Adhyaya 66

Verse 1

ययातिरुवाच । पापात्पतति कायोयं धर्माच्च शृणु मातले । विशेषं न च पश्यामि पुण्यस्यापि महीतले

ययाति म्हणाला—हा देह पापामुळे पडतो आणि धर्मामुळेही; हे मातलि, ऐक. या पृथ्वीवर पुण्याचाही मला काही विशेष भेद दिसत नाही।

Verse 2

पुनः प्रजायते कायो यथा हि पतनं पुरा । कथमुत्पद्यते देहस्तन्मे विस्तरतो वद

जसा पूर्वी पतन झाला, तसाच देह पुन्हा जन्म घेतो। मग देह कसा उत्पन्न होतो—ते मला विस्ताराने सांग।

Verse 3

मातलिरुवाच । अथ नारकिणां पुंसामधर्मादेव केवलात् । क्षणमात्रेण भूतेभ्यः शरीरमुपजायते

मातलि म्हणाला—नरकस्थ पुरुषांचा देह केवळ अधर्मातूनच निर्माण होतो; क्षणभरात तो भूततत्त्वांपासून उत्पन्न होतो।

Verse 4

तद्वद्धर्मेण चैकेन देवानामौपपादिकम् । सद्यः प्रजायते दिव्यं शरीरं भूतसारतः

तसेच एका धर्मकर्माच्या प्रभावाने देवांना योग्य असे, भूतसारापासून निर्मिलेले दिव्य शरीर तत्क्षणी आपोआप प्रकट होते।

Verse 5

कर्मणा व्यतिमिश्रेण यच्छरीरं महात्मनाम् । तद्रूपपरिणामेन विज्ञेयं हि चतुर्विधम्

महात्म्यांचे जे शरीर मिश्र कर्मांमुळे घडते, ते त्याच्या रूपपरिणामाच्या भेदाने चतुर्विध असे जाणावे।

Verse 6

उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेयास्तृणगुल्मादि रूपिणः । कृमिकीटपतंगाद्याः स्वेदजानामदेहिनः

उद्भिज्ज हे स्थावर—तृण, गुल्म इत्यादी रूपधारी—असे जाणावे; आणि कृमी, कीट, पतंग इत्यादी स्वेदज देहधारी आहेत।

Verse 7

अंडजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते । जरायुजाश्च विज्ञेया मानुषाश्च चतुष्पदाः

हे भूपते! सर्व पक्षी अंडज आहेत; सर्प व नक्र (मगर)ही तसेच. आणि जरायुज म्हणून मनुष्य व चतुष्पद पशू जाणावेत।

Verse 8

तत्र सिक्ता जलैर्भूमिर्रक्ते उष्मविपाचिता । वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते

तेथे जलांनी सिक्त झालेली भूमी, रक्तवर्ण मृदेत उष्णतेने परिपक्व होऊन आणि वाऱ्याने फुंकली जाऊन, क्षेत्र बनते; त्यात बीज आश्रय घेऊन फलित होते।

Verse 9

यथा उप्तानि बीजानि संसिक्तान्यंभसा पुनः । उपगम्य मृदुत्वं च मूलभावं व्रजंति च

जसे पेरलेली बीजे पुन्हा पुन्हा पाण्याने सिंचित केली असता मऊ होऊन मग मुळ धरण्याच्या अवस्थेला पोहोचतात।

Verse 10

तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः । पर्णान्नालं ततः कांडं कांडाच्च प्रभवः पुनः

त्याच्या मुळापासून अंकुर उत्पन्न होतो; अंकुरापासून पाने निर्माण होतात। पानांपासून देठ, मग कांड; आणि कांडापासून पुन्हा पुढील वाढ होते।

Verse 11

प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तंदुलसंभवः । तंदुलाच्च ततः पक्वा भवंत्योषधयस्तथा

प्रभवापासून दूध उत्पन्न होते; दुधापासून तांदूळ निर्माण होतो। आणि तांदळापासून, तो शिजल्यावर, तसेच औषधीही उत्पन्न होतात।

Verse 12

यवाद्याः शालिपर्यंताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः । ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषा क्षुद्रा प्रःकीर्तिताः

यवापासून शालीपर्यंत सतराप्रकारचे धान्य श्रेष्ठ मानले गेले आहे। औषधी फलसाराने समृद्ध; उरलेली क्षुद्र म्हणून कीर्तित आहेत।

Verse 13

एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः । शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः

ही धान्ये कापून व दळून, मुनिंनी पूर्वीच संस्कारित केली—सूप, उखळ, पात्र इत्यादी तसेच हांडी, पाणी व अग्नी यांच्या साहाय्याने।

Verse 14

षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजंति ताः । अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः

त्या आपल्या-आपल्या भेदांनुसार निश्चयच सहा प्रकारांनी परिणत होतात; आणि परस्पर रसांच्या संयोगाने अनेक प्रकारच्या स्वादांना प्राप्त होतात।

Verse 15

भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते । तासां भेदाः षडंगाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः

हे भूपते! आहार सहा प्रकारचा—भक्ष्य, भोज्य, पेय, लेह्य, चोष्य आणि खाद्य। त्यांचे भेदही सहा आहेत, तसेच मधुरादी सहा रस-गुणही आहेत।

Verse 16

तदन्नं पिंडकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात्

तेच अन्न देहधारी जीवांनी पिंड, कवल व ग्रासरूपाने भक्षण केल्यावर, अन्नमूल आशयात (जठरस्थ पचनाधारात) क्रमाने सर्व प्राणशक्तींना स्थापन व धारण करते।

Verse 17

अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्

अपरिपक्व भुक्त आहार तो वायू द्विधा करतो; अन्नाच्या मध्यात प्रवेश करून तो पचवितो आणि त्याच्या भिन्न गुणांनुसार वेगळे करतो।

Verse 18

अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः

अग्नीच्या वर जल ठेवून आणि त्या जलावर अन्न स्थापून, जलाच्या खाली स्वयं प्राण स्थित राहून, हळूहळू अग्नीला फुंकर देतो (प्रज्वलित करतो)।

Verse 19

वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः

वाऱ्याने फुंकलेला अग्नी जलास अत्यंत उष्ण करतो; मग ते अन्न उष्णतेच्या संसर्गाने सर्व बाजूंनी पुन्हा शिजते.

Verse 20

द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्

ते पचलेले अन्न द्विधा होते—एकीकडे किट्ट (मल) आणि दुसरीकडे रस. बारा प्रकारच्या मलभेदांनी विभागलेले किट्ट देहाबाहेर निघून जाते.

Verse 21

कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

कान, डोळे, नाक, जीभ, दात-ओठ, जननेंद्रिय व गुदा—यांतून मल स्रवतो; तसेच घाम, विष्ठा व मूत्र—हे बारा स्मृत आहेत.

Verse 22

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम्

हृदय-पद्मात सर्व बाजूंनी सर्व नाड्या प्रतिबद्ध आहेत; त्यांच्या मुखांवर प्राण तो सूक्ष्म रस स्थापतो.

Verse 23

रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः

त्याच रसानें प्राण पुन्हा नाड्या भरतो; नाड्या पूर्ण झाल्यावर त्या देहास सर्व बाजूंनी संतर्पित करतात.

Verse 24

ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः

मग नाड्यांच्या मध्यभागी स्थित तो देहरस शरीराच्या उष्णतेने पचतो; आणि पचत असताना तो पुन्हा द्विविध पाकरूप परिपाकास प्राप्त होतो।

Verse 25

त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः

त्वचेपासून मांस, अस्थी, मज्जा, मेद व रुधिर उत्पन्न होतात. रुधिरापासून लोम, आणि मांसापासून केश व स्नायुही उत्पन्न होतात.

