Adhyaya 49

Verse 1

ब्राह्मण्युवाच । एकदा तु महाभाग गता सा पर्वतोत्तमे । रमणीयं वनं दृष्ट्वा कदलीखंडमंडितम्

ब्राह्मणी म्हणाली—हे महाभाग! एकदा ती श्रेष्ठ पर्वतावर गेली. तेथे तिने केळीच्या बनांनी शोभलेले रमणीय वन पाहिले.

Verse 2

शालैस्तालैस्तमालैश्च नालिकेरैस्तथोत्कटैः । पूगीफलैर्मातुलिगैर्नारंगैश्चारुजंबुकैः

तेथे शाल, ताल व तमाल वृक्ष होते; तसेच दाट नारळही होते. शिवाय सुपारी, मातुलिंग, नारंग आणि सुंदर जांभूळफळेही होती.

Verse 3

चंपकैः पाटलैः पुण्यैः पुष्पितैः कुटकैर्वटैः । अशोकबकुलोपेतं नानावृक्षैरलंकृतम्

ते स्थान पवित्र, फुललेल्या चंपक व पाटल वृक्षांनी, कुटजसमूह व वटवृक्षांनी शोभून दिसत होते; अशोक व बकुलयुक्त, नानाविध वृक्षांनी अलंकृत होते।

Verse 4

पर्वतं पुण्यवंतं तं पुष्पितैश्च नगोत्तमैः । सर्वत्र दृश्यते रम्यो नानाधातुसमाकुलः

तो पुण्यवान पर्वत श्रेष्ठ, फुलांनी भारलेले उत्तम वृक्षांनी शोभित होता; सर्वत्र तो रम्य दिसे आणि नानाविध धातूंनी समाकीर्ण होता।

Verse 5

तडागं सर्वतोभद्रं पुण्यतोयेन पूरितम् । कमलैः पुष्पितैश्चान्यैः सुगंधैः कनकोत्पलैः

तेथे सर्वतोभद्र, अत्यंत शुभ असे तडाग होते, जे पुण्य जलाने परिपूर्ण होते; त्यात फुललेले कमळ, इतर सुगंधी पुष्पे व कनकोत्पल शोभत होते।

Verse 6

श्वेतोत्पलैर्विभासंतं रक्तोत्पलसुपुष्पितैः । नीलोत्पलैश्च कह्लारैर्हंसैश्च जलकुक्कुटैः

ते तडाग श्वेतोत्पलांनी उजळत होते, रक्तोत्पलांच्या सुंदर फुलांनी समृद्ध होते; नीलोत्पल व कह्लारांनी भरलेले, तसेच हंस व जलकुक्कुटांनी युक्त होते।

Verse 7

पक्षिभिर्जलजैश्चान्यैर्नानाधातुसमाकुलः । तडागं सर्वतः शुभ्रं नानापक्षिगणैर्युतम्

ते तडाग पक्षी, जलचर व इतर जीवांनी परिपूर्ण होते आणि नानाविध धातूंनी समाकीर्ण होते; सर्व बाजूंनी ते शुभ्र दिसे व अनेक पक्षिगणांनी युक्त होते।

Verse 8

कोकिलानां रुतैः पुण्यैः सुस्वरैः परिशोभितः । मधुराणां तथा शब्दैः सर्वत्र मधुरायते

कोकिळांच्या पुण्य, सुमधुर कूजनाने व इतर मधुर शब्दांनी ते स्थान शोभून सर्व दिशांनी सर्वत्र मधुरमय होते।

Verse 9

षट्पदानां सुनादेन सर्वत्र परिशोभते । एवंविधं गिरिं रम्यं तदेव वनमुत्तमम्

भुंग्यांच्या सुमधुर गुंजारवाने ते सर्वत्र शोभून दिसते। असा रम्य गिरि—तेच खरे उत्तम वन आहे।

Verse 10

तडागं सर्वतोभद्रं ददृशे नृपनंदिनी । वैदर्भी क्रीडमाना सा सखीभिः सहिता तदा

तेव्हा नृपनंदिनी वैदर्भी सख्यांसह क्रीडा करीत असता सर्वतोभद्र, सर्व बाजूंनी सुंदर असे तळे तिने पाहिले।

