Adhyaya 30
Episode of Vena: The Power of Association and Revā (Narmadā) Tīrtha
ऋषी विचारतात—पापी राजा वेन कसा पतित झाला आणि त्याला कोणते फळ मिळाले? तेव्हा सूत, पुलस्त्य–भीष्म यांच्या प्राचीन संवादाचा आधार घेऊन कथानक उलगडतो. या अध्यायात ‘संग’चा महिमा सांगितला आहे—सत्संगाने पुण्य वाढते, दुष्टसंगाने पाप वाढते; पाहणे, बोलणे, स्पर्श, एकत्र बसणे व एकत्र भोजन—यांतून गुण-दोषांचा संसर्ग होतो. यानंतर रेवा (नर्मदा) तीर्थाचा प्रभाव दाखविला आहे. अमावास्येच्या संयोगकाळी पवित्र जलात पडलेले क्रूर शिकारी व काही पशूही शुद्ध होऊन उत्तम गतीला पोहोचतात—तीर्थमहात्म्याचे हे उदाहरण आहे. पुढे कथा पुन्हा वेनच्या कलुषाकडे व यम/मृत्यूच्या अधीन कर्मनियमान्याकडे वळते. मृत्यूची कन्या सुनीथा तपस्वी सुशंखाशी दुराचार करते म्हणून तिला शाप मिळतो; त्या शापातून देव-आणि-ब्राह्मण-निंदक पुत्राच्या जन्माची सूचना मिळते, ज्यामुळे वेनच्या नैतिक वंशकथेची पार्श्वभूमी तयार होते.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । योऽसौ वेनस्त्वयाख्यातः पापाचारेण वर्तितः । तस्य पापस्य का वृत्तिः किं फलं प्राप्तवान्द्विज
ऋषी म्हणाले—हे द्विज, तू ज्याला वेन पापाचारात वर्तणारा असे सांगितलेस, त्याच्या पापाची वृत्ती काय होती आणि त्याने कोणते फळ प्राप्त केले?
Verse 2
चरित्रं तस्य वेनस्य समाख्याहि यथा पुरा । विस्तरेण विदां श्रेष्ठ त्वं न एतन्महामते
हे विद्वानश्रेष्ठ, हे महामते, प्राचीनकाळी जसे घडले तसे राजा वेनाचे चरित्र आम्हाला विस्ताराने सांगावे.
Verse 3
सूत उवाच । चरित्रं तस्य वेनस्य वैन्यस्यापि महात्मनः । प्रवक्ष्यामि सुपुण्यं च यथान्यायं श्रुतं पुरा
सूत म्हणाले—वेनाचा तसेच महात्मा वैन्य (पृथू) याचा परम पुण्यदायी चरित्र, पूर्वी जसे ऐकले आहे तसे यथान्याय मी सांगतो।
Verse 4
जाते पुत्रे महाभागस्तस्मिन्पृथौ महात्मनि । विमलत्वं गतो राजा धर्मत्वं गतवान्पुनः
तो महात्मा पुत्र पृथू जन्मला तेव्हा राजा महाभाग्यवान झाला; तो निर्मळत्वास प्राप्त झाला आणि पुन्हा धर्ममार्गी स्थिर झाला।
Verse 5
महापापानि सर्वाणि अर्जितानि नराधमैः । तीर्थसंगप्रसंगेन तेषां पापं प्रयाति च
नराधमांनी साठवलेली सर्व महापापेही तीर्थाच्या संग-संसर्गमात्राने नष्ट होतात; त्यांचे पाप दूर होते।
Verse 6
सतां संगात्प्रजायेत पुण्यमेव न संशयः । पापानां तु प्रसंगेन पापमेव प्रजायते
सज्जनांच्या संगतीने निःसंशय पुण्यच उत्पन्न होते; पण पापीजनांच्या संसर्गाने पापच वाढते।
Verse 7
संभाषाद्दर्शनात्स्पर्शादासनाद्भोजनात्किल । पापिनां संगमाच्चैव किल्बिषं परिसंचरेत्
संभाषण, दर्शन, स्पर्श, एकत्र बसणे व एकत्र भोजन—यांमुळेही, विशेषतः पापीजनांच्या संगतीने, पापाचा प्रसार होतो असे म्हणतात।
Verse 8
तथा पुण्यात्मकानां च पुण्यमेव प्रसंचरेत् । महातीर्थप्रसंगेन पापाः शुध्यंति नान्यथा
तसेच पुण्यस्वभावी जनांमध्ये पुण्यच प्रसारित व प्रवाहित होते। महातीर्थाच्या संगतीनेच पापे शुद्ध होतात; अन्यथा नाही.
