Adhyaya 53

Verse 1

सुकलोवाच । एवं धर्मं श्रुतं पूर्वं पुराणेषु तदा मया । पतिहीना कथं भोगं करिष्ये पापनिश्चया

सुकला म्हणाली—पूर्वी मी पुराणांत असा धर्म ऐकला आहे; पण पतीविना, पापाचा निश्चय करून मी भोग कसा करावा?

Verse 2

कांतेन तु विना तेन जीवं काये न धारये । विष्णुरुवाच । एवमुक्त्वा परं धर्मं पतिव्रतमनुत्तमम्

त्या प्रिय पतीविना ती देहात प्राण धारण करणार नाही. विष्णु म्हणाले—असे सांगून त्यांनी परम धर्म, म्हणजेच अनुपम पतिव्रतधर्म प्रतिपादिला।

Verse 3

तास्तु सख्यो वरा नार्यो हर्षेण महतान्विताः । श्रुत्वा धर्मं परं पुण्यं नारीणां गतिदायकम्

त्या तिच्या सख्या—श्रेष्ठ स्त्रिया—महान आनंदाने भरून गेल्या; कारण स्त्रियांना सद्गती देणारा परम पुण्यधर्म त्यांनी ऐकला होता।

Verse 4

स्तुवंति तां महाभागां सुकलां धर्मवत्सलाम् । ब्राह्मणाश्च सुराः सर्वे पुण्यस्त्रियो नरोत्तम

हे नरोत्तम! ब्राह्मण, सर्व देवगण आणि पुण्यशील स्त्रिया—सर्वजण धर्मवत्सल महाभाग सुकलेची स्तुती करतात।

Verse 5

तस्या ध्यानं प्रकुर्वंति पतिकामप्रभावतः । अत्यर्थं दृढतामिंद्र सुःविचिंत्य सुरेश्वरः

तिच्या पतिकामनेच्या प्रभावाने सर्वजण तिचे ध्यान करीत; हे इंद्रा, सुरेश्वराने सविचार करून तिला अत्यंत दृढ संकल्प प्रदान केला।

Verse 6

सुकलायाः परं भावं सुविचार्यामरेश्वरः । चालये धैर्यमस्याश्च पतिस्नेहं न संशयः

सुकलेचा परम भाव सविचारून अमरेश्वर (इंद्र) मनात म्हणाला—“हिचे धैर्यही मी ढळवीन; हिचा पतिस्नेह निःसंशय आहे।”

Verse 7

सस्मार मन्मथं देवं त्वरमाणः सुराधिपः । पुष्पचापं स संगृह्य मीनकेतुः समागतः

त्वरेने सुराधिपतीने मन्मथदेवाचे स्मरण केले; पुष्पधनुष्य हाती घेऊन मीनकेतू (मन्मथ) तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 8

प्रियया च तया युक्तो रत्या दृष्टमहाबलः । बद्धांजलिपुटो भूत्वा सहस्राक्षमुवाच सः

प्रिया रतीसह आलेल्या त्या महाबलवानाला पाहून, त्याने हात जोडून सहस्राक्ष (इंद्र) यांस म्हटले।

Verse 9

कस्मादहं त्वया नाथ अधुना संस्मृतो विभो । आदेशो दीयतां मेद्य सर्वभावेन मानद

हे नाथ, हे विभो, आत्ता तुम्ही मला का स्मरले? हे मानद, आज मला पूर्ण भावाने तुमचा आदेश द्या।

Verse 10

इंद्र उवाच । सुकलेयं महाभागा पतिव्रतपरायणा । शृणुष्व कामदेव त्वं कुरु साहाय्यमुत्तमम्

इंद्र म्हणाले—सुकलेया महाभाग्यवती, पतिव्रतधर्मात परायण आहे. हे कामदेवा, माझे ऐक आणि उत्तम साहाय्य कर.

Verse 11

निष्कर्षय महाभागां सुकलां पुण्यमंगलाम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शक्रस्य तमथाब्रवीत्

“त्या महाभाग्या, पुण्य-मंगलमयी सुकलाला बाहेर आण.” शक्राचे वचन ऐकून तो मग त्यास उत्तर देऊ लागला.

Verse 12

एवमस्तु सहस्राक्ष करिष्यामि न संशयः । साहाय्यं देवदेवेश तव कौतुककारणात्

“तथास्तु, हे सहस्राक्ष! मी निःसंशय करीन. हे देवदेवेश, तुझ्या कौतुकामुळे मी साहाय्य करीन.”

Verse 13

एवमुक्त्वा महातेजाः कंदर्पो मुनिदुर्जयः । देवाञ्जेतुं समर्थोऽहं समुनीनृषिसत्तमान्

असे बोलून महातेजस्वी, मुनिंनाही दुर्जेय कंदर्प म्हणाला—“हे ऋषिश्रेष्ठ, मी देवांना आणि मुनिंसहित सर्वांना जिंकण्यास समर्थ आहे.”