Verse 11

समालोक्य वनं पुण्यं सर्वत्र कुसुमाकुलम् । चापल्येन प्रभावेण स्त्रीभावेन च लीलया

सर्वत्र फुलांनी भरलेले ते पुण्य वन पाहून ती चपळपणाने, तेजस्वी प्रभावाने व स्त्रीसुलभ भावाने जणू लीलया संचार करू लागली।

Verse 12

पद्मावती सरस्तीरे सखीभिः सहिता तदा । जलक्रीडा समालीना हसते गायते पुनः

तेव्हा पद्मावती सरोवराच्या तीरावर सख्यांसह जलक्रीडेत मग्न होऊन पुन्हा पुन्हा हसत व गात राहिली।

Verse 13

रममाणा च सा तस्मिंस्तस्मिन्सरसि भामिनी । एवं विप्र तदा सा तु सुखेन परिवर्तयेत्

ती तेजस्विनी स्त्री त्या सरोवरात पुन्हा पुन्हा रममाण होत—हे विप्र—तेव्हा सुखाने आपला काळ व्यतीत करी।

Verse 14

विष्णुरुवाच । गोभिलो नाम वै दैत्यो भृत्यो वैश्रवणस्य च । दिव्येनापि विमानेन सर्वभोगपरिप्लुतः

विष्णू म्हणाले—गोभिल नावाचा एक दैत्य होता, तो वैश्रवण (कुबेर) याचा भृत्य; दिव्य विमान असूनही तो सर्व भोगांत निमग्न असे।

Verse 15

याति चाकाशमार्गेण गोभिलो दैत्यसत्तमः । तेन दृष्टा विशालाक्षी वैदर्भी निर्भया तदा

दैत्यश्रेष्ठ गोभिल आकाशमार्गाने जात होता; तेव्हा त्याने निर्भय, विशाल नेत्रांची वैदर्भी राजकन्या पाहिली।

Verse 16

सर्वयोषिद्वरा सा हि उग्रसेनस्य वै प्रिया । रूपेणाप्रतिमा लोके सर्वांगेषु विराजते

ती खरोखर सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ आणि उग्रसेनाची प्रिया होती; रूपाने ती जगात अनुपम, सर्व अंगांनी तेजस्वी होती।

Verse 17

रतिर्वै मन्मथस्यापि किं वापीयं हरिप्रिया । किं वापि पार्वती देवी शची किं वा भविष्यति

ती मन्मथाची प्रिया रती होईल काय? की हरिची प्रिया होईल? अथवा देवी पार्वती, की शची—ती नेमकी काय होणार?

Verse 18

यादृशी दृश्यते चेयं नारीणां प्रवरोत्तमा । अन्यापि ईदृशी नास्ति द्वितीया क्षितिमंडले

जशी ही स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ दिसते, तशी दुसरी कोणी नाही; या भूमंडळावर हिची दुसरी समान नाही।

Verse 19

नक्षत्रेषु यथा चंद्रः संपूर्णो भाति शोभनः । गुणरूपकलाभिस्तु तथा भाति वरानना

जसा नक्षत्रांमध्ये पूर्ण चंद्र सुंदर व परिपूर्ण तेजाने चमकतो, तशी गुण-रूप-कला यांनी अलंकृत ती वरानना उजळून दिसते।

Verse 20

पुष्करेषु यथा हंसस्तथेयं चारुहासिनी । अहो रूपमहोभाव अस्यास्तु परिदृश्यते

जसा पुष्करातील सरोवरांत हंस शोभतो, तशी ही चारुहासिनी शोभते. अहो! किती रूप, किती तेज हिच्यात दिसते!