Verse 26

स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम्

स्नायूपासून मज्जा तसेच अस्थी उत्पन्न होतात; आणि मज्जा व अस्थीपासून वसा (चरबी) निर्माण होते. मज्जेच्या योग्य घडणीत वैकल्य आल्यास प्रसवस्वभावी शुक्रही दोषयुक्त होते.

Verse 27

इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः

अशा रीतीने शान्त (आहाररस) याचे बारा परिणाम सांगितले. त्याचा अंतिम परिणाम शुक्र आहे; आणि शुक्रापासूनच देहाची उत्पत्ती होते.

Verse 28

ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्

ऋतुकाळी जेव्हा निर्दोष शुक्र योनीमध्ये स्थित होते, तेव्हा ते वायूसंयुक्त होऊन स्त्रीरक्ताशी एकरूप होते.

Verse 29

विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः

वीर्यविसर्जनकाळी कारणसंयुक्त जीवात्मा आपल्या कर्मांनी नियंत्रित होऊन नित्य गर्भयोनित प्रवेश करते।

Verse 30

शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्

शुक्रासह रक्त मिळून एका दिवसात ‘कलल’ (जेलीसारखा पिंड) होतो; आणि पाच रात्रींनी तोच कलल ‘बुद्बुद’ (बुडबुड्यासारखा) रूप धारण करतो।

Verse 31

मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्

फक्त एका महिन्यात मांसत्व पाच प्रकारे प्रकट होते—ग्रीवा, शिर, स्कंध, पृष्ठवंश आणि उदर।

Verse 32

पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च

त्यानंतर हात-पाय, पार्श्व, कटी व देहही बनतात; आणि दोन-दोन महिन्यांच्या अंतराने क्रमशः सांधे-जोड (पर्व) उत्पन्न होतात।

Verse 33

त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्

तीन महिन्यांत शेकडो अंकुरासारखे सांधे-गाठे उत्पन्न होतात; आणि चौथ्या महिन्यात क्रमाने बोटे इत्यादी बनतात।

Verse 34

मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः

पाच महिन्यांत मुख, नाक व कान उत्पन्न होतात. नंतर दातांची रांग व जीभ विकसित होते; त्यानंतर नखे पुन्हा प्रकट होतात.

Verse 35

कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते

सहा महिन्यांच्या आत कानांत छिद्र निर्माण होते. त्यानंतर गुदद्वार, अंडकोष, उपस्थ-प्रदेश व शिश्नही उत्पन्न होतात.

Verse 36

संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्

सातव्या महिन्यात देहातील संधि उत्पन्न होतात. आणि शिर, अंग-प्रत्यंगांनी परिपूर्ण होऊन, केशांनी युक्त होते.

Verse 37

विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति

आठव्या महिन्यात अवयव स्पष्टपणे विभक्त दिसू लागतात. पंचतत्त्वांनी युक्त तो परिपक्व होऊन स्थिर राहतो.

Verse 38

मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

मातेच्या आहारातील वीर्य व षड्रसांच्या पोषणाने, नाभिनाळेने बांधलेला तो गर्भ दिवसेंदिवस वाढतो.

Verse 39

ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्

त्यानंतर जीव स्मृती प्राप्त करून या देहात पूर्णपणे स्थिर होतो; तो सुख-दुःख जाणतो आणि पूर्वकृत कर्मफळरूप निद्रा व स्वप्न यांचाही अनुभव घेतो।

Verse 40

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा

मी मेलो आणि पुन्हा जन्मलो; जन्मलो आणि पुन्हा मेलो. अनेक प्रकारे मी हजारो विविध योनी (जन्मरूपे) पाहिल्या आहेत।

Verse 41

अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

आता मी नुकताच जन्मलो आहे आणि विधिसंस्कारही प्राप्त झाले आहेत; म्हणून मी असे श्रेयस्कर आचरण करीन की ज्यामुळे पुन्हा गर्भप्रवेश (पुनर्जन्म) होणार नाही।

Verse 42

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

गर्भात असताना तो असा विचार करतो—“मी गर्भातून बाहेर पडल्यावर संसारातून निवृत्त करणारे परम ज्ञान अध्ययन करीन।”

Verse 43

अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्

गर्भातील महान दुःखाने जीव निश्चयच पीडित होतो आणि कर्माच्या अधीन राहतो; म्हणून मोक्षाचा उपाय विचारात घ्यावा।

Verse 44

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः

जसा एखादा पुरुष महान् पर्वताखाली दबला जाऊन केवळ यातनेतच उभा राहतो, तसा जरायु (गर्भझिल्ली)ने दाबलेला देही दुःखी होऊन दुःखातच राहतो।

Verse 45

पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः

जसा समुद्रात पडलेला मनुष्य व्याकुळ होऊन दुःखात राहतो, तसा गर्भजलाने भिजलेले अवयव असलेला देही अंतःकरणी व्याकुळ होऊन राहतो।

Verse 46

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

जसा लोखंडी कुंभात ठेवलेला एखादा अग्नीने शिजविला जातो, तसा गर्भरूपी कुंभात टाकलेला जीव जठराग्नीने तापून शिजतो।

Verse 47

सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्

अग्निवर्ण सूच्यांसारख्या टोकदार बिंदूंनी सतत भेदल्या गेलेल्या त्याच्या अंगांत जे दुःख उत्पन्न होते, ते गर्भात आठपटीने वाढते।

Verse 48

गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्

देहधारी जीवांसाठी गर्भवासापेक्षा अधिक कष्टदायक असा कोणताही वास कुठेही नाही; ते अतुल दुःख—अतिभयंकर आणि महान् संकट आहे।

Verse 49

इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः

अशा प्रकारे प्राण्यांचे गर्भदुःख वर्णिले आहे—चर व स्थिर सर्व जीवांचे, त्यांच्या त्यांच्या गर्भस्वभावानुसार।

Verse 50

गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः

योनिरूपी यंत्राच्या दडपणामुळे जन्मकाळी देहधारीला गर्भातील दुःखापेक्षा कोटीगुण अधिक वेदना होते; तो मूर्च्छित होतो।

Verse 51

इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः

तो ऊसासारखा पिळला जातो—पूर्वपापांच्या मुद्गराने कुटला जाऊन; आणि प्रसववायूंच्या प्रबळ वेगाने गर्भातून बाहेर ढकलला जातो।

Verse 52

जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः

अतिशय मोठे दुःख उत्पन्न होते आणि कोणतेही त्राण मिळत नाही; यंत्राने दाबले असता ते ऊसासारखे निःसार होतात।

Verse 53

तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्

तसेच गर्भस्थ शरीर यंत्रपीडनाने खाली ढकलले जाते—अस्थींनी भरलेले, वर्तुळाकार, आणि स्नायुबांधांनी वेढलेले।

Verse 54

रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्

ही देह रक्त, मांस व मेदाने लिप्त, विष्ठा‑मूत्राचे भांडे आहे; केस, लोम व नखांनी आच्छादित—खरोखर रोगांचे उत्तम निवासस्थान आहे.

Verse 55

वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्

मुख हे एक महाद्वार आहे, आठ गवाक्षांनी भूषित; त्याचे कपाट दोन ओठ, आणि त्यात दात, जीभ व कंठ आहेत.

Verse 56

नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्

हे नाड्या व घामाच्या प्रवाहाने भरलेले, कफ‑पित्ताने परिप्लुत; जरा व शोकाने व्यापलेले, आणि काळाच्या (मृत्यूच्या) मुखाग्नीत स्थित आहे.

Verse 57

कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्

हे काम‑क्रोधाने आक्रांत, प्राणश्वासांनी उपमर्दित; भोगतृष्णेने आतुर, अंतरी गूढ—राग‑द्वेषाच्या वशाने चालते.

Verse 58

सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

अंग‑प्रत्यंगांनी यथावत् घडलेले, जरायूने वेढलेले; संकुचित, अविविक्त योनिमार्गाने—कष्टात—हे बाहेर येते.

