Adhyaya 85

Verse 1

वेन उवाच । भगवन्देवदेवेश प्रसादाच्च मम त्वया । भार्यातीर्थं समाख्यातं पितृतीर्थमनुत्तमम्

वेन म्हणाला—हे भगवन्, हे देवदेवेश! तुमच्या कृपेने तुम्ही मला भार्या-तीर्थ आणि अनुपम पितृ-तीर्थ यांचे वर्णन सांगितले आहे.

Verse 2

मातृतीर्थं हृषीकेश बहुपुण्यप्रदायकम् । प्रसादसुमुखो भूत्वा गुरुतीर्थं वदस्व मे

हे हृषीकेश! मातृतीर्थ बहुपुण्य देणारे आहे. कृपाप्रसन्न होऊन मला गुरुतीर्थाचे वर्णन सांगावे.

Verse 3

श्रीभगवानुवाच । कथयिष्याम्यहं राजन्गुरुतीर्थमनुत्तमम् । सर्वपापहरं प्रोक्तं शिष्याणां गतिदायकम्

श्रीभगवान म्हणाले: हे राजन्! मी अनुपम गुरुतीर्थ सांगतो; ते सर्व पापांचे हरण करणारे व शिष्यांना परम गती देणारे आहे.

Verse 4

शिष्याणां परमं पुण्यं धर्मरूपं सनातनम् । परं तीर्थं परं ज्ञानं प्रत्यक्षफलदायकम्

शिष्यांसाठी हे परम पुण्य—सनातन धर्मस्वरूप आहे. हे परम तीर्थ, परम ज्ञान असून प्रत्यक्ष फल देणारे आहे.

Verse 5

यस्यप्रसादाद्राजेंद्र इहैव फलमश्नुते । परलोके सुखं भुंक्ते यशः कीर्तिमवाप्नुयात्

हे राजेंद्र! ज्याच्या कृपेने मनुष्य इहलोकीच फल भोगतो; परलोकी सुख भोगतो आणि यश-कीर्ती प्राप्त करतो.

Verse 6

प्रसादाद्यस्य राजेंद्र गुरोश्चैव महात्मनः । प्रत्यक्षं दृश्यते शिष्यैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

हे राजेंद्र! त्या महात्मा गुरूच्या कृपेने शिष्यांना त्रैलोक्य—चराचरसहित—प्रत्यक्ष दिसते.

Verse 7

व्यवहारं च लोकानामाचारं नृपनंदन । विज्ञानं विंदते शिष्यो मोक्षं चैव प्रयाति च

हे नृपनंदना! शिष्य लोकांचा व्यवहार व योग्य आचार शिकतो; तो खरे ज्ञान प्राप्त करतो आणि शेवटी मोक्षालाही पोहोचतो.

Verse 8

सर्वेषामेव लोकानां यथा सूर्यः प्रकाशकः । गुरुः प्रकाशकस्तद्वच्छिष्याणां गतिरुत्तमा

जसा सूर्य सर्व लोकांना प्रकाश देतो, तसा गुरु प्रकाशक आहे; शिष्यांसाठी तोच परम आश्रय व उत्तम गती आहे.

Verse 9

रात्रावेव प्रकाशेच्च सोमो राजा नृपोत्तम । तेजसा साधयेत्सर्वमधिकारं चराचरम्

हे नृपोत्तमा! सोमराज चंद्र रात्रौ विशेष प्रकाशतो; आपल्या तेजाने तो चराचर सर्वांवर अधिकार व प्रभाव साधतो.

Verse 10

गृहेप्रकाशयेद्दीपः समूहं नृपसत्तम । तेजसा नाशयेत्सर्वमंधकारघनाविलम्

हे नृपसत्तमा! दीपाने घराचा सर्व भाग उजळवावा; आपल्या प्रकाशाने घन व मलिन अंधार पूर्ण नष्ट करावा.

Verse 11

अज्ञानतमसा व्याप्तं शिष्यं द्योतयते गुरुः । शिष्यप्रकाशौद्द्योतैरुपदेशैर्महामते

हे महामते! गुरु अज्ञानाच्या तमाने व्यापलेल्या शिष्याला प्रकाशित करतो; शिष्याचा अंतःप्रकाश जागविणाऱ्या उपदेशांनी.