Verse 21

का कस्य शोभना बाला चारुवृत्तपयोधरा । व्यमृशद्गोभिलो दैत्यः पद्मावतीं वराननाम्

“ही शोभना बाला कोण, आणि कुणाची—जिचे स्तन सुडौल व गोल आहेत?” असे म्हणत दैत्य गोभिलाने वरानना पद्मावतीला स्पर्श केला।

Verse 22

चिंतयित्वा क्षणं विप्र का कस्यापि भविष्यति । ज्ञानेन महता ज्ञात्वा वैदर्भीति न संशयः

क्षणभर विचार करून, हे विप्र, (तो म्हणाला) “ही दुसऱ्या कुणाची कशी असेल?” महान ज्ञानाने निश्चित करून त्याने जाणले—ही वैदर्भीच; यात संशय नाही।

Verse 23

दयिता उग्रसेनस्य पतिव्रतपरायणा । आत्मबलेन तिष्ठंती दुष्प्राप्या पुरुषैरपि

ती उग्रसेनाची प्रिय पत्नी, पतिव्रतधर्मात पूर्ण निष्ठावान। आपल्या आत्मबळावर दृढ उभी, पुरुषांनाही ती दुर्मिळ आहे।

Verse 24

उग्रसेनो महामूर्खः प्रेषिता येन वै वरा । पितुर्गेहमियं बाला स तु भाग्येन वर्जितः

उग्रसेन हा महामूर्ख आहे, ज्याने या श्रेष्ठ कन्येला पाठवून दिले. ही बाला पित्याच्या घरचीच; पण तो पुरुष भाग्यहीन आहे.

Verse 25

अनया विना स जीवेच्च कथं कूटमतिः सदा । किं वा नपुंसको राजा एनां यो हि परित्यजेत्

तिच्याविना तो कसा जिवंत राहील—ज्याची बुद्धी सदैव कुटिल आहे? की मग राजा नपुंसक आहे काय, जो तिला परित्याग करील?

Verse 26

तां दृष्ट्वा स तु कामात्मा संजातस्तत्क्षणादपि । इयं पतिव्रता बाला दुष्प्राप्या पुरुषैरपि

तिला पाहताच तो त्या क्षणीच कामासक्त झाला। “ही बाला पतिव्रता आहे; पुरुषांनाही तिला मिळवणे कठीण आहे.”

Verse 27

कथं भोक्ष्याम्यहं गत्वा कामो मामति पीडयेत् । अभुक्त्वैनां यदा यास्ये तत्स्यान्मृत्युर्ममैव हि

मी जाऊन कसा भोग करीन, जेव्हा काम मला अत्यंत छळतो? हिला न भोगताच जर निघून गेलो, तर तेच माझे मरण आहे.

Verse 28

अद्यैव हि न संदेहो यतः कामो महाबलः । इति चिंतापरो भूत्वा गोभिलो मनसैक्षत

“आजच निःसंशय आहे, कारण काम अत्यंत बलवान आहे.” असे चिंताग्रस्त होऊन गोभिलाने मनात विचार केला.

Verse 29

कृत्वा मायामयं रूपमुग्रसेनस्य भूपतेः । यादृशस्तूग्रसेनश्च सांगोपांगो महानृपः

हे राजन्, उग्रसेन भूपतीचे मायामय रूप धारण करून—उग्रसेन जसा होता, अंगोपांगांसह तसाच तो महानृप झाला.

Verse 30

गोभिलस्तादृशो भूत्वा गत्या च स्वरभाषया । यथावस्त्रो यथावेशो वयसा च तथा पुनः

गोभिलासारखा होऊन—त्याची चाल आणि बोलण्याचा स्वरही जुळवून—तो पुन्हा वस्त्र, बाह्यवेष आणि वय यांतही तसाच दिसला.

Verse 31

दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यगंधानुलेपनः । सर्वाभरणशोभांगो यादृशो माथुरेश्वरः

दिव्य माळा व वस्त्रे धारण करून, दिव्य सुगंधांनी अनुलेपित, आणि सर्व आभूषणांनी शोभित—माथुरेश्वराचा स्वरूप असा आहे.

Verse 32

भूत्वाथ तादृशो दैत्य उग्रसेनमयस्तदा । मायया परया युक्तो रूपलावण्यसंपदा

तेव्हा तो दैत्य उग्रसेनासारखा झाला; परामायायुक्त होऊन, रूप व लावण्याच्या संपदेने संपन्न होता.