Verse 59

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे

या कलेवरात अवयव विष्ठा, मूत्र व रक्ताने माखलेले आहेत; हा देह षट्कोषांपासून उत्पन्न असून केवळ अस्थिपंजराचा संघात एवढाच आहे, असे जाणावे।

Verse 60

शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

यात तीनशे एक हाडे आणि पाचशे पेशी आहेत; तसेच सर्व बाजूंनी साडेतीन कोटी रोमांनी हे शरीर आच्छादित आहे।

Verse 61

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्

हे शरीर स्थूल-सूक्ष्म, दृश्य-अदृश्य अशा मांसनाड्यांनी सर्वत्र व्यापलेले आहे; आणि असंख्य कोटी नाड्यांनीच हा देह बनलेला आहे।

Verse 62

प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

घाम अशुचि आहे आणि त्याच्यामुळे आत असलेलेही अशुचि आहे; म्हणून दात बत्तीस सांगितले आहेत आणि नखे वीस स्मृत आहेत।

Verse 63

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च

पित्ताचे प्रमाण एक कुडव जाणावे; कफाचे अर्ध आढक. वसा पाच पल असून, फलकाचे त्याचे अर्ध असे सांगितले आहे।

Verse 64

पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा

मेदाचे प्रमाण दहा पल जाणावे; महारक्त तीन पल; आणि मज्जा ही रक्ताच्या चौपट सांगितली आहे—ही देहाची मापे आहेत.

Verse 65

शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

शुक्राचे प्रमाण अर्ध कुडव जाणावे; त्याचे अर्ध देहधारकांचे बल आहे. आणि मांसाचा एक पिंड हजार पल इतका म्हटला आहे.

Verse 66

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृमातृतीर्थ । माहात्म्ये षट्षष्टितमोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यानांतर्गत पितृमातृतीर्थ-माहात्म्याचा छयासष्टावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 67

अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित्

विशुद्ध असला तरी कर्मबंधाने घडलेला अशुद्ध देह कधी उत्पन्न होतो; कारण शुक्र व शोणित यांच्या संयोगातून कधी देह निर्माण होतो.

Verse 68

नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः

देह नित्य विष्ठा व मूत्र यांच्याशी संयुक्त असतो, म्हणून तो अशुचि मानला आहे; जसा घडा बाहेरून धुतला तरी आत मलाने भरलेला असेल तर तो शुद्ध होत नाही.

Verse 69

शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च

शौचकर्मांनी शुद्ध केला तरी हा देह अशुचिच राहतो; परंतु त्या परमेश्वरास प्राप्त झाल्यावर परम पावन पंचगव्य व यज्ञातील हविर्भागही खरेच पवित्र होतात।

Verse 70

अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च

अशुचित्व लवकरच उत्पन्न होते, कारण हा देहच अशुचि आहे; रुचकर अन्नपानही याला लागल्यावर, सुगंधी असले तरी, दुर्गंधीयुक्त होते।

Verse 71

अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने

अशुचित्व लवकर येते; मग दुसरा कोण शुचि म्हणावा? हे जनहो, दिवसेंदिवस काय काय बाहेर पडते ते तुम्ही पाहत नाही काय?

Verse 72

देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः

मल व दुर्गंध देहाबरोबरच असतात; ज्याचा आधार हा देह आहे तो कसा शुचि ठरेल? पंचगव्य व कुशाने पवित्र केलेल्या जलाने शुद्ध केले तरी देहाची अशुचिता खऱ्या अर्थाने जात नाही।

Verse 73

घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव

जसा जळता अंगार घासला तरी निर्मळ होत नाही, तसा ज्याच्या अंतःस्रोतांत रज-चंचलतेचे प्रवाह पर्वतधारेसारखे सतत वाहतात, तो शुद्धीला पोहोचत नाही।

Verse 74

कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते

कफ, मूत्र इत्यादींनी अशुचि झालेला हा देह कसा शुद्ध होईल? सर्व अशुचिंचे भांडार असलेल्या शरीराला खरी शुद्धता नसते।

Verse 75

शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः

एखादा भाग शुद्ध वाटला तरी विधिपूर्वक शोधनावाचून शुचिता होत नाही. दिवस असो वा रात्र, माती व पाण्याने हात शुद्ध होतो।

Verse 76

तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः

तरीही केवळ बाह्य शुचित्वाने माणसे अंतःकरणी विरक्त होत नाहीत. हा देह उत्तम धूप-गंध इत्यादींनी यत्नाने सजविला तरी त्यातून वैराग्य आपोआप येत नाही।

Verse 77

न जहाति स्वभावं हि श्वपुच्छमिव नामितम् । तथा जात्यैव कृष्णोर्णा न शुक्ला जातु जायते

माणूस आपला स्वभाव सोडत नाही—जसे कुत्र्याची शेपटी वाकवली तरी तिचा स्वभाव जात नाही. तसेच जन्मतः काळी लोकर कधीही पांढरी होत नाही।

Verse 78

संशोध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला । जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्

शोधन होत असतानाही देहधारी जीवाची मूर्ती निर्मळ होत नाही—तो स्वतःचा दुर्गंध वास घेतो आणि स्वतःचे मल पाहतो तरीही।

Verse 79

न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्

नाक पिळून पीडा होत असतानाही हा लोक वैराग्य धारण करीत नाही। अहो, मोहाचे असे माहात्म्य की त्याने सारे जग पूर्णतः व्यामोहित झाले आहे।

Verse 80

जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगंधेन विरज्येत न यो नरः

शरीराचे दोष व दुर्गंध जाणूनही तो वैराग्य धारण करीत नाही. जो मनुष्य स्वतःच्या देहाच्या दुर्गंधीनेही विरक्त होत नाही, तो किती मोहग्रस्त!

Verse 81

विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम्

त्याच्या वैराग्यासाठी आणखी कोणते कारण उपदेशावे? खरे तर सर्व जगत् पवित्र आहे; परम अशुचि तर केवळ हा देहच आहे.

Verse 82

यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम्

देहातील मलयुक्त अवयवांच्या स्पर्शाने शुचि मनुष्यही अशुचि होतो; म्हणून दुर्गंध व मळ दूर करण्यासाठी देहशौच सांगितले आहे.

Verse 83

द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः

द्वैताचा अपगम झाल्यावर भावशुद्धीने मनुष्य विशुद्ध होतो; तसेच गंगाजलाच्या सर्व प्रकारच्या उपयोगाने आणि पवित्र मृत्तिकेच्या भारांनी गात्रलेपन केल्याने (शुद्धी होते).

Verse 84

मर्त्यो दुर्गंधदेहोसौ भावदुष्टो न शुध्यति । तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा न च शुध्यति

ज्याचा देह दुर्गंधीयुक्त आणि ज्याचा भाव दूषित आहे, तो मर्त्य कधी शुद्ध होत नाही। तीर्थस्नान व तप केले तरी दुष्टात्मा शुद्ध होत नाही।

Verse 85

स्वमूर्तिः क्षालिता तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति । अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोपि हुताशनम्

तीर्थात देह धुतला तरी शुद्धी मिळत नाही; कारण ज्याचा अंतर्भाव दूषित आहे तो अग्नीत प्रवेश केला तरी अशुद्धच राहतो.

Verse 86

न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम् । भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु

स्वर्गही नाही आणि मोक्षही नाही—हेच परम लक्ष्य नाही; परम दहन म्हणजे देहाभिमानाचे दहन. भावशुद्धी हेच परम शौच, आणि सर्व कर्मांत तेच प्रमाण आहे.

Verse 87

अन्यथा लिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा । मनसा भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु

भावभेदाने कांता एक प्रकारे भासते आणि दुहिता दुसऱ्या प्रकारे। वस्तू अभिन्न असल्या तरी मनामुळे वृत्ती भिन्न होते.