Verse 12

दिवाप्रकाशकः सूर्यः शशीरात्रौ प्रकाशकः । गृहप्रकाशको दीपस्तमोनाशकरः सदा

दिवसाचा प्रकाशक सूर्य, आणि रात्रीचा प्रकाशक चंद्र. घराचा प्रकाश दीप असून तो सदैव अंधाराचा नाश करतो.

Verse 13

रात्रौ दिवा गृहस्यांते गुरुः शिष्यं सदैव हि । अज्ञानाख्यं तमस्तस्य गुरुः सर्वं प्रणाशयेत्

रात्रंदिवस, आपल्या निवासाच्या अंतःस्थानीही गुरु सदैव शिष्याची काळजी घ्यावी; आणि शिष्याच्या ‘अज्ञान’ नावाच्या तमाचा गुरु पूर्ण नाश करावा.

Verse 14

तस्माद्गुरुः परं तीर्थं शिष्याणामवनीपते । एवं ज्ञात्वा ततः शिष्यः सर्वदा तं प्रपूजयेत्

म्हणून, हे राजन्, शिष्यांसाठी गुरु हेच परम तीर्थ आहे. हे जाणून शिष्याने सदैव त्या गुरूची पूजा व सेवा करावी.

Verse 15

गुरुं पुण्यमयं ज्ञात्वा त्रिविधेनापि कर्मणा । इत्यर्थे श्रूयते विप्र इतिहासः पुरातनः

गुरूला सर्वथा पुण्यमय जाणून, त्रिविध कर्माने—काया, मन, वाणीने—त्यांचा सन्मान करावा; याच अर्थाने, हे विप्र, एक प्राचीन इतिहास ऐकला जातो.

Verse 16

सर्वपापहरः प्रोक्तश्च्यवनस्य महात्मनः । भार्गवस्य कुले जातश्च्यवनो मुनिसत्तमः

महात्मा च्यवन मुनी सर्व पापांचा नाश करणारे म्हणून सांगितले आहेत. ते मुनिश्रेष्ठ च्यवन भृगुवंशात—भार्गव कुळात—जन्मले.

Verse 17

तस्य चिंता समुत्पन्ना एकदा तु नृपोत्तम । कदाहं ज्ञानसंपन्नो भविष्यामि महीतले

एकदा, हे नृपोत्तम, त्याच्या मनात चिंता उत्पन्न झाली— “या भूमीवर मी कधी खरे ज्ञानसंपन्न होईन?”

Verse 18

दिवारात्रौप्रचिंतेत्स ज्ञानार्थी मुनिसत्तमः । एवं तु चिंतमानस्य मतिरासीन्महात्मनः

ज्ञानार्थी तो मुनिश्रेष्ठ दिवसरात्र सतत चिंतन करी; असे चिंतन करत असता त्या महात्म्याच्या मनात दृढ निश्चय उत्पन्न झाला।

Verse 19

तीर्थयात्रां प्रयास्यामि अभीष्टफलदायिनीम् । गृहक्षेत्रादिसंत्यज्य भार्यां पुत्रं धनं ततः

“अभीष्ट फल देणारी तीर्थयात्रा मी आरंभ करीन; घर, शेत इत्यादी सोडून, नंतर पत्नी, पुत्र व धनही त्यागीन।”

Verse 20

तीर्थयात्राप्रसंगेन अटते मेदिनीं तदा । लोमानुलोमयात्रां स गंगायाः कृतवान्नृप

मग तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तो पृथ्वीवर भटकू लागला; आणि हे राजन्, त्याने गंगेची प्रवाहासोबत व प्रवाहाविरुद्ध अशी लोमानुलोम यात्रा केली।

Verse 21

स तद्वन्नर्मदायाश्च सरस्वत्या मुनीश्वरः । गोदावर्यादिसर्वासां नदीनां सागरस्य च

त्याचप्रमाणे, हे मुनिश्रेष्ठ, त्याने नर्मदा व सरस्वती, तसेच गोदावरीपासून आरंभ करून सर्व नद्या आणि समुद्र यांचाही उल्लेख केला।

Verse 22

अन्येषां सर्वतीर्थानां क्षेत्राणां च नृपोत्तम । देवानां पुण्यलिगानां यात्राव्याजेन सोऽभ्रमत्