Verse 14

किं पुनः कामिनीं देव यस्या अंगे न वै बलम् । कामिनीनामहं देव अंगेषु निवसाम्यहम्

मग कामातुर स्त्रीचे तर काय, हे देव, जिच्या अंगांत बळच नाही. हे देव, मी कामिनींच्या अंगांतच निवास करतो.

Verse 15

भाले कुचेषु नेत्रेषु कचाग्रेषु च सर्वदा । नाभौ कट्यां पृष्ठदेशे जघने योनिमंडले

सदा—कपाळावर, स्तनांवर, नेत्रांत, केशांच्या अग्रभागी; नाभीवर, कटिभागी, पृष्ठप्रदेशी, नितंबांवर व योनीमंडली।

Verse 16

अधरे दंतभागेषु कक्षायां हि न संशयः । अंगेष्वेवं प्रत्यंगेषु सर्वत्र निवसाम्यहम्

अधरी, दंतभागांत व कक्षेत (बगलेत)ही—निःसंशय; अशा रीतीने अंग-प्रत्यंगांत मी सर्वत्र वास करतो।

Verse 17

नारी मम गृहं देव सदा तत्र वसाम्यहम् । तत्रस्थः पुरुषान्सर्वान्मारयामि न संशयः

हे देव! नारी हेच माझे गृह; मी सदा तेथेच वास करतो। तेथे स्थित होऊन मी सर्व पुरुषांचा संहार करतो—यात संशय नाही।

Verse 18

स्वभावेनाबलादेव संतप्ता मम मार्गणैः । पितरं मातरं दृष्ट्वा अन्यं स्वजनबांधवम्

स्वभावतः ती अबला होती; माझ्या बाणांनी संतप्त होऊन, पितर-मातर व अन्य स्वजन-बांधवांना पाहून…

Verse 19

सुरूपं सगुणं देव मम बाणा हता सती । चलते नात्र संदेहो विपाकं नैव चिंतयेत्

हे देव! सुरूप व सगुण अशी ती सती माझ्या बाणाने आहत झाली आहे। ती चालत आहे—यात संशय नाही; याच्या विपाकाची (परिणामाची) चिंता करू नये।

Verse 20

योनिः स्पंदेत नारीणां स्तनाग्रौ च सुरेश्वर । नास्ति धैर्यं सुरेशान सुकलां नाशयाम्यहम्

हे सुरेश्वरा! स्त्रियांची योनी व स्तनाग्रे स्पंदतात; हे सुराधिपा, धैर्य उरत नाही—मी सुकलेचा नाश करीन।

Verse 21

इंद्र उवाच । पुरुषोहं भविष्यामि रूपवान्गुणवान्धनी । कौतुकार्थमिमां नारीं चालयामि मनोभव

इंद्र म्हणाला—मी पुरुष होईन, रूपवान, गुणवान व धनी। हे मनोभवा! केवळ कौतुकासाठी या नारीला विचलित करीन।

Verse 22

नैव कामान्न संत्रासान्न वा लोभान्न कारणात् । न वै मोहान्न वै क्रोधात्सत्यं सत्यं रतिप्रिय

ना कामामुळे, ना भयामुळे, ना लोभामुळे, ना कोणत्याही हेतूने; ना मोहामुळे, ना क्रोधामुळे—हे सत्य आहे, सत्य आहे, हे रतिप्रिया।

Verse 23

कथं मे दृश्यते तस्या महत्सत्यं पतिव्रतम् । निष्कर्षिष्य इतो गत्वा भवन्मोहोत्र कारणम्

तिचे महान सत्य व पतिव्रत कसे पाहू? येथून जाऊन या विषयातील तुझ्या मोहाचे कारण मी उघड करून काढीन।

Verse 24

एवं कामं च संदिश्य जगाम सुरराट्स्वयम् । आत्मविकृतिसंभूतो रूपवान्गुणवान्स्वयम्

अशा रीतीने कामाला सांगून देवांचा राजा स्वतः निघून गेला. स्वतःच्या स्वरूप-परिवर्तनातून उत्पन्न होऊन तो रूपवान व गुणवान झाला।

Verse 25

सर्वाभरणशोभांगः सर्वभोगसमन्वितः । भोगलीलासमाकीर्णः सर्वदौदार्यसंयुतः

त्यांचे अंग सर्व अलंकारांनी शोभित आहेत; ते सर्व भोगांनी संपन्न आहेत। भोग-विलासाच्या लीलांत रमलेले, ते सदैव अक्षय औदार्याने युक्त आहेत।

Verse 26

यत्र सा तिष्ठते देवी कृकलस्य प्रिया नृप । आत्मलीलां स्वरूपं च गुणं भावं प्रदर्शयेत्

हे नृपा! जिथे कृकलप्रिया ती देवी वास करते, तिथे ती आपली आत्म-लीला, स्वरूप, गुण आणि अंतर्भाव प्रकट करते।

Verse 27

नैव पश्यति सा तं तु पुरुषं रूपसंपदम् । यत्रयत्र व्रजेत्सा हि तत्र तां पश्यते नृप

ती त्या रूपसंपन्न पुरुषाकडे मुळीच पाहत नाही; पण हे नृपा! ती जिथेजिथे जाते, तिथेतिथे तोच तिला पाहत राहतो।