Verse 9
पुण्यां गतिं प्रयान्त्येते निर्द्धूताशेष कल्मषाः । ऋषय ऊचुः । तत्कथं यांति ते पापाः परां सिद्धिं द्विजोत्तम
ते उरलेले सर्व कल्मष झटकून पुण्यमय गतीस जातात. ऋषी म्हणाले—“मग ते पापी परम सिद्धीला कसे पोहोचतात, हे द्विजोत्तमा?”
Verse 10
तन्नो विस्तरतो ब्रूहि श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते
म्हणून आम्हाला हे सविस्तर सांगा; ऐकण्याची श्रद्धा आमच्या अंतःकरणात जागी झाली आहे.
Verse 11
सूत उवाच । लुब्धकाश्च महापापाः संजाता दासधीवराः । रेवा च यमुना गंगास्तासामंभसि संस्थिताः
सूत म्हणाला—लोभी व महापापी पुरुष दास आणि धीवर (मच्छीमार) झाले, आणि रेवा, यमुना व गंगेच्या जलात राहू लागले.
Verse 12
ज्ञानतोऽज्ञानतः स्नात्वा संक्रीडंति च वै जले । महानद्याः प्रसंगेन ते यांति परमां गतिम्
जाणून वा अजाणता जे पाण्यात स्नान करतात व क्रीडा करतात, ते महानदीच्या संगतीने परम गतीला पोहोचतात.
Verse 13
दासत्वं पापसंघातं परित्यज्य व्रजंति ते । पुण्यतोयप्रसंगाच्च ह्याप्लुताः सर्व एव ते
दासत्वरूपी पापसंचयाचा त्याग करून ते निघून जातात; आणि पुण्यजलाच्या संसर्गाने ते सर्व जण जणू स्नान केलेल्याप्रमाणे निश्चयच शुद्ध होतात।
Verse 14
महानद्याः प्रसंगाच्च अन्यासां नैव सत्तमाः । महापुण्यजनस्यापि पापं नश्यति पापिनाम्
महानदीच्या संसर्गाने इतर पाणीही उत्तम ठरते; आणि महापुण्यवान पुरुषाच्या संगतीने पाप्यांचेही पाप नष्ट होते।
Verse 15
प्रसंगाद्दर्शनात्स्पर्शान्नात्र कार्या विचारणा । अत्रार्थे श्रूयते विप्रा इतिहासोऽघनाशनः
संग, दर्शन आणि स्पर्श यांमुळेच—येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही। याच विषयात, हे विप्रहो, पापनाशक असा एक इतिहास ऐकू येतो।
Verse 16
तं वो अद्य प्रवक्ष्यामि बहुपुण्यप्रदायकम् । कश्चिदस्ति मृगव्याधः सुलोभाख्यो महावने
आता मी तुम्हाला बहुपुण्य देणारा तो वृत्तांत सांगतो। एका महान वनात सुलोभ नावाचा एक मृगव्याध (शिकारी) राहत असे।
Verse 17
श्वभिर्वागुरिजालैश्च धनुर्बाणैस्तथैव च । मृगान्घातयते नित्यं पिशितास्वादलंपटः
कुत्र्यांनी, फासांनी व जाळ्यांनी, तसेच धनुष्य-बाणांनी; मांसाच्या चवीचा लोभी तो नित्य मृगांचा वध करी।
Verse 18