हे नृपोत्तम! तो यात्रेचा बहाणा करून इतर सर्व तीर्थे व पवित्र क्षेत्रे फिरत राहिला आणि देवांच्या पुण्यदायक लिंगचिन्हांचे दर्शन घेत राहिला।

Verse 23

भ्रममाणस्य तस्यापि तीर्थेषु परमेषु च । भ्रममाणः समायातः क्षेत्राणामुत्तमं तदा । कायश्च निर्मलो जातः सूर्यतेजः समप्रभः

परम तीर्थांतही भटकत तो फिरत-फिरत अखेर त्या वेळी क्षेत्रांतील उत्तम स्थानी येऊन पोहोचला. तेव्हा त्याचे शरीर निर्मळ झाले आणि सूर्यतेजासारखे दीप्तिमान झाले।

Verse 24

च्यवनः काशते दीप्त्या पूतात्मानेन कर्मणा

च्यवन आपल्या धर्ममय कर्मांनी अंतःकरण शुद्ध करून तेजाने उजळून निघाला।

Verse 25

नर्मदा दक्षिणे कूले नाम्ना अमरकंटकम् । ददर्श सुमहालिगं सर्वेषां गतिदायकम्

नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर ‘अमरकंटक’ नावाच्या स्थानी त्याने एक अतिमहान लिंगाचे दर्शन घेतले, जे सर्वांना परमगती देणारे आहे।

Verse 26

नत्वा स्तुत्वा तु संपूज्य सिद्धनाथं महेश्वरम् । ज्वालेश्वरं ततो दृष्ट्वा दृष्ट्वा चाप्यमरेश्वरम्

सिद्धनाथ महेश्वरांना नमस्कार करून, स्तुती करून व विधिपूर्वक पूजन करून त्याने पुढे ज्वालेश्वराचे दर्शन घेतले आणि अमरेश्वराचेही दर्शन घेतले।

Verse 27

ब्रह्मेशं कपिलेशं च मार्कंडेश्वरमुत्तमम् । एवं यात्रां ततः कृत्वा ओंकारं समुपागतः

अशा रीतीने ब्रह्मेश, कपिलेश आणि उत्तम मार्कंडेश्वर यांचे दर्शन-पूजन करून, त्याने यात्रा पूर्ण केली व नंतर ओंकारास पोहोचला।

Verse 28

वटच्छायां समाश्रित्य शीतलां श्रमनाशिनीम् । सुखेन संस्थितो विप्रश्च्यवनो भृगुनंदनः

वटवृक्षाच्या शीतल, श्रमनाशिनी छायेत आश्रय घेऊन, भृगुनंदन ब्राह्मण च्यवन तेथे सुखाने विसावला।

Verse 29

तत्र स्वनं स शुश्राव समुक्तं पक्षिणा तदा । दिव्यभाषा समायुक्तं ज्ञानविज्ञानसंयुतम्

तेथे त्याने त्या वेळी एका पक्ष्याने उच्चारलेला स्वर ऐकला—जो दिव्य भाषेने युक्त आणि ज्ञान-विज्ञानाने संयुक्त होता।

Verse 30

शुकश्च एकस्तत्रास्ते बहुकालप्रजीवकः । कुंजलोनाम धर्मात्मा चतुःपुत्रः सभार्यकः

तेथे एकच पोपट राहात होता, जो दीर्घकाळ जगणारा होता. त्याचे नाव ‘कुंजल’; तो धर्मात्मा, पत्नीसमवेत राहणारा आणि चार पुत्रांचा पिता होता।

Verse 31

आसंस्तस्य हि पुत्राश्च चत्वारः पितृनंदनाः । तेषां नामानि राजेंद्र कथयिष्ये तवाग्रतः

त्याचे चार पुत्र होते, जे पित्याला आनंद देणारे होते. हे राजेंद्र, आता मी तुझ्यासमोर त्यांची नावे सांगतो।

Verse 32

ज्येष्ठस्तु उज्ज्वलो नाम द्वितीयस्तु समुज्ज्वलः । तृतीयो विज्वलोनाम चतुर्थश्च कपिंजलः

ज्येष्ठाचे नाव ‘उज्ज्वल’, दुसऱ्याचे ‘समुज्ज्वल’; तिसऱ्याचे ‘विज्वल’ आणि चौथ्याचे ‘कपिंजल’ असे होते.