Verse 33

पर्वताग्रे अशोकस्यच्छायामाश्रित्य संस्थितः । शिलातलस्थो दुष्टात्मा वीणादंडेन वीरकः

पर्वतशिखरावर तो अशोकवृक्षाच्या छायेत आश्रय घेऊन उभा होता। शिळेच्या पाटावर बसलेला दुष्टात्मा वीरक वीणेचा दंड धारण करून होता।

Verse 34

सुस्वरं गायमानस्तु गीतं विश्वप्रमोहनम् । तालमानक्रियोपेतं सप्तस्वरविभूषितम्

मधुर, सुरील्या स्वरात तो असे गीत गात होता की ज्याने सारा विश्व मोहित होई। ते ताल-मान व योग्य क्रियांनी युक्त आणि सप्तस्वरांनी विभूषित होते।

Verse 35

गीतं गायति दुष्टात्मा तस्या रूपेण मोहितः । पर्वताग्रे स्थितो विप्र हर्षेण महतान्वितः

तिच्या रूपाने मोहित झालेला तो दुष्टात्मा गीत गात होता। हे विप्र! पर्वतशिखरावर उभा असलेला तो महान हर्षाने परिपूर्ण होता।

Verse 36

सखीमध्यगता सा तु पद्मावती वरानना । शुश्रुवे सुस्वरं गीतं तालमानलयान्वितम्

तेव्हा सख्यांच्या मध्ये बसलेली वरानना पद्मावतीने मधुर स्वराचे गीत ऐकले, जे ताल-मान व लय यांनी युक्त होते।

Verse 37

कोऽयं गायति धर्मात्मा महत्सौख्यप्रदायकम् । गीतं हि सत्क्रियोपेतं सर्वभावसमन्वितम्

हा कोण धर्मात्मा आहे जो महान सुख देणारे गीत गात आहे? हे गीत सत्क्रियांनी युक्त असून सर्व (शुद्ध) भावांनी परिपूर्ण आहे।

Verse 38

सखीभिः सहिता गत्वा औत्सुक्येन नृपात्मजा । अशोकच्छायामाश्रित्य विमले सुशिलातले

सख्यांसह ती राजकन्या उत्सुकतेने गेली; अशोकवृक्षाच्या छायेत आश्रय घेऊन निर्मळ, सुंदर शिलातल-पीठावर बसली।

Verse 39

ददर्श भूपवेषेण गोभिलं दानवाधमम् । पुष्पमालांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम्

त्याने गोभिल—दानवांतील अधम—याला राजवेषात पाहिले; तो पुष्पमाला व उत्तम वस्त्रे धारण करून दिव्य सुगंधाने अनुलिप्त होता।

Verse 40

सर्वाभरणशोभांगं पद्मावती पतिव्रता । मथुरेशः समायातः कदा धर्मपरायणः

सर्व आभरणांनी शोभणारी पतिव्रता पद्मावती मनात म्हणाली—“धर्मपरायण मथुरेश कधी येथे येतील?”

Verse 41

मम नाथो महात्मा वै राज्यं त्यक्त्वा प्रदूरतः । यावद्धि चिंतयेत्सा च तावत्पापेन तेन सा

“माझे नाथ ते महात्मा राज्य त्यागून फार दूर गेले आहेत; जोवर ती याचाच विचार करीत राहील, तोवर त्याच पापाने ती पीडित राहील।”

Verse 42

समाहूता तुरीभूय एहि त्वं हि प्रिये मम । चकिताशंकितासाचकथंभर्त्तासमागतः

हाक मारल्यावर ती स्तब्ध झाली. मग तो म्हणाला—“ये, माझ्या प्रिये.” पण ती चकित व साशंक होऊन मनात म्हणाली—“माझा पती येथे कसा आला?”