एकदा तु सुदुष्टात्मा बाणपाणिर्धनुर्धरः । श्वभिः परिवृतो दुर्गं वनं विंध्यस्य वै गतः
एकदा एक अत्यंत दुष्टात्मा, हातात बाण घेऊन धनुर्धर, कुत्र्यांनी वेढलेला, विंध्यप्रदेशातील दुर्गम वनात गेला।
Verse 19
मृगान्रुरून्वराहांश्च भीतान्सूदितवान्बहून् । रेवातीरं समासाद्य कश्चिच्छफरघातकः
भयभीत हरिणे, रुरू व वराह यांना पुष्कळ मारून, एक शफर-माशांचा घातक असा कोणी रेवा (नर्मदा) तीरास येऊन पोहोचला।
Verse 20
शफरान्सूदयित्वा स निर्जगाम बहिर्जलात् । मृगव्याधस्य लोभस्य भयत्रस्ता ततो मृगी
शफर मासे मारून तो पाण्याबाहेर आला. तेव्हा शिकाऱ्याच्या लोभाने भयभीत झालेली मृगी घाबरून पळून गेली।
Verse 21
जीवत्राणपरा सार्ता भीता चलितचेतना । त्वरमाणा पलायंती रेवातीरं समाश्रिता
जीव वाचविण्यास तत्पर असा तो सार्थ (कारवाँ) भयभीत व चित्त विचलित होऊन, घाईघाईने पळत रेवा-तीराचा आश्रय घेऊ लागला।
Verse 22
श्वभिश्च चालिता सा तु बाणघातक्षतातुरा । श्वसनस्यापि वेगेन सुलभो मृगघातकः
कुत्र्यांनी हुसकावून लावलेली ती, बाणाच्या घावाने जखमी व व्याकुळ झाली; तिच्या श्वासाच्या वेगाइतक्या वेगानेही मृगघातक तिला सहज गाठू शकला।
Verse 23
पृष्ठ एव समायाति पुरतो याति सा मृगी । दृष्टवांस्तां शफरहा बाणपाणिः समुद्यतः
ती मृगी कधी पाठीमागून येते, कधी पुढे निघून जाते. तिला पाहून शफरहा बाण हातात घेऊन मारण्यास सज्ज झाला.
Verse 24
धनुरानम्य वेगेन अनुरुध्य च तां मृगीम् । तावल्लुब्धक लोभाख्यः श्वभिः सार्द्धं समागतः
वेगाने धनुष्य ताणून तो त्या मृगीचा पाठलाग करू लागला; तेवढ्यात ‘लोभ’ नावाचा लुब्धक कुत्र्यांसह तेथे आला.
Verse 25
न हंतव्या मदीयेयं मृगयां मे समागता । तस्य वाक्यं समाकर्ण्य मीनहा मांसलंपटः
“ही माझी येथे आलेली मृगया आहे; यात हत्या करू नये.” असे वचन ऐकून मांसलोभी मीनहा (चिडून उठला).
Verse 26
बाणं मुमोच दुष्टात्मा तामुद्दिश्य महाबलः । निहता मृगलुब्धेन बाणेन निशितेन च
त्या दुष्टचित्त महाबलाने तिला लक्ष्य करून बाण सोडला; आणि मृगलुब्धकाच्या तीक्ष्ण बाणाने ती मारली गेली.
Verse 27
प्रमृता सा मृगी तत्र बाणाभ्यां पापचेतसोः । श्वभिर्दंतैः समाक्रांता त्वरमाणा पपात सा
तेथे ती मृगी त्या पापचित्तांच्या बाणांनी गंभीर जखमी झाली; कुत्र्यांच्या दातांनी चावली जाऊन, घाबरून तडफडत ती कोसळली.