Verse 33

एवं पुत्रास्तु चत्वारः कुंजलस्य महामते । शुकस्य तस्य पुण्यस्य पितृमातृपरायणाः

अशा रीतीने, हे महामते, कुंजलाचे चार पुत्र होते—त्या पुण्यशील शुकाचे—जे पितृ-मातृसेवेत परायण होते.

Verse 34

भ्रमंति गिरिकुंजेषु द्वीपेषु च समाहिताः । भोजनार्थं तु संक्षुब्धाः क्षुधया परिपीडिताः

ते गिरिकुंजांत व द्वीपांत एकाग्रचित्त होऊन भटकत; अन्नाच्या शोधात व्याकुळ होऊन भुकेने पीडित होत.

Verse 35

स्वोदरस्थां क्षुधां सौम्य फलैरमृतसन्निभैः । अमृतस्वादुतोयेन शमयंति नृपोत्तम

हे सौम्य, हे नृपोत्तम! ते आपल्या उदरातील क्षुधा अमृतसदृश फळांनी व अमृतासारख्या मधुर जलाने शांत करीत.

Verse 36

फलं पक्वं रसालं तु आहारार्थं सुपुत्रकाः । दत्वा फलानि दंपत्योर्निक्षिपंति प्रयत्नतः

“हे सुपुत्रांनो! आहारासाठी पिकलेली, रसाळ फळे देऊन ते दांपत्यासाठीही फळे श्रद्धेने प्रयत्नपूर्वक ठेवतात।”

Verse 37

मातुरर्थे महाभागा भक्तिभावसमन्विताः । तुष्टा आहारमुत्पाद्य भक्षयंति पठंति च

मातेच्या हितासाठी ते महाभाग भक्तिभावयुक्त होऊन आनंदाने आहार मिळवितात; ते भोजन करतात आणि पवित्र पठणही करतात।

Verse 38

तत्र क्रीडारताः सर्वे विलसंति रमंति च । संध्याकालं समाज्ञाय पितुरंतिकमुत्तमम्

तेथे सर्वे खेळात रंगून क्रीडा करीत व रममाण होत; परंतु संध्याकाळ झाली हे जाणून ते आपल्या उत्तम पित्याजवळ गेले।

Verse 39

आयांति भक्ष्यमादाय गुर्वर्थं तु प्रयत्नतः । पश्यतस्तस्य विप्रस्य च्यवनस्य महात्मनः

गुरूच्या कार्यासाठी ते मोठ्या प्रयत्नाने भक्ष्य घेऊन येतात; आणि महात्मा ब्राह्मण च्यवन ते पाहत असतात।

Verse 40

आगतास्त्वंडजाः सर्वे पितुर्नीडं सुशोभनम् । पितरं मातरं चोभौ प्रणेमुस्ते महामते

सर्व अंडज पिल्ले पित्याच्या सुशोभित घरट्यात परत आले; आणि हे महामते, त्यांनी पिता व माता—दोघांनाही प्रणाम केला।

Verse 41

ताभ्यां भक्ष्यं समासाद्य उपतस्थुस्तयोः पुरः । सर्वे संभाषिताः पित्रा मानितास्ते सुतोत्तमाः

त्या दोघांकडून भक्ष्य मिळवून ते त्यांच्या समोर उभे राहिले; पित्याने त्या सर्व उत्तम पुत्रांशी संवाद केला व त्यांचा मान केला।

Verse 42

मात्रा च कृपया राजन्वचनैः प्रीतिसंमितैः । पक्षवातेन शीतेन मातापित्रोश्च ते तदा

हे राजन्, तुझी माता करुणेने, प्रेमयुक्त मित वचनांनी तुला धीर देऊन, हाताने पंख्यासारखी शीतल हवा करून तेव्हा तुला वारा घालीत होती; त्याच वेळी पिता व माता दोघेही तसेच करीत होते।

Verse 43

तेषामाप्यायनं तौ द्वौ चक्राते पक्षिणौ नृप । आशीर्भिरभिनंद्यैव द्वाभ्यामपि सुपुत्रकान्