Verse 88

अन्यथैव सती पुत्रं चिंतयेदन्यथा पतिम् । यथायथा स्वभावस्य महाभाग उदाहृतम्

हे महाभाग! सती स्त्री पुत्राचा विचार एक प्रकारे आणि पतीचा दुसऱ्या प्रकारे करते—ज्याप्रमाणे त्यांच्या स्वभावानुसार सांगितले आहे.

Verse 89

परिष्वक्तोपि यद्भार्यां भावहीनां न कारयेत् । नाद्याद्विविधमन्नाद्यं रस्यानि सुरभीणि च

पुरुषाने पत्नीला आलिंगन केले तरी ती प्रेमभावरहित असेल तर तिच्याशी संग करू नये। तसेच नानाविध अन्न, रसाळ पदार्थ व सुगंधी लुभावणारे व्यंजनही सेवन करू नये।

Verse 90

अभावेन नरस्तस्माद्भावः सर्वत्र कारणम् । चित्तं शोधय यत्नेन किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

म्हणून मनुष्याचा खरा स्वरूप अंतर्भावानेच घडतो; सर्वत्र कारण भावच आहे. प्रयत्नाने चित्त शुद्ध कर; केवळ बाह्य शुद्धीकरणांचा काय उपयोग?

Verse 91

भावतः शुचिशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सवैराग्यमृदापुनः

योग्य भावाने शुचि व शुद्धचित्त पुरुष स्वर्ग आणि मोक्ष दोन्ही प्राप्त करतो. ज्ञानाचे निर्मळ जल व वैराग्याची कोमल मृदा मनुष्याला पुन्हा शुद्ध व स्थिर करतात.

Verse 92

अविद्या रागविण्मूत्र लेपो नश्येद्विशोधनैः । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचिं विदुः

अविद्येचा लेप—राग, मल व मूत्रासह—शोधनांनी नष्ट होऊ शकतो. तरीही ज्ञानी या देहाला स्वभावतःच अशुचि मानतात.

Verse 93

विद्यादसार निःसारं कदलीसारसन्निभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिली भवेत्

साररहित विद्या ही केळीच्या खोडातील गरासारखी पोकळ आहे—असे जाणून, आणि देह दोषयुक्त आहे हे ओळखून, प्राज्ञ पुरुष वैराग्याने आसक्तिरहित होतो.

Verse 94

सोतिक्रामति संसारं दृढग्राहोवतिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम्

अशा प्रकारे दृढ निश्चयाने स्थिर राहून मनुष्य संसार ओलांडतो। याप्रकारे जन्मातील महान क्लेश—जन्मदुःख—प्रकीर्तित झाले आहे।

Verse 95

पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च । गर्भस्थस्य मतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

मनुष्यांच्या अज्ञानदोषामुळे आणि नानाविध कर्मांच्या वशामुळे, गर्भस्थ अवस्थेतील जी बुद्धी असते ती जन्मताच नष्ट होते।

Verse 96

सुमूर्च्छितस्य दुःखेन योनियंत्रनिपीडनात् । बाह्येन वायुना चास्य मोहसंगेन देहिनाम्

योनि-यंत्राच्या दाबामुळे झालेल्या दुःखाने तो अत्यंत मूर्च्छित होतो; बाह्य वाऱ्याच्या आघातांनी आणि मोहसंगाच्या बंधनाने देही जन क्लेश भोगतात।

Verse 97

स्पृष्टमात्रस्य घोरेण ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते

त्या भयानक (स्पर्शाच्या) केवळ स्पर्शानेच ज्वर उत्पन्न होतो; आणि त्या प्रचंड ज्वरामुळे महामोह निर्माण होतो।

Verse 98

संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः । स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च

जो संमूढ आहे त्याचा स्मृतिभ्रंश लवकरच पुन्हा होतो; आणि त्या स्मृतिभ्रंशातून, पूर्वकर्मांच्या वशाने, पुढील परिणाम उद्भवतात।

Verse 99

रतिः संजायते तस्य जंतोस्तत्रैव जन्मनि । रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्त्तते

त्याच जन्मात त्या जीवामध्ये रती (आसक्ती) उत्पन्न होते; आणि हा लोक रागाने रंगलेला व मोहग्रस्त होऊन अकार्याकडे प्रवृत्त होतो।

Verse 100

न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम् । न शृणोति परं श्रेयः सचक्षुरपि नेक्षते

तो न स्वतःच्या आत्मस्वरूपाला जाणतो, न परम तत्त्वाला, न दैवाला; परम श्रेय ऐकत नाही, आणि डोळे असूनही खरे पाहात नाही।

Verse 101

समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

सम मार्गावर हळूहळू चालतानाही तो जणू प्रत्येक पावलावर ठेचकाळतो; ‘सत्य’ मानलेल्या बुद्धीत स्थिर राहून, ज्ञानी समजावून सांगितले तरी तो जाणत नाही।

Verse 102

संसारे क्लिश्यते तेन नरो लोभवशानुगः । गर्भस्मृतेरभावे च शास्त्रमुक्तं शिवेन च

म्हणून संसारात लोभाच्या अधीन होऊन वागणारा नर क्लेश भोगतो; आणि गर्भस्मृती नसल्यामुळे हा उपदेश शास्त्रात—शिवांनीही—सांगितला आहे।

Verse 103

तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधने

त्या दुःखाचे कथन करण्यासाठी मी ते साधन सांगतो जे स्वर्ग व मोक्ष सिद्ध करते; त्या शिवतत्त्वाचे (मंगलस्वरूपाचे) ज्ञान झाल्यास धर्म, काम व अर्थ यांची साधनेही सिद्ध होतात।

Verse 104

न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम् । अव्यक्तेंद्रियबुद्धित्वाद्बाल्येदुःखं महत्पुनः

ते स्वतःच्या खऱ्या श्रेयाचा पाठपुरावा करीत नाहीत—हे येथे मोठेच आश्चर्य आहे। इंद्रिये व बुद्धी अव्यक्त असल्यामुळे बाल्यावस्थेत पुन्हा महान दुःख होते।

Verse 105

इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती । दंतजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा

इच्छा असूनही तो बोलू वा करू शकत नाही; सत्कर्मीही मान पावत नाही। तसेच दात येण्याचे महान दुःख चंचलता व वायूच्या विकारामुळे होते।

Verse 106

बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि । तृड्बुभुक्षा परीतांगः क्वचित्तिष्ठति गच्छति

तो विविध बालरोगांनी पीडित होतो आणि बालग्रहांच्या त्रासानेही छळला जातो। तहान-भुकेने वेढलेले त्याचे अंग कधी थांबते, कधी इकडे-तिकडे भटकते।

Verse 107

विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत् । कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः

मोहामुळे बालक विष्ठा-मूत्रभक्षण इत्यादीही करतो. आणि कौमारावस्थेत कर्णवेध व माता-पित्यांच्या ताडनानेही (दुःख भोगतो)।

Verse 108

अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात् । प्रमत्तेंद्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः

काम-रागाने पीडित ते अक्षर-अध्ययन इत्यादींमुळे, गुरुजनांच्या शिस्तीमुळे, आणि इंद्रियांच्या प्रमत्त वृत्तीमुळेही दुःख भोगतात।

Verse 109

रोगार्दितस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने । ईर्ष्यासु महद्दुःखं मोहाद्दुःखं प्रजायते

जो सतत रोगाने पीडित आहे, त्याला यौवनातही सुख कुठून? ईर्ष्येत महान दुःख आहे, आणि मोहातूनच दुःख उत्पन्न होते.

Verse 110

तत्रस्यात्कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् । रात्रौ न विंदते निद्रा कामाग्नि परिखेदितः

त्या स्थितीत क्रुद्ध झालेल्याचा राग केवळ दुःखालाच कारणीभूत होतो. कामाग्नीने त्रस्त होऊन तो रात्री झोप मिळवत नाही.

Verse 111

दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया । स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः

अर्थोपार्जनाच्या चिंतेने दिवसा तरी सुख कुठून? आणि जो पुरुष स्त्रियांमध्ये देह थकवितो, त्याचे ते शुक्रबिंदू तेथे व्यर्थ क्षीण होतात.