Verse 28
शिखराच्च ह्रदे पुण्ये रेवायाः पापनाशने । श्वानश्च त्वरमाणास्ते पतिता विमले ह्रदे
शिखरावरून रेवाच्या पापनाशक पवित्र सरोवरात ते कुत्रेही धावतपळत येऊन निर्मळ ह्रदात पडले.
Verse 29
मृगव्याधो वदत्येव धीवरं क्रोधमूर्च्छितः । मदीयेयं मृगी दुष्ट कस्माद्बाणैर्हता त्वया
क्रोधाने उन्मत्त झालेला शिकारी धीवराला म्हणाला—“अरे दुष्टा! ही मृगी माझी होती; तू तिला बाणांनी का मारलेस?”
Verse 30
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने त्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडातील ‘वेनोपाख्यान’ हा त्रिंशावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 31
युध्यमानौ ततस्तौ तु द्वावेतौ तु परस्परम् । क्रोधलोभान्महाभागौ पतितौ विमले जले
मग ते दोघेही परस्परांशी झुंज देत, क्रोध-लोभाच्या आहारी जाऊन, महाभाग असूनही निर्मळ पाण्यात पडले.
Verse 32
तस्मिन्काले महापर्व वर्तते गतिदायकम् । अमावास्या समायोगं महापुण्यफलप्रदम्
त्या वेळी परमगती देणारे महान पर्व प्रवर्तते; तो अमावास्येचा समायोग असून महापुण्यफल देणारा आहे.
Verse 33
वेलायां पतिताः सर्वे पर्वणस्तस्य सत्तम । जपध्यानविहीनास्ते भावसत्यविवर्जिताः
हे सत्तम, त्याचे सर्व पर्व-व्रत योग्य वेळीच पतित होऊन नष्ट झाले; ते जप-ध्यानविहीन, तसेच भाव व सत्य यांपासून वंचित झाले।
Verse 34
तीर्थस्नानप्रसंगेन मृगी श्वा च स लुब्धकः । सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते गताः परमां गतिम्
तीर्थस्नानाच्या प्रसंगामुळे ती मृगी, तो श्वान आणि तो लुब्धक—सर्व पापांपासून मुक्त होऊन—परम गतीस गेले।
Verse 35
तीर्थानां च प्रभावेण सतां संगाद्द्विजोत्तमाः । नाशयेत्पापिनां पापं दहेदग्निरिवेंधनम्
हे द्विजोत्तमांनो, तीर्थांच्या प्रभावाने आणि सत्संगाने पाप्यांचे पाप नष्ट होते—जसे अग्नी इंधन जाळून टाकतो।
Verse 36
सूत उवाच । तेषामेवं हि संसर्गादृषीणां च महात्मनाम् । संभाषाद्दर्शनान्नष्टं स्पर्शाच्चैव नृपस्य च
सूत म्हणाले—त्या महात्मा ऋषींच्या अशा संसर्गाने, संभाषणाने, दर्शनाने आणि स्पर्शानेही राजाचा कल्मष नष्ट झाला।
Verse 37
वेनस्य कल्मषं नष्टं सतां संगात्पुरा किल । अत्युग्रपुण्यसंसर्गात्पापं नश्यति पापिनाम्
पूर्वी सत्संगामुळे वेनाचा कल्मष नष्ट झाला, असे सांगितले जाते; कारण अत्युग्र पुण्याच्या संसर्गाने पाप्यांचे पाप नष्ट होते।
Verse 38
अत्युग्रपापिनां संगात्पापमेव प्रसंचरेत् । मातामहस्य दोषेण संलिप्तो वेन एव सः
अत्यंत उग्र पापीजनांच्या संगतीने पापच पसरते। मातामहाच्या दोषामुळे तो कलुषित झाला—तो खरोखर वेनच होता।
Verse 39
ऋषय ऊचुः । मातामहस्य को दोषस्तं नो विस्तरतो वद । स मृत्युः स च वै कालः स यमो धर्म एव च
ऋषी म्हणाले—“मातामहाचा कोणता दोष आहे? तो आम्हांस विस्ताराने सांगा. तोच मृत्यु, तोच काल, तोच यम आणि तोच धर्मस्वरूप आहे.”