Verse 28

साभिलाषेण मनसा तामेवं परिपश्यति । कामचेष्टां सहस्राक्षोऽदर्शयत्सर्वभावकैः

अभिलाषेने भरलेल्या मनाने तो तिला असे निरखीत राहिला; सहस्राक्ष (इंद्र) ने सर्व भावांसह कामचेष्टा प्रकट केल्या।

Verse 29

चतुष्पथे पथे तीर्थे यत्र देवी प्रयाति सा । तत्रतत्र सहस्राक्षस्तामेव परिपश्यति

चौकात, मार्गावर, आणि तीर्थघाटी—जिथेजिथे ती देवी जाते, तिथेतिथे सहस्राक्ष (इंद्र) फक्त तिलाच निरखीत राहतो।

Verse 30

इंद्रेण प्रेषिता दूती सुकलां प्रति सा गता । सुकलां सुमहाभागां प्रत्युवाच प्रहस्य वै

इंद्राने पाठविलेली दूतिका सुकलाकडे गेली. आणि हसत हसत त्या महाभाग्यवती सुकलाशी बोलू लागली.

Verse 31

अहो सत्यमहोधैर्यमहो कांतिरहो क्षमा । अस्या रूपेण संसारे नास्ति नारी वरानना

अहो! किती सत्य, किती धैर्य, किती कांती, किती क्षमा! हे सुमुखी, हिच्या रूपासारखी स्त्री या जगात नाही.

Verse 32

का त्वं भवसि कल्याणि कस्य भार्या भविष्यसि । यस्य त्वं सगुणा भार्या स धन्यः पुण्यभाग्भुवि

हे कल्याणी, तू कोण आहेस? कोणाची पत्नी होशील? ज्याची तू गुणसंपन्न पत्नी होशील तो पृथ्वीवर धन्य व पुण्यवान आहे.

Verse 33

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा तामुवाच मनस्विनी । वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धर्मात्मा सत्यवत्सलः

तिचे वचन ऐकून ती मनस्विनी म्हणाली—“तो वैश्यकुळात जन्मलेला, धर्मात्मा आणि सत्यप्रिय आहे.”

Verse 34

तस्याहं हि प्रिया भार्या सत्यसंधस्य धीमतः । कृकलस्यापि वैश्यस्य सत्यमेव वदामि ते

मी त्या सत्यसंध, बुद्धिमान वैश्य कृकलाची प्रिय पत्नी आहे. तुला मी फक्त सत्यच सांगते.

Verse 35

मम भर्ता स धर्मात्मा तीर्थयात्रां गतः सुधीः । तस्मिन्गते महाभागे मम भर्तरि संप्रति

माझे पती धर्मात्मा व सुधी आहेत; ते तीर्थयात्रेस गेले आहेत। तो महाभाग पती गेल्यावर आता मी…

Verse 36

अतिक्रांताः शृणुष्व त्वं त्रयश्चैवापि वत्सराः । ततोहं दुःखिता जाता विना तेन महात्मना

ऐक, पूर्ण तीन वर्षे निघून गेली. मग त्या महात्म्याविना मी अतिशय दुःखी झाले.

Verse 37

एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव ते । भवती पृच्छते मां का भविष्यति वदस्व मे

हे सर्व—माझ्या जीवनवृत्तांतासहित—मी तुला सांगितले. आता तू विचारतेस, ‘ती पुढे काय होईल?’ मला सांग.

Verse 38

सुकलाया वचः श्रुत्वा दूत्या आभाषितं पुनः । मामेवं पृच्छसे भद्रे तत्ते सर्वं वदाम्यहम्

सुकलेचे वचन ऐकून दूतिका पुन्हा म्हणाली—‘भद्रे, तू असे विचारतेस म्हणून मी तुला सर्व सांगते.’

Verse 39

अहं तवांतिकं प्राप्ता कार्यार्थं वरवर्णिनि । श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैवाव धार्यताम्

वरवर्णिनी, एका कार्यासाठी मी तुझ्या जवळ आले आहे. कृपा करून ऐक; मी सांगते—आणि ऐकून मनात नीट धारण कर.

Verse 40

गतस्ते निर्घृणो भर्ता त्वां त्यक्त्वा तु वरानने । किं करिष्यसि तेनापि प्रियाघातकरेण च

हे वरानने! तुझा निर्दयी पती तुला टाकून निघून गेला. जो प्रियाला घाव घालणारा आहे, अशा त्याच्याशी तू काय करशील?

Verse 41

यस्त्वां त्यक्त्वा गतः पापी साध्व्याचारसमन्विताम् । किं वा स ते गतो बाले तत्र जीवति वै मृतः

ज्या पाप्याने तुला—साध्वी आचारयुक्त—टाकून प्रस्थान केले, तो कुठे गेला आहे, हे बाले? तिथे तो जिवंत आहे की खरोखर मेला?

