळ, गरीब, रोगी आणि वृद्ध लोकांवर दया करत नाहीत, ते नक्कीच नरकात जातात।

Verse 19

नियमान्पूर्वमादाय ये पश्चादजितेंद्रियाः । अतिक्रामंति चांचल्यात्ते वै निरयगामिनः

जे लोक आधी नियम किंवा व्रत स्वीकारतात, पण नंतर इंद्रियांवर ताबा नसल्यामुळे चंचलतेने त्याचे उल्लंघन करतात, ते नरकात जातात।

Verse 20

इत्येते कथिता राजन्नरा निरयगामिनः । स्वर्गलोकस्य गंतारो ये जनास्तान्निबोध मे

हे राजा! अशा प्रकारे मी नरकात जाणाऱ्या लोकांचे वर्णन केले आहे. आता जे लोक स्वर्गलोकात जातात, त्यांच्याबद्दल माझ्याकडून ऐक।

Verse 21

सत्येन तपसा क्षांत्या दानेनाध्ययनेन च । ये धर्ममनुवर्तंते ते नराः स्वर्गगामिनः

सत्य, तप, क्षमा, दान व शास्त्राध्ययन यांनी जे धर्माचे निरंतर पालन करतात, ते नर स्वर्गगामी होतात।

Verse 22

ये च होमपरा ध्यानदेवतार्चनतत्पराः । आददाना महात्मानस्ते नराः स्वर्गगामिनः

जे होमकर्मात तत्पर, ध्यान व देवपूजनात रत आणि दानशील महात्मे आहेत, ते नर स्वर्गप्राप्ती करतात।

Verse 23

शुचयश्च शुचौ देशे वासुदेवपरायणाः । पठंति विष्णुं गायंति ते नराः स्वर्गगामिनः

जे शुद्ध आहेत, शुद्ध स्थानी वास करतात, वासुदेवपरायण आहेत, आणि विष्णूचे पठण व कीर्तन करतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 24

मातापित्रोश्च शुश्रूषां ये कुर्वंति सदादृताः । वर्जयंति दिवास्वप्नं ते नराः स्वर्गगामिनः

जे सदैव आदराने माता-पित्यांची सेवा करतात आणि दिवसा झोप टाळतात—ते नर स्वर्गगामी होतात।

Verse 25

सर्वहिंसानिवृत्ताश्च साधुसंगाश्च ये नराः । सर्वस्यापि हिते युक्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः

जे सर्व हिंसेपासून निवृत्त आहेत, साधुसंग करतात आणि सर्वांच्या हितासाठी तत्पर असतात—ते नर स्वर्गगामी होतात।

Verse 26

सर्वलोभनिवृत्ताश्च सर्वसाहाश्च ये नराः । सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः

जे पुरुष सर्व लोभापासून निवृत्त, प्रत्येक संकटात धीर व सहनशील आणि सर्वांचा आश्रय होतात—ते पुरुष स्वर्गगामी होतात।

Verse 27

शुश्रूषाभिस्तपोभिश्च गुरूणां मानदा नराः । प्रतिग्रहनिवृत्ता ये ते नराः स्वर्गगामिनः

जे पुरुष शुश्रूषा व तपाने गुरूंचा मान राखतात आणि प्रतिग्रह (भेट-स्वीकार) टाळतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 28

सहस्रपरिवेष्टारस्तथैव च सहस्रदाः । त्रातारश्च सहस्राणां ते नराः स्वर्गगामिनः

जे हजारोंची सेवा-संगत करतात, हजारोंचे दान देतात आणि हजारोंचे रक्षण करतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 29

भयात्पापात्तपाच्छोकाद्दारिद्र्यव्याधिकर्शितान् । विमुंचंति च ये जंतूंस्ते नराः स्वर्गगामिनः

जे भय, पाप, कष्ट, शोक, दारिद्र्य व रोगांनी पीडित जीवांना मुक्त करतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 30

आत्मस्वरूपवंतश्च यौवनस्थाश्च भारत । ये वै जितेंद्रिया धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः

हे भारत! जे आत्मस्वरूपात स्थित राहतात, यौवनातही स्थिर, जितेंद्रिय व धीर असतात—ते निश्चयच स्वर्गगामी होतात।

Verse 31

सुवर्णस्य च दातारो गवां भूमेश्च भारत । अन्नानां वाससां चैव ते नराः स्वर्गगामिनः

हे भारत! जे सुवर्ण, गायी, भूमी तसेच अन्न व वस्त्र यांचे दान करतात, ते पुण्यवान नर स्वर्गास जातात.