हे नृप, त्या दोन पक्ष्यांनी त्यांचे पोषण केले; आणि आशीर्वादरूपी वचनांनी अभिनंदन करून, त्या दोन्ही सुकुमार पुत्रांवरही दोघेही हर्षित झाले।

Verse 44

तैश्च दत्तं सुसंपुष्टमाहारममृतोपमम् । तावेव हि सुसंप्रीतिं चक्राते द्विजसत्तम

हे द्विजश्रेष्ठ, त्यांनी दिलेला उत्तम पोषण करणारा, अमृतासारखा आहार त्या दोघांनाही अत्यंत आनंद देणारा ठरला।

Verse 45

पिबतो निर्मलं तोयं तीर्थकोटिसमुद्भवम् । स्वस्थानं तु समाश्रित्य सुखसंतुष्टमानसौ

कोट्यवधी तीर्थांतून उद्भवलेले निर्मळ जल पिऊन, ते आपल्या निवासस्थानी परतले; त्यांची मने सुखाने प्रसन्न व संतुष्ट झाली।

Verse 46

चक्राते च कथां दिव्यां सुपुण्यां पापनाशिनीम् । विष्णुरुवाच । पित्रा तु कुंजलेनापि पृष्ट उज्ज्वल आत्मजः

त्यानंतर त्यांनी एक दिव्य कथा सांगितली—अतिशय पुण्यदायी व पापनाशिनी। विष्णू म्हणाले—पिता कुंजलाने विचारले तरी, तेजस्वी पुत्र उज्ज्वल उत्तर देऊ लागला।

Verse 47

क्वगतोऽस्यद्य पुत्र त्वं किमपूर्वं त्वया पुनः । तत्र दृष्टं श्रुतं पुण्यं तन्मे कथय नंदन

हे पुत्रा, आज तू कुठे गेला होतास? आणि पुन्हा कोणती नवी गोष्ट अनुभवलीस? तिथे जे पुण्यकारक पाहिलेस व ऐकलेस, ते मला सांग, बाळा।

Verse 48

कुंजलस्य पितुर्वाक्यं समाकर्ण्य स उज्ज्वलः । पितरं प्रत्युवाचाथ भक्त्या नमितकंधरः

कुंजलाच्या पित्याचे वचन ऐकून तो उज्ज्वल तेजस्वी झाला; मग भक्तीने मान झुकवून आपल्या पित्याला उत्तर देऊ लागला।

Verse 49

प्रणाममकरोन्मूर्ध्ना कथां चक्रे मनोहराम् । उज्ज्वल उवाच । प्लक्षद्वीपं महाभाग नित्यमेव व्रजाम्यहम्

त्याने मस्तक झुकवून प्रणाम केला आणि मनोहर कथा सुरू केली। उज्ज्वल म्हणाला—हे महाभाग, मी नित्य प्लक्षद्वीपाला जातो।

Verse 50

महता उद्यमेनापि आहारार्थं महामते । प्लक्षेद्वीपे महाराज संति देशा अनेकशः

हे महामते, आहारासाठी मोठा उद्योग केला तरी—हे महाराज—प्लक्षद्वीपात अनेक प्रदेश आहेत।

Verse 51

पर्वताः सरिदुद्यान वनानि च सरांसि च । ग्रामाश्च पत्तनाश्चान्ये सुप्रजाभिः प्रमोदिताः

पर्वत, नद्या, उद्याने, वने आणि सरोवरे; तसेच गावे व इतर पत्तने—सुप्रजांनी सर्वत्र आनंद पसरविला होता।

Verse 52

सदा सुखेन संतुष्टा लोका हृष्टा वसंति ते । दानपुण्यजपोपेताः श्रद्धाभावसमन्विताः

ते लोक सदा सुखाने संतुष्ट राहून हर्षाने वास करितात; दान, पुण्यकर्म व जप यांनी युक्त, तसेच श्रद्धा व भक्तिभावाने परिपूर्ण असतात।

Verse 53

प्लक्षद्वीपे महाराज आसीत्पुण्यमतिः सदा । दिवोदासस्तु धर्मात्मा तत्सुतासीदनूपमा

हे महाराज, प्लक्षद्वीपात ‘पुण्यमति’ नावाचा पुरुष सदा वास करी. आणि धर्मात्मा दिवोदासाची एक अनुपमा कन्या होती।