Verse 42

किं करिष्यति तेनैवं भवती खिद्यते वृथा । कस्मान्नाशयते चांगं दिव्यं हेमसमप्रभम्

त्याने काय साध्य होईल? अशा रीतीने तू उगीचच खिन्न होतेस. तो त्या दिव्य, सुवर्णासारख्या तेजस्वी देहाचा नाश का करत नाही?

Verse 43

बाल्ये वयसि संप्राप्ते मानवो न च विंदति । एकं सुखं महाभागे बालक्रीडां विना शुभे

बाल्यावस्था प्राप्त झाली की मनुष्याला (इतर) सुख मिळत नाही. हे महाभागे, हे शुभे! एकच सुख आहे—बालक्रीडेशिवाय दुसरे नाही.

Verse 44

वार्द्धके दुःखसंप्राप्तिर्जरा कायं प्रहिंसयेत् । तारुण्ये भुज्यते भोगः सुखात्सर्वो वरानने

वृद्धावस्थेत दुःख येते; जरा देहाला पीडा देते. तारुण्यात भोग भोगले जातात; म्हणून, हे वरानने, सर्वजण सुखाचाच शोध घेतात.

Verse 45

यावत्तिष्ठति तारुण्यं तावद्भुंजंति मानवाः । सुखभोगादिकं सर्वं स्वेच्छया रमते नरः

जोपर्यंत तारुण्य टिकते, तोपर्यंत माणसे भोग उपभोगतात; नर स्वेच्छेने सर्व प्रकारच्या सुख‑भोगांत रमतो।

Verse 46

यावत्तिष्ठति तारुण्यं तावद्भोगान्प्रभुंजते । वयस्यपि गते भद्रे तारुण्ये किं करिष्यति

जोपर्यंत तारुण्य असते, तोपर्यंत भोगांचा उपभोग होतो; पण हे भद्रे, वय गेले की मग तारुण्य काय करणार?

Verse 47

संप्राप्ते वार्द्धके देवि किंचित्कार्यं न सिध्यति । स्थविरश्चिंतयेन्नित्यं सुखकार्यं न गच्छति

हे देवि, वार्धक्य आले की कोणतेही कार्य नीट सिद्ध होत नाही; वृद्ध मनुष्य नित्य चिंतेत राहतो आणि सुखद कार्यांकडे जात नाही।

Verse 48

वयस्यपि गते बाले क्रियते सेतुबंधनम् । तादृशोयं भवेत्कायस्तारुण्ये तु गते शुभे

हे बाले, बाल्य गेले तरी सेतुबंधन करता येते; पण शुभ तारुण्य निघून गेले की देहही तशीच (असमर्थ) होते।

Verse 49

तस्माद्भुंक्ष्व सुखेनापि पिबस्व मधुमाधवीम् । कामाबाणा दहंत्यंगं तवेमे चारुलोचने

म्हणून निर्धास्तपणे भोजन कर आणि ही मधुमाधवी पान कर; हे चारुलोचने, कामबाण तुझे अंग दग्ध करीत आहेत।

Verse 50

अयमेकः समायातः पुरुषो रूपवान्गुणी । अयं हि पुरुषव्याघ्रः सर्वज्ञो गुणवान्धनी

हा एकच पुरुष येथे आला आहे—रूपवान व गुणी। खरोखर तो पुरुषव्याघ्र आहे—सर्वज्ञ, सद्गुणसंपन्न आणि धनवान।

Verse 51

तवार्थे नित्यसंयुक्तः स्नेहेन वरवर्णिनि । सुकलोवाच । बाल्यं नास्त्यपि जीवस्य तारुण्यं नास्ति जीविते

हे सुंदरवर्णिनी! स्नेहामुळे मी सदैव तुझ्या हितासाठी जोडलेला आहे. सुकल म्हणाला—जीवाच्या जीवनात बाल्य जवळजवळ नसते; तारुण्यही जीवनात दुर्मिळ आहे.

Verse 52

वृद्धत्वं नास्ति चैवास्य स्वयंसिद्धः सुसिद्धिदः । अमरो निर्जरो व्यापी सुसिद्धः सर्ववित्तमः

त्याच्यासाठी वृद्धत्वही नाही. तो स्वयंसिद्ध असून परिपूर्ण सिद्धी देणारा आहे. अमर, अजर, सर्वव्यापी—तो सुसिद्ध आणि सर्ववित्तम, सर्वोच्च ज्ञाता आहे.

Verse 53

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत सुकलाचरित्रातील त्रेपन्नावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 54

यथा वार्द्धकिना कायस्तथा सूत्रेण मंदिरम् । अनेककाष्ठसंघातैर्नाना दारुसमुच्चयैः

जसा वर्धकी पदार्थांपासून देह-रूप घडवितो, तसा सूत्र (मापरेषा) प्रमाणे मंदिर घडते—अनेक काष्ठसमूहांनी, नाना दारुसंचयांनी.

Verse 55

मृत्तिकयोदकेनापि समंतात्परिणामयेत् । लिपितं लेपकैः काष्ठं चित्रं भवति चित्रकैः

फक्त माती व पाण्यानेही सर्वत्र वस्तू घडविता येतात. लेपकारांनी लेपलेले लाकूड चित्रकारांच्या हातून चित्ररूप होते.