Verse 32

ये याचिताः प्रहृष्यंति प्रियं दत्वा वदंति च । त्यक्तदानफलेच्छाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः

जे मागितल्यावर आनंदाने दान करतात, प्रिय वस्तू देऊन मधुर वचन बोलतात आणि दानफळाची इच्छा सोडतात—ते नर स्वर्गगामी होतात.

Verse 33

निवेशनानां धान्यानां नराणां च परंतप । स्वयमुत्पाद्य दातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः

हे परंतप! जे स्वतः निवास-आश्रय व धान्य उत्पन्न करून, तसेच लोकांना सहाय्य देऊन दान करतात—ते पुरुष स्वर्गगामी होतात.

Verse 34

द्विषतामपि ये दोषान्न वदंति कदाचन । कीर्तयंति गुणान्ये च ते नराः स्वर्गगामिनः

जे द्वेष करणाऱ्यांचेही दोष कधीच बोलत नाहीत आणि त्यांच्या गुणांचेच कीर्तन करतात—ते नर स्वर्गगामी होतात.

Verse 35

ये परेषां श्रियं दृष्ट्वा न वितप्यंति मत्सरात् । प्रहृष्टाश्चाभिनंदंति ते नराः स्वर्गगामिनः

जे परक्यांची समृद्धी पाहून मत्सराने जळत नाहीत, उलट आनंदाने अभिनंदन करतात—ते नर स्वर्गास जातात.

Verse 36

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च श्रुतिशास्त्रोक्तमेव च । आचरंति महात्मानस्ते नराः स्वर्गगामिनः

प्रवृत्ती व निवृत्ती या दोन्ही मार्गांत जे महात्मे वेद-शास्त्रांनी सांगितलेलेच यथार्थ आचरण करतात, ते नर स्वर्गास जातात।

Verse 37

ये नराणां वचो वक्तुं न जानंति च विप्रियम् । प्रियवाक्यैकविज्ञातास्ते नराः स्वर्गगामिनः

जे लोक दुसऱ्यांना दुखावणारे अप्रिय वचन बोलणे जाणत नाहीत, आणि केवळ प्रिय वचनांसाठीच ओळखले जातात—ते नर स्वर्गगामी होतात।

Verse 38

ये नामभागान्कुर्वंति क्षुत्तृष्णा श्रमपीडिताः । हंतकारस्य कर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः

भूक, तहान व श्रमाने पीडित असूनही जे आपला नियत नाम-भाग (पवित्र नामजपाचा अंश) पूर्ण करतात, ते ‘हंतकार’चे कर्ते होऊन स्वर्गास जातात।

Verse 39

वापीकूपतडागानां प्रपानां चैव वेश्मनाम् । आरामाणां च कर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः

जे लोक बावडी, विहीर, तळे, पाणपोई, धर्मशाळा/आश्रयगृह आणि उपवन-आराम उभारतात, ते नर स्वर्गगामी होतात।

Verse 40

असत्येष्वपि ये सत्या ऋजवो नार्जवेष्वपि । रिपुष्वपिहिता ये च ते नराः स्वर्गगामिनः

असत्य लोकांतही जे सत्यनिष्ठ राहतात; कुटिलांतही जे सरळ राहतात; आणि शत्रूंप्रतीही वैर संयमित ठेवतात—ते नर स्वर्गास जातात।

Verse 41

यस्मिन्कस्मिन्कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः । सानुक्रोशाः सदाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः

ज्या कोणत्याही कुळात जन्मलेले, अनेक पुत्रांनी समृद्ध व शतायुषी, करुणाशील आणि सदाचारी असे नर स्वर्गास जातात।

Verse 42

कुर्वंत्यवंध्यं दिवसं धर्मेणैकेन सर्वदा । व्रतं गृह्णंति ये नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः

जे नर सदैव धर्माच्या एका तरी कर्माने दिवस सफल करतात आणि नित्य व्रत स्वीकारतात, ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 43

आक्रोशंतं स्तुवंतं च तुल्यं पश्यंति ये नराः । शांतात्मानो जितात्मानस्ते नराः स्वर्गगामिनः

जे नर निंदक व स्तुती करणारा यांना समान मानतात, मनाने शांत व आत्मसंयमी असतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 44

ये चापि भयसंत्रस्तान्ब्राह्मणांश्च तथा स्त्रियः । सार्थान्वा परिरक्षंति ते नराः स्वर्गगामिनः

जे भयभीत ब्राह्मण, तसेच स्त्रिया किंवा प्रवासी/व्यापाऱ्यांचे काफिले यांचे रक्षण करतात, ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 45

गंगायां पुष्करे तीर्थे गयायां च विशेषतः । पितृपिंडप्रदातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः

जे गंगेत, पुष्करतीर्थात आणि विशेषतः गयेत पितरांस पिंडदान करतात, ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 46

न वशे चेंद्रियाणां च ये नराः संयमस्थिताः । त्यक्तलोभभयक्रोधास्ते नराः स्वर्गगामिनः

जे पुरुष इंद्रियांच्या वश होत नाहीत, संयमात स्थित राहतात आणि लोभ, भय व क्रोध त्यागतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 47

यूका मत्कुणदंशादीन्ये जंतूंस्तुदतस्तनुम् । पुत्रवत्परिरक्षंति ते नराः स्वर्गगामिनः

जे पुरुष उवा, खटमळ, डास इत्यादी देहाला चावणारे-डसणारे जीवही पुत्रासारखे जपतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 48

अज्ञानाच्च यथोक्तेन विधिना संचयंति च । सर्वद्वंद्वसहा लोके ते नराः स्वर्गगामिनः

अज्ञानामुळेही जे शास्त्रोक्त विधीने संचय (पुण्य/दान इ.) करतात आणि जगातील सर्व द्वंद्वे सहन करतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 49

ये पूताः परदारांश्च कर्मणा मनसा गिरा । रमयंति न सत्वस्थास्ते नराः स्वर्गगामिनः

जे पुरुष पवित्र व संयमी आहेत, आणि कर्माने, मनाने व वाणीने परस्त्रीला रिझवत नाहीत—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 50

निंदितानि न कुर्वंति कुर्वंति विहितानि च । आत्मशक्तिं विजानंति ते नराः स्वर्गगामिनः

जे पुरुष निंद्य कर्म करत नाहीत, विधिपूर्वक विहित कर्म करतात आणि आत्मशक्ती जाणतात—ते स्वर्गगामी होतात।

Verse 51

एवं ते कथितं सर्वं मया तत्त्वेन पार्थिव । दुर्गतिः सद्गतिश्चैव प्राप्यते कर्मभिर्यथा

हे राजन्, मी तुला तत्त्वतः सर्व काही सांगितले आहे—कर्मांप्रमाणे दुर्गती व सद्गती दोन्ही प्राप्त होतात।

Verse 52

नरः परेषां प्रतिकूलमाचरन्प्रयाति घोरं नरकं सुदारुणम् । सदानुकूलस्य नरस्य जीविनः सुखावहा मुक्तिरदूरसंस्थिता

जो मनुष्य परक्यांशी प्रतिकूल वागतो तो घोर व अत्यंत दारुण नरकास जातो; पण जो सदा अनुकूल भावे जगतो, त्याच्यासाठी सुखदायी मुक्ति दूर नाही।

Verse 96

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे षण्णवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत, गुरुतीर्थमाहात्म्य व च्यवनचरित्रातील शहाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।