Verse 54

गुणरूपसमायुक्ता सुशीला चारुमंगला । दिव्यादेवीति विख्याता रूपेणाप्रतिमा भुवि

ती गुण व रूप यांनी युक्त, सुशीला व चारुमंगला होती; ‘दिव्यादेवी’ म्हणून विख्यात, भुवी रूपाने अनुपमा होती।

Verse 55

पित्रा विलोकिता सा तु रूपतारुण्यमंगला । प्रथमे वयसि सा च वर्त्तते चारुमंगला

पित्याने तिला पाहिले; ती रूप व तारुण्याच्या मंगलमय शोभेने युक्त होती. वयाच्या प्रथम फुलोऱ्यात ती खरोखरच उजळ व चारुमंगला राहिली।

Verse 56

स तां दृष्ट्वा दिवोदासो दिव्यां देवीं सुतां तदा । कस्मै प्रदीयते कन्या सुवराय महात्मने

त्या दिव्य तेजस्वी कन्येला पाहून दिवोदास तेव्हा विचारू लागला—“ही कन्या कोणास दिली जात आहे? महात्मा सुवरास काय?”

Verse 57

इति चिंतापरो भूत्वा समालोक्य नरोत्तमः । रूपदेशस्य राजानं समालोक्य महीपतिः

असा विचार करून नरोत्तमाने सर्वत्र नजर टाकली; आणि रूपदेशाच्या राजाला पाहून तो महीपतिही त्याच्याकडे पाहू लागला।

Verse 58

चित्रसेनं महात्मानं समाहूय नरोत्तमः । कन्यां ददौ महात्मासौ चित्रसेनाय धीमते

महात्मा चित्रसेनाला बोलावून त्या नरोत्तमाने—स्वतःही महात्मा—धीमंत चित्रसेनाला आपली कन्या विवाहार्थ दिली।

Verse 59

तस्या विवाहकाले तु संप्राप्ते समये नृप । मृतोसौ चित्रसेनस्तु कालधर्मेण वै किल

हे नृपा! तिच्या विवाहाचा ठरलेला काळ आला तेव्हा चित्रसेन खरोखरच काळधर्माने मृत्यू पावला।

Verse 60

दिवोदासस्तु धर्मात्मा चिंतयामास भूपतिः । सुब्राह्मणान्समाहूय पप्रच्छ नृपनंदनः

धर्मात्मा राजा दिवोदास विचार करू लागला; आणि सुब्राह्मणांना बोलावून राजपुत्राने त्यांना प्रश्न विचारला।

Verse 61

अस्या विवाहकाले तु चित्रसेनो दिवं गतः । अस्यास्तु कीदृशं कर्म भविष्यति वदंतु मे

हिच्या विवाहकाळी चित्रसेन स्वर्गास गेला. आता हिचे कोणते कर्मफळ/भाग्य होईल ते मला सांगा।

Verse 62

ब्राह्मणा ऊचुः । विवाहो दृश्यते राजन्कन्यायास्तु विधानतः । पतिर्मृत्युं प्रयात्यस्या नोचेत्संगं करोति च

ब्राह्मण म्हणाले—हे राजन्, शास्त्रविधीनुसार कन्येचा विवाह निश्चयाने करावा. अन्यथा ती पतीशी संग न केल्यास तिचा पती मृत्यूस प्राप्त होतो.

Verse 63

महाधिव्याधिना ग्रस्तस्त्यागं कृत्वा प्रयाति च । प्रव्राजितो भवेद्राजन्धर्मशास्त्रेषु दृश्यते

कोणी जर अत्यंत कठीण व असाध्य व्याधीने ग्रस्त असेल, तर त्याग करून तो प्रस्थान करू शकतो व प्रव्रजित (संन्यासी) होऊ शकतो. हे राजन्, असे धर्मशास्त्रांत दिसते.

Verse 64

अनुद्वाहितायाः कन्याया उद्वाहः क्रियते बुधैः । न स्याद्रजस्वला यावदन्यः पतिर्विधीयते

अविवाहित कन्येचा विवाह ज्ञानीजन करतात; ती रजस्वला होण्यापूर्वीच तिच्यासाठी विधिपूर्वक अन्य पती निश्चित करावा.