Verse 56

प्रथमं रूपमायाति गृहं सूत्रेण सूत्रितम् । पुष्णंति च स्वयं तत्तु लेपनाद्वै दिने दिने

प्रथम सूत-रेषांनी मोजून घराचे रूप येते. नंतर तेच लोक दिवसेंदिवस लेपन करून त्याची देखभाल व वाढ करतात.

Verse 57

वायुनांदोलितं नित्यं गृहं च मलिनायते । मध्यमो वर्तुतः कालो गृहस्य परिकथ्यते

वाऱ्याने सतत हलणारे घर मलिन होते. म्हणून घराच्या दृष्टीने असा काळ ‘मध्यम’ असा सांगितला आहे.

Verse 58

रूपहानिर्भवेत्तस्य गृहस्वामी विलेपयेत् । स्वेच्छया च गृहस्वामी रूपवत्त्वं नयेद्गृहम्

त्याचे रूप कमी झाले तर गृहस्वामीने पुन्हा लेपन करावे. आणि आपल्या इच्छेनुसार घराला पुन्हा रूपवंत करावे.

Verse 59

तारुण्यं तस्य गेहस्य दूतिके परिकथ्यते । काष्ठसंघैश्च जीर्णत्वं बहुकालैः प्रयाति सः

हे दूती, त्या घराचे ‘तारुण्य’ असे सांगितले जाते; पण लाकडांच्या संघटनेमुळे ते फार काळानंतर निश्चितच जीर्णत्वास जाते.

Verse 60

स्थानभ्रष्टाः प्रजायंते मूलाग्रे प्रचलंति ते । न सहेल्लेपनाभारमाधारेण प्रतिष्ठति

जे आपल्या योग्य स्थानापासून भ्रष्ट होतात, ते हीन अवस्थेत जन्मास येतात; ते मुळाच्या टोकाशीच थरथरतात. आधारावर दृढ प्रतिष्ठा नसल्याने लेपनाचा भार ते सहन करू शकत नाहीत.

Verse 61

एतद्गृहस्य वार्द्धक्यं कथितं शृणु दूतिके । पतमानं गृहं दृष्ट्वा गृहस्वामी परित्यजेत्

हे दूतिके, या घराचे वार्धक्य (क्षय) असे सांगितले—ऐक. कोसळत असलेले घर पाहून गृहस्वामीने ते त्यागावे.

Verse 62

गृहमन्यं प्रवेशाय प्रयात्येव हि सत्वरम् । तथा बाल्यं च तारुण्यं नृणां वृद्धत्वमेव च

जसे दुसऱ्या घरात प्रवेश करण्यासाठी माणूस घाईने जातो, तसेच मनुष्याचे बाल्य व तारुण्यही लवकर निघून जाते—अखेरीस वृद्धत्वच उरते.

Verse 63

स बाल्ये बालरूपश्च ज्ञानहीनं प्रकारयेत् । चित्रयेत्कायमेवापि वस्त्रालंकारभूषणैः

बाल्यावस्थेत त्याला बालरूप व ज्ञानहीन असे दाखवितात; आणि त्याचे शरीरही वस्त्रे, अलंकार व भूषणांनी सजवितात.

Verse 64

लेपनैश्चंदनैश्चान्यैस्तांबूलप्रभवादिभिः । कायस्तरुणतां याति अतिरूपो विजायते

लेपन, चंदन व तांबूल इत्यादी अन्य द्रव्यांनी शरीर तरुणता प्राप्त करते आणि मनुष्य अतिशय रूपवान होतो.

Verse 65

बाह्याभ्यंतरमेवापि रसैः सर्वैः प्रपोषयेत् । तेन पोषणभावेन परिपुष्टः प्रजायते

बाह्य व अंतःकरण—दोन्हींचे सर्व रसांनी यथायोग्य पोषण करावे; त्या पोषणभावानेच जीव पूर्णपणे पुष्ट व विकसित होतो.

Verse 66

जायते मांसवृद्धिस्तु रसैश्चापि नवोत्तमा । यांति विस्तरतां राजन्नंगान्याप्यायितान्यपि

रसांच्या पोषणाने मांसाची उत्तम नवी वाढ होते; आणि हे राजन्, नीट पोसलेली अंगेही परिपूर्णतेने विस्तार पावतात.

Verse 67

प्रत्यंगानि रसैश्चैव स्वंस्वं रूपं प्रयांति वै । दंताधरौ स्तनौ बाहू कटिपृष्ठमुरू उभे

प्रत्यंग आपल्या-आपल्या रसांनी योग्य रूप धारण करतात—दात व ओठ, स्तन, बाहू, कटी व पाठ, आणि दोन्ही उरू.

Verse 68

हस्तपादतलौ तद्वद्वृद्धित्वं प्रतिपेदिरे । उभाभ्यामपि तान्येव वृद्धिमायांति तानि वै

तसेच हातपायांचे तळवेही वाढीस प्राप्त झाले; आणि खरेच, त्या दोन्हींच्या योगाने तीच अंगे अधिकाधिक वाढतात.