Verse 43

लज्जिता दुःखिता जाता अधःकृत्वा ततो मुखम् । अहं पापा दुराचारा निःशंका परिवर्तिता

लज्जित व दुःखी होऊन तिने मुख खाली घालून म्हटले—“मी पापिणी, दुराचारी आहे; निर्लज्ज होऊन धर्ममार्गापासून भरकटले आहे।”

Verse 44

कोपमेवं महाभागः करिष्यति न संशयः । यावद्धि चिंतयेत्सा च तावत्तेनापि पापिना

तो दुष्ट पुरुष निःसंशय असा क्रोध करील. ती जितका काळ त्याचे चिंतन करील, तितकाच काळ तो पापीही त्या विचाराने तिच्याशी बांधला राहील.

Verse 45

समाहूता तुरीभूय एह्येहि त्वं मम प्रिये । त्वया विना कृतो देवि प्राणान्धर्तुं वरानने

बोलावल्यावर तो म्हणाला—“लवकर ये, ये माझ्या प्रिये! हे देवि, हे वरानने, तुझ्याविना मी प्राणत्यागाचा निश्चय केला आहे।”

Verse 46

न हि शक्नोम्यहं कांते जीवितं प्रियमेव च । तव स्नेहेन लुब्धोस्मि त्वां त्यक्त्वा नोत्सहे भृशम्

हे कांते, मी खरोखर जगू शकत नाही—जीवन प्रिय आहे; पण तुझ्या स्नेहाने मोहित झालो असून तुला क्षणभरही सोडण्याचे धैर्य होत नाही.

Verse 47

ब्राह्मण्युवाच । एवमुक्ता गतापश्यत्सुमुखं लज्जयान्विता । समालिंग्य ततो दैत्यः सतीं पद्मावतीं तदा

ब्राह्मणी म्हणाली—असे बोलून ती सुमुखी, लज्जायुक्त, निघून गेली व पुन्हा दिसली नाही. तेव्हा त्या वेळी दैत्याने सती पद्मावतीला आलिंगन दिले.

Verse 48

एकांतं तु समानीता सुभुक्ता इच्छया ततः । दैत्येन गोभिलेनापि सत्यकेतोः सुता तदा

मग सत्यकेतूची कन्या दैत्य गोभिलाने एकांत स्थानी नेली आणि तिच्या इच्छेविरुद्ध बलात तिचा अपमान केला।

Verse 49

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडातील वेनोपाख्यानांत ‘सुकला-चरित्र’ हा एकोणपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 50

सा सक्रोधा वचः प्राह गोभिलं दानवाधमम् । कस्त्वं पापसमाचारो निर्घृणो दानवाकृतिः

ती क्रोधाने पेटून दानवाधम गोभिलाला म्हणाली— “तू कोण आहेस, पापाचारी, निर्दयी, दानवरूप धारण करणारा?”

Verse 51

शप्तुकामा समुद्युक्ता दुःखेनाकुलितेक्षणा । वेपमाना तदा राजन्दुःखभारेण पीडिता

शाप देण्याची तीव्र इच्छा धरून ती उठली; दुःखाने तिचे नेत्र व्याकुळ झाले. हे राजन्, ती थरथरत होती आणि शोकभाराने दबली होती।

Verse 52

मम कांतच्छलेनैव त्वयागत्य दुरात्मवन् । नाशितं धर्ममेवाग्र्यं पातिव्रत्यमनुत्तमम्

हे दुरात्म्या, माझ्या कांताचा बहाणा करून तू इथे आलास आणि तू श्रेष्ठ धर्म—पतिव्रतेचे अनुपम व्रत—नष्ट केलेस।

Verse 53

सुस्वरं रुदितं कृत्वा मम जन्म त्वया हृतम् । पश्य मे बलमत्रैव शापं दास्ये सुदारुणम्

तू मला मोठ्याने रडवून माझे जीवन हिरावून घेतले आहेस. आता इथेच माझे सामर्थ्य बघ, मी तुला अत्यंत कठोर शाप देईन.

Verse 54

एवं संभाषमाणा तं शप्तुकामा तु गोभिलम्

अशा प्रकारे त्याच्याशी बोलत असताना, ती गोभिलाला शाप देण्यास उत्सुक झाली.