Verse 65

विवाहं तु विधानेन पिता कुर्यान्न संशयः । एवं राजन्समादिष्टं धर्मशास्त्रं बुधैर्जनैः

पित्याने विधिपूर्वक विवाह करावा—यात संशय नाही. हे राजन्, असे धर्मशास्त्र ज्ञानी लोकांनी ठरवून सांगितले आहे.

Verse 66

विवाहः क्रियतामस्या इत्यूचुस्ते द्विजोत्तमाः । दिवोदासस्तु धर्मात्मा द्विजवाक्यप्रणोदितः

श्रेष्ठ द्विज म्हणाले—“हिचा विवाह करा.” आणि धर्मात्मा दिवोदास ब्राह्मणांच्या वचनांनी प्रेरित होऊन तसेच मान्य करू लागला.

Verse 67

विवाहार्थं महाराज उद्यमं कृतवान्नृप । पुनर्दत्ता तु दानेन दिव्यादेवी द्विजोत्तम

हे महाराज, विवाहासाठी नृपाने प्रयत्न केला. आणि हे द्विजोत्तम, त्या दिव्य देवीस दानरूपाने पुन्हा अर्पण करण्यात आले.

Verse 68

रूपसेनाय पुण्याय तस्मै राज्ञे महात्मने । मृत्युधर्मं गतो राजा विवाहे तु महीपतिः

त्या पुण्यशील महात्मा राजा रूपसेनासाठी—परंतु विवाहकाळी तोच पृथ्वीपति राजा मृत्युधर्मास प्राप्त झाला.

Verse 69

यदा यदा महाभाग दिव्यादेव्याश्च भूपतिः । भर्ता च म्रियते काले प्राप्ते लग्नस्य सर्वदा

हे महाभाग, दिव्य देवीचा पती असलेला राजा जेव्हा जेव्हा मरण पावतो, तेव्हा तेव्हा लग्नाचा नियत लग्नकाळ प्राप्त होताच हे नेहमी घडते.

Verse 70

एकविंशतिभर्तारः काले काले मृताः पितः । ततो राजा महादुःखी संजातः ख्यातविक्रमः

काळोवेळी तिचे एकवीस पती मृत्युमुखी पडले. तेव्हा पराक्रमाने ख्यात असलेला राजा महान दुःखाने व्याकुळ झाला.

Verse 71

समालोच्य समाहूय समामंत्र्य स मंत्रिभिः । स्वयंवरे महाबुद्धिं चकार पृथिवीपतिः

मंत्र्यांशी विचार करून, त्यांना बोलावून व सल्लामसलत करून, पृथ्वीपतीने स्वयंवराविषयी महान निश्चय केला.

Verse 72

प्लक्षद्वीपस्य राजानः समाहूता महात्मना । स्वयंवरार्थमाहूतास्तथा ते धर्मतत्पराः

प्लक्षद्वीपातील राजांना त्या महात्म्याने बोलाविले. स्वयंवरासाठी त्यांना निमंत्रित केले होते आणि तेही धर्मपरायण होते.

Verse 73

तस्यास्तु रूपसंमुग्धा राजानो मृत्युनोदिताः । संग्रामं चक्रिरे मूढास्ते मृताः समरांगणे

तिच्या रूपाने मोहित झालेले ते राजे, जणू मृत्यूने प्रेरित होऊन, मूढपणे युद्ध करू लागले; आणि रणांगणात मारले गेले.

Verse 74

एवं तात क्षयो जातः क्षत्रियाणां महात्मनाम् । दिव्यादेवी सुदुःखार्ता गता सा वनकंदरम्

अशा प्रकारे, तात, त्या महात्मा क्षत्रियांचा क्षय झाला. दिव्य देवी अतिशय दुःखाने व्याकुळ होऊन वनातील कंदरात गेली.

Verse 75

रुरोद करुणं बाला दिव्यादेवी मनस्विनी । एवं तात मया दृष्टमपूर्वं तत्र वै तदा

ती बाला, मनस्विनी दिव्य देवी, करुणपणे रडू लागली. ‘तात, तेव्हा मी तिथे एक अपूर्व दृश्य पाहिले.’

Verse 76

तन्मे सुविस्तरं तात तस्याः कथय कारणम्

तात, कृपा करून त्या तिच्या विषयाचे कारण मला सविस्तर सांगावे.