Verse 69

अंगानि रसमांसाभ्यां सुरूपाणि भवंति ते । तैः स्वरूपैर्भवेन्मर्त्यो रसबद्धश्च दूतिके

रस व मांस यांच्या संयोगाने ती अंगे सुरूप होतात; आणि त्याच स्वरूपांनी मर्त्य देह उत्पन्न होतो—हे दूतिके, रसासक्तीने बांधलेला.

Verse 70

सुरूपः कथ्यते मर्त्यो लोके केन प्रियो भवेत् । विष्ठामूत्रस्य वै कोशः काय एष च दूतिके

लोकी मनुष्याला सुरूप म्हणतात; पण कोणत्या खऱ्या मापाने तो प्रिय होईल? हे दूतिके, हा देह तर विष्ठा-मूत्राचा कोशच आहे।

Verse 71

अपवित्रशरीरोयं सदा स्रवति निर्घृणः । तस्य किं वर्ण्यते रूपं जलबुद्बुदवच्छुभे

हे शुभे, हा देह अंतःकरणी अपवित्र, सतत स्रवणारा व करुणाहीन आहे; मग जलबुडबुडासारख्या क्षणभंगुर रूपाचे काय वर्णन करावे?

Verse 72

यावत्पंचाशद्वर्षाणि तावत्तिष्ठति वै दृढः । पश्चाच्च जायते हानिस्तस्यैवापि दिनेदिने

पन्नास वर्षांपर्यंत तो दृढ राहतो; त्यानंतर त्याची दिनोदिन हानी होत जाते।

Verse 73

दंताः शिथिलतां यांति तथा लालायते मुखम् । चक्षुर्भ्यामपि पश्येन्न कर्णाभ्यां न शृणोति च

दात सैल होतात आणि तोंडातून लाळ गळते; डोळ्यांनीही दिसत नाही, कानांनीही ऐकू येत नाही।

Verse 74

गतिं कर्तुं न शक्नोति हस्तपादैश्च दूतिके । अक्षमो जायते कायो जराकालेन पीडितः

हे दूतिके, जरेच्या काळाने पीडित झाल्यावर देह अशक्त होतो; हातपाय असूनही चालणे-फिरणे शक्य होत नाही।

Verse 75

तद्रसः शोषमायाति जराग्नितापशोषितः । अक्षमो जायते दूति केन रूपत्वमिष्यते

जरा-रूपी अग्नीच्या तापाने त्याचा जीवनरस शोषून जातो। हे दूती, तो अक्षम होतो; मग रूपलावण्य कसे टिकेल?

Verse 76

यथा जीर्णं गृहं याति क्षयमेवं न संशयः । तथा संक्षयमायाति वार्द्धके तु कलेवरम्

जसे जीर्ण घर निःसंशय नाश पावते, तसेच वार्धक्यात हे कलेवरही निश्चितच क्षीण होऊन झिजते.

Verse 77

ममरूपं समायातं वर्णस्येवं दिने दिने । केनाहं रूपसंयुक्ता केन रूपत्वमिष्यते

दिवसेंदिवस माझा वर्ण तसाच होत चालला आहे. मी कोणामुळे रूपयुक्त झाले, आणि कोणामुळे हे रूपत्व टिकून राहील?

Verse 78

यथा जीर्णं गृहं याति केनासौ पुरुषो बली । यस्यार्थमागता दूति भवती केन शंसति

तो बली पुरुष जीर्ण घरासारखा क्षीण होऊन कसा निघून गेला? हे दूती, तू कोणत्या हेतूने आलीस, आणि कारण म्हणून कोणाचे नाव सांगतेस?

Verse 79

किमु चैव त्वया दृष्टं ममांगे वद सांप्रतम् । तस्यांगादिह हीनं च दूति नास्त्यधिकं तथा

आताच सांग—तू माझ्या अंगी काय पाहिलेस? हे दूती, येथे कोणत्याही अंगात उणीव नाही, तसेच अधिकही काही नाही.

Verse 80

यथा त्वं च तथासौवै तथाहं नात्र संशयः । कस्य रूपं न विद्येत रूपवान्नास्ति भूतले

जसा तू आहेस तसाच तो आहे, आणि तसाच मीही—यात संशय नाही. कोणाचे रूप नसते? पृथ्वीवर निराकार असा कोणीच नाही.

Verse 81

उच्छ्रायाः पतनांताश्च नगास्तु गिरयः शुभे । कालेन पीडिता यांति तद्वद्भूताश्च नान्यथा

हे शुभे! उंच उभे असलेले पर्वत-शिखरही शेवटी पतनालाच येतात. काळाच्या दडपणाने ते क्षीण होतात; तसेच प्राणीही—यापेक्षा वेगळे नाही.

Verse 82

अरूपो रूपवान्दिव्य आत्मा सर्वगतः शुचिः । स्थावरेष्वेव सर्वेषु जंगमेषु च दूतिके

तो निराकार असूनही साकार आहे—दिव्य, आत्मस्वरूप, सर्वव्यापी व पवित्र. हे दूती! तो सर्व स्थावरांत आणि सर्व जंगमांतही विद्यमान आहे.