Verse 112

न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः । कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च

ते बिंदू सुखदायक मानू नयेत—ते घामाच्या थेंबांसारखेच—कृमींनी छळल्या गेलेल्या दीन कुष्ठ्याकरिता.

Verse 113

कंडूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः । यादृशं मन्यते सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

स्त्रियांमध्ये जे ‘सुख’ मानले जाते, ते खाज खाजवल्याने जळजळ कमी झाल्यासारखे आहे; तसेच अर्थोपार्जनाच्या चिंतेतही मनुष्य तसलेच सुख मानतो.

Verse 114

तादृशं स्त्रीषु मंतव्यमधिकं नैव विद्यते । मर्त्यस्य वेदना सैव यां विना चित्तनिर्वृतिः

स्त्रीविषयी तसा अनुभवच श्रेष्ठ मानावा; त्याहून अधिक काही नाही. मर्त्याला तीच वेदना भोगावी लागते; तिच्यावाचून चित्ताला निवांतपणा मिळत नाही.

Verse 115

ततोन्योन्यं पुरा प्राप्तमंते सैवान्यथा भवेत् । तदेवं जरया ग्रस्तमामया व्यपिनप्रियम्

म्हणून पूर्वी परस्पर जे प्राप्त झाले होते, ते शेवटी वेगळेच होऊ शकते. असे प्रिय जे होते, ते जरेने ग्रासलेले व रोगांनी व्यापलेले होते.

Verse 116

अपूर्ववत्समात्मानं जरया परिपीडितम् । यः पश्यन्न विरज्येत कोन्यस्तस्मादचेतनः

जो आपलेच शरीर पूर्वीसारखे न राहता जरेने पीडित झालेले पाहूनही वैराग्य धरीत नाही—त्याहून अधिक अचेतन दुसरा कोण?

Verse 117

जराभिभूतोपि जंतुः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

जरेने ग्रासलेला जीवही असहायतेमुळे पत्नी, पुत्र इत्यादी बांधवांकडून तसेच दुराचारी नोकरांकडून तिरस्कार व अपमान सहन करतो.

Verse 118

न धर्ममर्थं कामं च मोक्षं च जरयायुतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

जरेने भारलेला मनुष्य धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांपैकी काहीही साधू शकत नाही. म्हणून तरुणपणीच धर्माचे नीट आचरण करावे.

Verse 119

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोयं परिकीर्तितः

वात, पित्त, कफ इत्यादींचे वैषम्य म्हणजेच ‘व्याधी’ असे म्हटले जाते. आणि ही देह वातादि दोषांच्या समूहानेच बनलेली आहे असे वर्णिले आहे.

Verse 120

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च

म्हणून आत्म्याचे हे शरीर ‘व्याधिमय’ असे जाणावे; कारण ते वातादि दोषांपासून वेगळे नाही आणि जणू रोगांचे पिंजरेच आहे.

Verse 121

रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्

नानाविध रोगांनी ग्रस्त देही अनेक प्रकारची दुःखे भोगतो. ती तर स्वात्म्यालाच कळतात—मी आणखी काय सांगू?

Verse 122

एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः

या देहात एकशे एक प्रकारचे मृत्यू प्रतिष्ठित आहेत असे सांगितले आहे. त्यांपैकी एक काळनियत आहे; उरलेले आगंतुक (आकस्मिक) मानले आहेत.

Verse 123

ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति

येथे सांगितलेल्या आगंतुक व्याधी औषधांनी शांत होतात; तसेच जप, होम आणि दान यांनीही. पण काळनियत मृत्यू कधीही शांत होत नाही.

Verse 124

यदि वापमृत्युर्न स्याद्विषास्वादादशंकितः । न चात्ति पुरुषस्तस्मादपमृत्योर्बिभेति सः

जर अकाली मृत्यूच नसता, तर मनुष्य निःशंकपणे विषाचा आस्वाद घेतला असता; पण तो विष खात नाही, म्हणून तो अकाली मृत्यूला भय मानतो.

Verse 125

विविधा व्याधयस्तत्र सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम्

तेथे नानाविध व्याधी, सर्पादी प्राणी, तसेच विषे व अभिचार—ही देहधाऱ्यांसाठी मृत्यूची दारे आहेत.

Verse 126

पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं न चान्यथा

नियत काळ आला की सर्व रोगांनी पीडित झालेल्या व्यक्तीस स्वतः धन्वंतरीही निरोगी करू शकत नाही; आणि हे अन्यथा होऊ शकत नाही.

Verse 127

नौषधं न तपो दानं न माता न च बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

ना औषध, ना तप, ना दान—आणि ना माता वा बंधु—काळाने पीडित झालेल्या मनुष्याचे रक्षण करू शकतात.

Verse 128

रसायन तपो जाप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः । अवांतरितशांतिः स्यात्कालमृत्युमवाप्नुयात्

महात्म्यांनी साधलेल्या रसायन, तप, जप आणि योगसिद्धीच्या परिपूर्ण साधनांनी अखंड शांती प्राप्त होते आणि अकाली मृत्यूवरही विजय मिळू शकतो.

Verse 129

जायते योनिकीटेषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पश्येद्वियोगं कर्मसंक्षयात्

कर्माच्या अधीन होऊन जो मरण पावतो, तो पुन्हा गर्भज प्राणी व कीटकांत जन्म घेतो. पण जो देहभेदाचा विवेक करून कर्मक्षयामुळे होणारा देह-वियोग पाहतो, तोच यथार्थदर्शी होय.

Verse 130

मरणं तद्विनिर्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमः प्रविष्टस्य छिद्यमानेषु मर्मसु

यालाच ‘मरण’ असे सांगितले आहे; परमार्थतः हा नाश नाही. जो घोर तमात प्रविष्ट आहे, त्याच्या मर्मस्थाने छिन्न होत असता अशीच अवस्था होते.

Verse 131

यद्दुःखं मरणे जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातः कांतेति क्रंदत्येवं सुदुःखितः

मरणकाळी जीवाला जे दुःख होते, त्याची या जगात कुठेही उपमा नाही. तो अतिशय व्याकुळ होऊन ‘हाय बाबा! हाय आई! हाय प्रिये!’ असे म्हणत पुन्हा पुन्हा आक्रोश करतो.

Verse 132

मंडूक इव सर्पेण ग्रस्यते मृत्युना जगत् । बांधवैः स परित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

जसा साप बेडकाला गिळतो, तसा मृत्यू जगाला गिळतो. मनुष्याला बांधव परित्यागतात, जरी तो प्रियजनांनी वेढलेला असला तरीही.

Verse 133

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुखेन परिशुष्यता । खट्वायां परिवृत्तो हि मुह्यते च मुहुर्मुहुः

तो लांब व उष्ण श्वास सोडतो आणि तोंड कोरडे पडते. खाटेवर पालटत राहून तो वारंवार मोहग्रस्त होऊन बेशुद्धीसारखा होतो.

Verse 134

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

अत्यंत मोहग्रस्त होऊन तो व्याकुळतेने हातपाय इकडे-तिकडे आपटतो. खाटेवरून भूमीची इच्छा करतो, आणि भूमीवरून पुन्हा खाटेची—असे वारंवार होते.

Verse 135

विवशस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककंठोष्ठतालुकः

तो विवश होऊन लाज सोडतो, मूत्र-विष्ठेने माखलेला असतो. कंठ-ओठ-तालू कोरडे पडल्याने तो पाण्यासाठी याचना करतो.

Verse 136

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । यमदूतैर्नीयमानः कालपाशेन कर्षितः

तो आपल्या संपत्तीचा विचार करीत राहतो—‘मी मेल्यावर हे कोणाचे होईल?’ यमदूत त्याला नेतात आणि काळाच्या पाशाने तो ओढला जातो.