Verse 83

एको निवसते शुद्धो घटेष्वेकं यथोदकम् । घटनाशात्प्रयात्येकमेकत्वं त्वं न बुध्यसे

एक शुद्ध तत्त्व अनेक देह-घटांत तसंच वसतं, जसं अनेक घड्यांत एकच पाणी असतं. घडा फुटला की तेच पाणी एकरूपाने ‘निघून जातं’; पण हे एकत्व तुला कळत नाही.

Verse 84

पिंडनाशादयं चात्मा एकरूपो विजायते । एकं रूपं मया दृष्टं संसारे वसता सदा

देह-पिंड नष्ट झाला की हा आत्मा एकरस, अविभाज्य स्वरूपात प्रकटतो. संसारात वसत असतानाही मी नेहमी त्या एकाच सत्य रूपाचे दर्शन घेतले आहे.

Verse 85

एवं वद स्वतं ज्ञात्वा यस्यार्थमिह चागता । दर्शयस्व अपूर्वं मे यदि भोक्तुमिहेच्छसि

ज्या हेतूने तू येथे आला आहेस ते स्वतः जाणून त्याप्रमाणे बोल. जर खरोखर येथे भोग करावयाचा असेल, तर मला काही अभूतपूर्व दाखव.

Verse 86

व्याधिना पीड्यमानस्य कफेनापि वृतस्य च । अंगाद्विचलते शोणः स्थानभ्रष्टोभिजायते

रोगाने पीडित आणि कफानेही अडलेला मनुष्य याचे रक्त आपल्या स्थानातून ढळून देहातून हलू लागते, बाहेर पडण्याकडे झुकते.

Verse 87

अंगसंधिषु सर्वासु पलत्वं चांतरं गतः । एकतो नाशमायाति स्वं हि रूपं परित्यजेत्

जेव्हा शरीराच्या सर्व सांध्यांत पांडुरता व आतली अशक्तता पसरते, तेव्हा मनुष्य एकाच वेळी नाशाला जातो, जणू स्वतःचेच रूप त्यागतो.

Verse 88

विष्ठात्वं जायते शीघ्रं कृमिभिश्च भवेत्किल । तद्वद्दुःखकरं वापि निजरूपं परित्यजेत्

हे लवकरच विष्ठा होते आणि म्हणतात तसे कृमींनी भरून जाते. त्याचप्रमाणे, जर स्वतःचेच रूप दुःखकारक ठरले, तर तेही त्यागावे.

Verse 89

श्रूयतां जायते पश्चात्कृमिदुर्गंधसंकुलम् । जायंते तत्र वै यूकाः कृमयो वा न संशयः

ऐका—नंतर ते कृमी व दुर्गंध यांनी भरून जाते. तेथे उवा व कृमी निश्चयाने उत्पन्न होतात; यात संशय नाही.

Verse 90

सकृमिः कुरुते स्फोटं कंडूं च परिदारुणाम् । व्यथामुत्पादयेद्यूका सर्वांगं परिचालयेत्

त्वचेतील कृमी फोड उठवतो व अत्यंत तीव्र खाज निर्माण करतो; उवा वेदना उत्पन्न करून संपूर्ण देहाला अस्वस्थ करून सतत चुळबुळ करायला लावते।

Verse 91

नखाग्रैर्घृष्यमाणा सा कंडूः शांता प्रजायते । तद्वत्तैश्च शृणुष्वैव सुरतस्य न संशयः

नखांच्या टोकांनी घासल्यास ती खाज शांत होऊन निवते; त्याप्रमाणे—हे ऐक—सुरताचे सुखही अशाच घर्षण-स्पर्शातूनच उत्पन्न होते, यात संशय नाही।

Verse 92

भुंजत्येव रसान्मर्त्यः सुभिक्षान्पिबते पुनः । वायुना तेन प्राणेन पाकस्थानं प्रणीयते

मनुष्य खरोखर रसयुक्त अन्न खातो आणि पुन्हा पोषक द्रव पितो; वायूने वहन केलेल्या त्या प्राणामुळे अन्न पचनस्थानी नेले जाते।

Verse 93

यद्भक्तं प्राणिभिर्दूति पाकस्थानं गतं पुनः । सर्वं तत्पिहितं तत्र वायुर्वै पातयेन्मलम्

प्राण्यांनी खाल्लेले जे अन्न पुन्हा पचनस्थानी जाते, तेथे सर्व काही झाकले जाते; आणि खरोखर वायूच मल खाली पाडतो/बाहेर टाकतो।

Verse 94

सारभूतो रसस्तत्र तद्रक्तश्च प्रजायते । निर्मलः शुद्धवीर्यस्तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति च

तेथे साररूप ‘रस’ निर्माण होतो आणि त्यातून रक्त उत्पन्न होते; जो निर्मळ व शुद्धवीर्य आहे तो ब्रह्मस्थानास प्राप्त होतो।

Verse 95

आकृष्टः स समानेन नीतस्तेनापि वायुना । स्थानं न लभते वीर्यं चंचलत्वेन वर्तते

समानेन आत ओढला जाऊन आणि त्याच वायूने वाहून नेला गेल्यावर स्थिर ठिकाण मिळत नाही; प्राणवीर्य चंचलतेनेच फिरत राहते।

Verse 96

प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः संति पंच वै । द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः

प्राण्यांच्या कपालात खरोखर पाच प्रकारचे कृमी सांगितले आहेत; त्यांपैकी दोन कर्णमुळाशी, आणि पुन्हा (इतर) नेत्रप्रदेशी स्थित असतात।

Verse 97

कनिष्ठांगुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च दूतिके । नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः

हे दूतिके! कनिष्ठा बोटाएवढ्या मापाने तिची शेपटी रक्तवर्ण आहे; आणि नवनीताच्या वर्णाप्रमाणे तिची शेपटी कृष्ण आहे—यात संशय नाही।

Verse 98

तेषां नामापि भद्रे त्वं मत्तो निगदितं शृणु । पिंगली शृंखली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः

हे भद्रे! त्यांची नावेही माझ्याकडून सांगितलेली ऐक—कर्णमुळाशी पिंगली आणि शृंखली नावाचे दोन कृमी आहेत।

Verse 99

चपलः पिप्पलश्चैव द्वावेतौ नासिकाग्रयोः । शृंगली जंगली चान्यौ नेत्रयोरंतरस्थितौ

चपल आणि पिप्पल—हे दोघे नासिकाग्रावर स्थित आहेत; आणि शृंगली व जंगली—हे अन्य दोघे—दोन्ही नेत्रांच्या आत स्थित आहेत।

Verse 100

कृमीणां शतपंचाशत्तादृग्भूता न संशयः । भालांतेवस्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः

अशा प्रकारचे कृमी एकशे पन्नास आहेत—यात संशय नाही। ते सर्व भाळाच्या टोकाशी स्थित असून प्रत्येक राईच्या दाण्याएवढा आहे।

Verse 101

कपालरोगिणः सर्वे विकुर्वंति न संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विद्यते शृणु दूतिके

कपालरोगी सर्वजण विकृत रीतीने वागतात—यात संशय नाही। हे दूतिके, ऐक—त्याच्या मुखावर दोन केस आहेत.

Verse 102

प्राणिनां संक्षयं विद्धि तत्क्षणे हि न संशयः । स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे

प्राण्यांचा संक्षय त्या क्षणीच होऊ शकतो—यात संशय नाही। स्वस्थानात स्थित असतानाही, प्राजापत्याच्या मुखाशी (मृत्यू येतो).

Verse 103

तद्वीर्यं रसरूपेण पतते नात्र संशयः । मुखेन पिबते वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते

ते वीर्य रसस्वरूपाने पडते—यात संशय नाही। मुखाने वीर्य पिल्याने त्यातून मत्तता (मोह) येते आणि त्याच्यामुळे अपत्य उत्पन्न होते.

Verse 104

तालुमध्यप्रदेशे च चंचलत्वेन वर्तते । इडा च पिंगला नाडी सुषुम्णाख्या च संस्थिता

तालूच्या मध्यभागी ते चंचलतेने वावरते। तेथेच इडा व पिंगला नाड्या आणि सुषुम्णा नामक नाडीही स्थित आहे.

Verse 105

सुबलेनापि तस्यैव नाडिका जालपंजरे । कामकंडूर्भवेद्दूति सर्वेषां प्राणिनां किल

अल्प बळानेही त्या जाळीच्या पिंजऱ्यातील तीच लहान नळी, हे दूती, सर्व प्राण्यांत कामाची खाज उत्पन्न करते.

Verse 106

पुंसश्च स्फुरते लिंगं नार्या योनिश्च दूतिके । स्त्रीपुंसौ संप्रमत्तौ तु व्रजतः संगमं ततः

हे दूतिके, पुरुषाचे लिंग स्फुरते आणि स्त्रीची योनीही; मग स्त्री-पुरुष कामोन्मत्त होऊन संगमास जातात.

Verse 107

कायेन कायसंघृष्टिर्मैथुनेन हि जायते । क्षणमात्रं सुखं काये पुनः कंडूश्च तादृशी

मैथुनाने देहाचा देहाशी घर्षण होतो. देहातील सुख क्षणभरच; मग तशीच कामाची खाज पुन्हा उठते.

Verse 108

सर्वत्र दृश्यते दूति भाव एवंविधः किल । व्रज त्वमात्मनः स्थानं नैवास्त्यत्र अपूर्वता

हे दूती, असा भाव सर्वत्रच दिसतो. तू आपल्या ठिकाणी परत जा; येथे काहीही अपूर्व नाही.

Verse 109

अपूर्वं नास्ति मे किंचित्करोम्येव न संशयः

माझ्यासाठी काहीही अपूर्व नाही; मी निःसंशय ते करूनच टाकतो/टाकते.