Verse 137

म्रियते पश्यतामेवं गलो घुरुघुरायते । जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

असे पाहत असतानाच तो मरतो; घसा घुरघुरतो. जीव तृण व जलावरच्या जळूसारखा, क्रमाने एका देहातून दुसऱ्या देहात प्रवेश करतो.

Verse 138

प्राप्नोत्युत्तरमंगं च देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थनाद्दुःखमधिकं हि विवेकिनाम्

तो उच्चतर अवस्था प्राप्त करतो, पण आधी हा देह त्यागावा लागतो. विवेकी जनांसाठी याचना करण्याचे दुःख हे मृत्यूच्या दुःखापेक्षा अधिक असते.

Verse 139

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः

मरणकाळचे दुःख क्षणिक असते; परंतु प्रार्थनेने घडलेले फल अनंत असते। म्हणून जगत्पती विष्णू, विनवणीमुळे, वामनरूप धारण करून प्रकट झाले।

Verse 140

अधिकः कोपरस्तस्माद्यो न यास्यति लाघवम् । ज्ञातं मयेदमधुना मृत्योर्भवति यद्गुरुः

म्हणून जो नम्रतेकडे जात नाही, त्याचा कोप अधिकच वाढतो। आता मला हे स्पष्ट कळले—जे मृत्यूलाही गुरु ठरते।

Verse 141

न परं प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णालाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्

तृष्णा कमी करण्यासाठीही पुन्हा पुन्हा अधिक मागू नये। कारण आरंभी दुःख, मध्येही दुःख, आणि शेवटी भयंकर दुःख होते।

Verse 142

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःख परंपरा । वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु

सर्व भूतांच्या स्वभावातूनच दुःखाची अखंड परंपरा उद्भवते—ही दुःखे, जी वर्तमान आहेत आणि जी भूतकाळात गेली आहेत।

Verse 143

न नरः शोचयेज्जन्म न विरज्यति तेन वै । अत्याहारान्महद्दुःखमल्पाहारात्तदंतरम्

मनुष्याने आपल्या जन्माबद्दल शोक करू नये, आणि त्याच कारणाने वैराग्यही धरू नये। अतिभोजनाने मोठे दुःख होते; अल्पाहाराने ते दुःख तुलनेने कमी होते।

Verse 144

त्रुटते भोजने कंठो भोजने च कुतः सुखम् । क्षुधा हि सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

भोजन करताना कंठ अडखळतो; मग भोजनात सुख कुठे? कारण क्षुधा ही सर्व रोगांमध्ये श्रेष्ठतम व्याधी मानली आहे.

Verse 145

सच्छांतौषधलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्व्याधि वेदना तीव्रा निःशेषबलकृंतनी

खरोखर शांत करणाऱ्या औषध-लेपाने ती क्षणभर शमते; पण क्षुधा-व्याधीची तीव्र वेदना सर्व बळ निःशेष कापून टाकते.

Verse 146

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्नरः । तद्रसेपि हि किं सौख्यं जिह्वाग्रपरिवर्तिनि

तिच्या आधीन झालेला मनुष्य इतर व्याधींप्रमाणेच मरतो; आणि तिच्या रसातही सुख काय, जो फक्त जिभेच्या टोकावर क्षणभर फिरतो?

Verse 147

तत्क्षणादर्धकालेन कंठं प्राप्य निवर्तते । इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमोषधवत्स्मृतम्

क्षणात—अर्धक्षणातच—ते कंठापर्यंत जाऊन परतते; म्हणून क्षुधा-व्याधीने तापलेल्या लोकांसाठी अन्न औषधासारखे स्मरले आहे.

Verse 148

न तत्सुखाय मंतव्यं परमार्थेन पंडितैः । मृतोपमश्च यः शेते सर्वकार्यविवर्जितः

परमार्थदृष्टीने पंडितांनी त्याला सुख मानू नये—जेव्हा मनुष्य मृतासारखा पडून राहतो आणि सर्व कर्तव्य-कर्मांपासून दूर होतो.

Verse 149

तत्रापि च कुतः सौख्यं तमसा चोदितात्मनः । प्रबोधेपि कुतः सौख्यं कार्येषूपहतात्मनः

तेथेही तमाने चालविलेल्या मनाला सुख कुठून? आणि जागेपणीही, कार्यकर्मांनी आहत झालेल्या आत्म्यास सुख कुठे?

Verse 150

कृषिवाणिज्यसेवाद्य गोरक्षादि परश्रमैः । प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया

कृषी, वाणिज्य, सेवा इत्यादी व गो-रक्षणासारख्या कठोर परिश्रमांनी—सकाळी मूत्र-पुरीषामुळे आणि दुपारी क्षुधा-पिपासेमुळे (जीव त्रस्त होतो)।

Verse 151

तृप्ताः काम्येन बाध्यंते निद्रया निशि जंतवः । अर्थस्योपार्जने दुःखं दुःखमर्जितरक्षणे

तृप्त असूनही जीवांना कामना बाधते; रात्री निद्रा त्यांना जखडते. धन मिळवण्यात दुःख, आणि मिळवलेल्या धनाच्या रक्षणातही दुःख.

Verse 152

नाशे दुःखं व्यये दुःखमर्थस्यैव कुतः सुखम् । चौरेभ्यः सलिलेभ्योग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि

धन नष्ट झाले तर दुःख, खर्च झाले तरी दुःख—मग धनात सुख कुठे? चोर, पाणी, अग्नी, स्वजन आणि राजापासूनही त्याला भय असते.

Verse 153

भयमर्थवतां नित्यं मृत्योर्देहभृतामिव । खे यथा पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि

धनवानांना नित्य भय असतो, जसा देहधाऱ्यांना मृत्यूचा भय. जसे आकाशात पक्षी आणि भूमीवर श्वापद मांस भक्षतात.

Verse 154

जले च भक्ष्यते मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् । विमोहयंति संपत्सु वारयंति विपत्सु च

जळात तो माशांनी भक्षिला जातो; तसेच सर्वत्र धनवान् माणूस जखडला जातो। संपत्तीत मोहग्रस्त होतो आणि विपत्तीत आवरला जातो।

Verse 155

खेदयंत्यर्जने काले कदार्थाः स्युः सुखावहाः । प्रागर्थपतिरुद्विग्नः पश्चात्सर्वार्थनिःस्पृहः

अर्जनाच्या वेळी तुच्छ धनही खेद देतो; मग तो सुखद कसा होईल? आधी धनाचा शोधक व्याकुळ असतो, नंतर सर्व भोगांबद्दल निस्पृह होतो।

Verse 156

तयोरर्थपतिर्दुःखी सुखी मन्येर्विरक्तधीः । वसंतग्रीष्मतापेन दारुणं वर्षपर्वसु

या दोघांत धनाचा स्वामी दुःखी; विरक्तबुद्धीला मी सुखी मानतो। वसंत-ग्रीष्माची उष्णता दारुण, तसेच पावसाळ्याचे फेरही कठीण।

Verse 157

वातातपेन वृष्ट्या च कालेप्येवं कुतः सुखम् । विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः

वारा, ऊन आणि पावसाने—ऋतूकाळातही—अशा अवस्थेत सुख कुठे? विवाहाच्या विस्तारात दुःख, आणि नंतर गर्भ धारण करून तो वाहण्यातही पुन्हा दुःख।

Verse 158

सूतिवैषम्यदुःखैश्च दुखं विष्ठादिकर्मभिः । दन्ताक्षिरोगे पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्

“विषम प्रसूतीच्या वेदनांनी मी त्रस्त आहे, आणि विष्ठा इत्यादी कामांनीही दुःख आहे. आता माझ्या पुत्राला दात व डोळ्यांचे रोग झाले—हाय कष्ट! मी काय करू?”

Verse 159

गावो नष्टाः कृषिर्भग्ना भार्या च प्रपलायिता । अमी प्राघूर्णिकाः प्राप्ता भयं मे शंसिनो गृहान्

माझ्या गायी हरवल्या, शेती उद्ध्वस्त झाली आणि पत्नीही पळून गेली. आता हे भटक्या दुष्ट माझ्या घरी आले असून माझ्यासाठी भयाची सूचना देत आहेत.

Verse 160

बालापत्या च मे भार्या कः करिष्यति रंधनम् । विवाहकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत्

माझी पत्नी अजून तरुण आहे आणि लहान मूलही आहे—स्वयंपाक कोण करणार? आणि कन्येच्या विवाहकाळी वर कसा असावा?

Verse 161

एतच्चिंताभिभूतानां कुतः सौख्यं कुटुंबिनाम्

अशा चिंतांनी दबलेल्या कुटुंबियांना सुख कुठून मिळणार?

Verse 162

कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुंभे निहिता इवापः प्रयांति देहेन समं विनाशनम्

कुटुंबचिंतेने व्याकुळ झालेल्या पुरुषाचे श्रुत-ज्ञान, शील आणि सर्व गुण—कच्च्या घड्यात ठेवलेल्या पाण्यासारखे—देहाबरोबरच नष्ट होतात.

Verse 163

राज्येपि हि कुतः सौख्यं संधिविग्रहचिंतया । पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम्

राज्यातही संधी-विग्रहाच्या चिंतेने सुख कुठे? जिथे स्वतःच्या पुत्रापासूनही भय असते, तिथे सुख कसे असेल?

Verse 164

स्वजातीयाद्भयं प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम् । एकद्रव्याभिलाषित्वाच्छुनामिव परस्परम्

बहुतेक सर्व देहधाऱ्यांना भय स्वजातीयांपासूनच उत्पन्न होते। एकाच वस्तूची इच्छा असल्याने ते कुत्र्यांसारखे परस्पर वैर करतात॥

Verse 165

न प्रविश्य वनं कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले । निखिलं यस्तिरस्कृत्य सुखं तिष्ठति निर्भयः

वनात न जाता पृथ्वीवर कोणताही राजा ख्यात झाला नाही. जो सर्व काही बाजूला सारून निर्भयपणे सुखाने स्थिर राहतो, तोच निश्चिंत॥

Verse 166

युद्धे बाहुसहस्रं हि पातयामास भूतले । श्रीमतः कार्तवीर्यस्य ऋषिपुत्रः प्रतापवान्

युद्धात त्या प्रतापवान ऋषिपुत्राने श्रीमान कार्तवीर्याचे सहस्र बाहू भूमीवर पाडले॥

Verse 167

ऋषिपुत्रस्य रामस्य रामो दशरथात्मजः । जघान वीर्यमतुलमूर्ध्वगं सुमहात्मनः

ऋषिपुत्र राम (परशुराम) यांचे अतुल पराक्रम—ते महात्मा व उन्नत तेजस्वी होते—दशरथात्मज रामाने परास्त केले॥

Verse 168

जरासंधेन रामस्य तेजसा नाशितं यशः । जरासंधस्य भीमेन तस्यापि पवनात्मजः

जरासंधाने आपल्या तेजाने रामाचे यश झाकोळले; आणि जरासंधाचे यश भीमाने नष्ट केले—आणि भीमाचेही पवनपुत्राने (हनुमानाने)॥

Verse 169

हनुमानपि सूर्येण विक्षिप्तः पतितः क्षितौ । निवातकवचान्सर्वदानवान्बलदर्पितान्

हनुमानही सूर्याच्या आघाताने विक्षिप्त होऊन पृथ्वीवर पडला; तोच तर अभेद्य कवचधारी, बलदर्पाने मत्त सर्व दानवांना सामोरा जाणारा होता।

Verse 170

हतवानर्जुनः श्रीमान्गोपालैः स विनिर्जितः । सूर्यः प्रतापयुक्तोऽपि मेघैः संछाद्यते क्वचित्

शत्रुहंता श्रीमान अर्जुनही गोपाळांनी जिंकला गेला; आणि प्रतापयुक्त सूर्यसुद्धा कधी कधी मेघांनी झाकला जातो।

Verse 171

क्षिप्यते वायुना मेघो वायोर्वीर्यं नगैर्जितम् । दह्यंते वह्निना शैलाः स वह्निः शाम्यते जलैः

मेघ वाऱ्याने ढकलला जातो, पण वाऱ्याचे वीर्य पर्वतांनी रोखले जाते; पर्वत अग्नीने जळतात, पण तोच अग्नी पाण्याने शांत होतो।

Verse 172

तज्जलं शोष्यते सूर्यैस्ते सूर्याः सह वारिणा । त्रैलोक्येन समस्ताश्च नश्यंति ब्रह्मणो दिने

ते जल सूर्यांनी शोषले जाते; आणि ते सूर्यही पाण्यासह—समस्त त्रैलोक्यासह—ब्रह्माच्या दिवसाच्या अंताला नष्ट होतात।

Verse 173

ब्रह्मापि त्रिदशैः सार्धमुपसंह्रियते पुनः । परार्धद्वयकालांते शिवेन परमात्मना

ब्रह्माही देवांसह पुन्हा संहारात लीन होतो; दोन परार्ध काळाच्या अंताला परमात्मा शिव सर्वांचा उपसंहार करतो।

Verse 174

एवं नैवास्ति संसारे यच्च सर्वोत्तमं बलम् । विहायैकं जगन्नाथं परमात्मानमव्ययम्

या संसारात खरेच कोणतेही सर्वोत्तम बल नाही—अव्यय परमात्मा जगन्नाथ याला सोडून।

Verse 175

ज्ञात्वा सातिशयं सर्वमतिमानं विवर्जयेत् । एवंभूते जगत्यस्मिन्कः सुरः पंडितोपि वा

श्रेष्ठता सापेक्ष आहे हे जाणून, स्वतःच्या बुद्धीचा सर्व अभिमान त्यागावा. अशा जगात खरोखर कोण विशेष—देव की पंडित?

Verse 176

न ह्यस्ति सर्ववित्कश्चिन्न वा मूर्खोपि सर्वतः । यावद्यस्तु विजानाति तावत्तत्र स पंडितः

कोणीही सर्वज्ञ नाही, आणि कोणीही सर्वथा मूर्खही नाही. जो जितके जाणतो, तितकाच तो त्या विषयात पंडित होय.

Verse 177

समाधाने तु सर्वत्र प्रभावः सदृशः स्मृतः । वित्तस्यातिशयत्वेन प्रभावः कस्यचित्क्वचित्

समाधानाच्या कार्यात सर्वत्र प्रभाव साधारणतः समान मानला आहे; पण धनाच्या अतिशयतेमुळे काहींचा प्रभाव काही ठिकाणी वाढतो.

Verse 178

दानवैर्निर्जिता देवास्ते दैवैर्निजिताः पुनः । इत्यन्योन्यं श्रितो लोको भाग्यैर्जयपराजयैः

देव दानवांकडून पराजित झाले, आणि ते दानव पुन्हा देवांकडून जिंकले गेले. अशा रीतीने जग परस्परावलंबी आहे—भाग्यजन्य जय-पराजयांनी.

Verse 179

एवं वस्त्रयुगं राज्ञां प्रस्थमात्रांबुभोजनम् । यानं शय्यासनं चैव शेषं दुःखाय केवलम्

अशा रीतीने राजांसाठी फक्त वस्त्रांची जोडी आणि प्रस्थ-परिमित अन्न-जल एवढेच पुरे; रथ, शय्या व आसन इत्यादी—यापलीकडचे सर्व केवळ दुःखाचे कारण ठरते।

Verse 180

सप्तमे चापि भवने खट्वामात्र परिग्रहः । उदकुंभसहस्रेभ्यः क्लेशायास प्रविस्तरः

सातव्या भवनातही परिग्रह फक्त खाट एवढाच; हजारो पाण्याच्या घागरींपेक्षा तोही क्लेश व परिश्रमाचा मोठा भार ठरतो।

Verse 181

प्रत्यूषे तूर्यनिर्घोषः समं पुरनिवासिभिः । राज्येभिमानमात्रं हि ममेदं वाद्यते गृहे

पहाटे नगरवासीयांसह तूर्यांचा निनाद घुमतो; पण माझ्या घरी ते केवळ राज्याभिमानाच्या प्रदर्शनासाठीच वाजविले जाते।

Verse 182

सर्वमाभरणं भारः सर्वमालेपनं मलम् । सर्वं प्रलपितं गीतं नृत्यमुन्मत्तचेष्टितम्

सर्व आभूषण भार आहे, सर्व लेपन-श्रृंगार मलासारखा आहे; सर्व बडबडच गीत मानली जाते, आणि नृत्य हे उन्मत्ताची चेष्टा आहे।

Verse 183

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां विग्रहे चिंता वान्योन्यविजिगीषया

अशा प्रकारे राज्यभोगांत विचार केला तर सुख कुठे? राजांना विग्रह-युद्धात परस्परांना जिंकण्याच्या इच्छेमुळे केवळ चिंता राहते।

Verse 184

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्ता निपतिताः कः श्रिया विंदते सुखम्

बहुतेक नहुषादी महानृप श्रीसमृद्धीच्या मदलेपाने मोहित होऊन स्वर्गास गेले, तरीही तेथून खाली पडले. केवळ श्री-भाग्याने कोणाला टिकणारे सुख मिळते?

Verse 185

स्वर्गेपि च कुतः सौख्यं दृष्ट्वा दीप्तां परश्रियम् । उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशयस्थिताम्

स्वर्गातही सुख कुठे, कारण परकी तेजस्वी श्रेष्ठ श्री पाहिली की—देवांमध्येही एकावर एक, परस्परांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ ठरण्याचीच स्थिती असते.

Verse 186

नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते । न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः

मनुष्य स्वर्गात पुण्यफळ जणू मुळापासून छेदल्याप्रमाणेच भोगून संपवतो; तेथे नवे कर्म होत नाही. हाच येथे अत्यंत दारुण दोष आहे.

Verse 187

छिन्नमूलतरुर्यद्वद्दिवसैः पतति क्षितौ । पुण्यस्य संक्षयात्तद्वन्निपतंति दिवौकसः

जसा मुळ छिन्न झालेला वृक्ष काही दिवसांनी जमिनीवर कोसळतो, तसा पुण्य क्षीण झाल्यावर स्वर्गवासीही खाली पडतात.

Verse 188

सुखाभिलाषनिष्ठानां सुखभोगादि संप्लवैः । अकस्मात्पतितं दुःखं कष्टं स्वर्गेदिवौकसाम्

जे केवळ सुखाभिलाषेत रमतात, त्यांच्या भोग-विलासाच्या प्रवाहात दुःखाचा अचानक पडणारा आघात अत्यंत क्लेशदायक ठरतो—स्वर्गवास्यांनाही.

Verse 189

इति स्वर्गेऽपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः । क्षयश्च विषयासिद्धौ स्वर्गे भोगाय कर्मणाम्

अशा रीतीने स्वर्गातही देवांना विचार करता खरे सुख मिळत नाही. आणि जेव्हा भोगविषय सिद्ध होत नाहीत, तेव्हा स्वर्गभोगासाठी केलेल्या कर्मांचे पुण्यही क्षीण होते.

Verse 190

तत्र दुःखं महत्कष्टं नरकाग्निषु देहिनाम् । घोरैश्च विविधैर्भावैर्वाङ्मनः काय संभवैः

तेथे नरकाग्नीत देहधारी जीवांना अतिशय दुःख व मोठे कष्ट भोगावे लागते. वाणी, मन व देहातून उत्पन्न होणाऱ्या घोर व विविध यातनांनी ते संतप्त होतात.

Verse 191

कुठारच्छेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशाखाफलानां च पातश्चंडेन वायुना

तेथे कुऱ्हाडीने तीव्र छेदन होते आणि सालीचेही तक्षण/सोलणे होते. प्रचंड वाऱ्याच्या झोताने पाने, फांद्या व फळेही खाली पडतात.

Verse 192

उन्मूलनान्नदीभिश्च गजैरन्यैश्च देहिभिः । दावाग्निहिमशोषैश्च दुःखं स्थावरजातिषु

स्थावर जातींमध्ये (वृक्ष-लता इ.) नद्यांनी उन्मूलन होणे, हत्ती व इतर देहधारी प्राण्यांकडून होणारी हानी, तसेच दावाग्नी, हिम व शोषक उष्णतेमुळे दुःख भोगावे लागते.

Verse 193

तद्वद्भुजंगसर्पाणां क्रोधे दुःखं च दारुणम् । दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबंधनम्

तसेच भुजंग व सर्पांना क्रोध उद्भवल्यावर अत्यंत दारुण दुःख भोगावे लागते. आणि लोकी दुष्टांचा घात होतो तसेच त्यांना पाशाने बांधलेही जाते.

Verse 194

अकस्माज्जन्ममरणं कीटानां च मुहुर्मुहुः । सरीसृपनिकायानामेवं दुःखान्यनेकधा

कीटकांचे जन्म-मरण अकस्मात् पुन्हा पुन्हा घडते; तसेच सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या समूहाला अशा रीतीने अनेक प्रकारची दुःखे भोगावी लागतात।

Verse 195

पशूनामात्मशमनं दंडताडनमेव च । नासावेधेन संत्रासः प्रतोदेन सुताडनम्

पशूंना ‘वश’ करण्यासाठी दंडाने मारहाण केली जाते; नाक छेदून भय निर्माण होतो, आणि प्रतोदाने कठोर ताडन केले जाते।

Verse 196

वेत्रकाष्ठादिनिगडैरंकुशेनांगबंधनम् । भावेन मनसा क्लेशैर्भिक्षा युवादिपीडनम्

वेत्र, लाकूड इत्यादींच्या निगडांनी व अंकुशाने त्यांचे अवयव बांधले जातात; आणि मनोभावांना क्लेश देऊन त्यांना बळजबरीने भिक्षा मागायला लावतात, तसेच युवकादींना पीडित करतात।

Verse 197

आत्मयूथवियोगैश्च बलान्नयनबंधने । पशूनां संति कायानामेवं दुःखान्यनेकशः

स्वतःच्या कळपापासून वियोग आणि बळजबरीने नेऊन बांधून ठेवणे—यामुळे देहधारी पशूंना अशा प्रकारे अनेक दुःखे भोगावी लागतात।

Verse 198

वर्षाशीतातपाद्दुःखं सुकष्टं ग्रहपक्षिणाम् । क्लेशमानाति कायानामेवं दुःखान्यनेकधा

पाऊस, थंडी आणि कडक ऊन यांपासून दुःख होते—गृहस्थ जीव व पक्ष्यांसाठी ते अतिशय कष्टदायक आहे; देहधारी प्राणी अशा रीतीने अनेक प्रकारचे क्लेश व पीडा सहन करतात।

Verse 199

गर्भवासे महद्दुःखं जन्मदुःखं तथा नृणाम् । सुबाल्यदुःखं चाज्ञानं कौमारे गुरुशासनम्

मनुष्यांना गर्भवासात मोठे दुःख होते आणि जन्मकाळीही कष्ट होतात. लहानपणी अज्ञानामुळे क्लेश होतो, आणि कुमारवयात गुरूंचे शिस्तबद्ध शासन सहन करावे लागते.

Verse 200

यौवने कामरागाभ्यां दुःखं चैवेर्ष्यया पुनः । कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिक कर्मभिः

यौवनात काम व आसक्तीमुळे क्लेश होतो, आणि पुन्हा ईर्ष्येमुळेही दुःख होते. शेती, व्यापार, सेवा-नोकरी तसेच गो-रक्षण इत्यादी कर्मांच्या परिश्रमानेही पीडा होते.