Verse 40
न हिंसको हि कस्यापि पदे तस्मिन्प्रतिष्ठितः । चराचराश्च ये लोकाः स्वकर्मवशवर्तिनः
हिंसक मनुष्य कधीही त्या परम पदात प्रतिष्ठित होत नाही. चर-अचर सर्व लोक आपापल्या कर्माच्या अधीन चालतात.
Verse 41
जीवंति च म्रियंते च भुंजंत्येवं स्वकर्मभिः । पापाः पश्यंति तं घोरं तेषां कर्मविपाकतः
ते जगतात आणि मरतात, आणि आपल्या कर्मांनीच फळ भोगतात. पापीजन आपल्या कर्मविपाकामुळे त्या घोर अवस्थेचे दर्शन घेतात.
Verse 42
निरयेषु च सर्वेषु कर्मणैवं सुपुण्यवान् । योजयेत्ताडयेत्सूत यम एष दिनेदिने
सर्व नरकांत कर्मानुसार यम—हे सूत—जीवांना नेमतो आणि दिवसेंदिवस दंड देतो/देतो करवितो.
Verse 43
सर्वेष्वेव सुपुण्येषु कर्मस्वेवं सपुण्यवान् । योजयत्येव धर्मात्मा तस्य दोषो न दृश्यते
जो पुण्यवान् धर्मात्मा सर्व अत्यंत पुण्यकर्मांत श्रद्धेने स्वतःला जोडतो, त्याचा कोणताही दोष दिसत नाही।
Verse 44
स मृत्योः केन दोषेण पापी वेनस्त्वजायत । सूत उवाच । स मृत्युः शासको नित्यं पापानां दुष्टचेतसाम्
“मृत्यूच्या कोणत्या दोषामुळे पापी वेन जन्मला?” सूत म्हणाले—“तो मृत्यू दुष्टचित्त पाप्यांचा नित्य शासक व नियंता आहे।”
Verse 45
वर्तते कालरूपेण तेषां कर्म विमृश्यति । दुष्कृतं कर्म यस्यापि कर्मणा तेन घातयेत्
तो काळरूपाने वर्ततो आणि त्यांच्या कर्मांचा विचार करतो। ज्याचे दुष्कर्म झाले असेल, ते कर्मानेच—प्रायश्चित्तरूप सत्कर्माने—नष्ट करावे।
Verse 46
तस्य पापं विदित्वाऽसौ नयत्येवं हि तं यमः । सुकृतात्मा लभेत्स्वर्गं कर्मणा सुकृतेन वै
त्याचे पाप जाणून यम त्याला अशा रीतीने नेतो. पण सुकृतस्वभावी मनुष्य सत्कर्माने निश्चयच स्वर्ग प्राप्त करतो।
Verse 47
योजयत्येष तान्सर्वान्मृत्युरेव सुदूतकैः । महता सौख्यभावेन गीतमंगलकारिणा
मृत्यूच आपल्या समर्थ दूतांद्वारे त्या सर्वांना एकत्र करून नियुक्त करतो; आणि हे तो मोठ्या सुखभावाने, मंगलगीत गात व शुभ वचन बोलत करतो।
Verse 48
दानभोगादिभिश्चैव योजयेच्च कृतात्मकान् । पीडाभिर्विविधाभिश्च क्लेशैः काष्ठैश्च दारुणैः
तो दुष्टवृत्तीच्या लोकांना दान-दंड, भोग-हरण इत्यादी दंडांनी योजावे; आणि विविध पीडा, क्लेश व अत्यंत कठोर, चिरडणाऱ्या शिक्षांनी त्यांना संतप्त करावे।
Verse 49
त्रासयेत्ताडयेद्विप्रान्स क्रोधो मृत्युरेव तान् । कर्मण्येवं हि तस्यापि व्यापारः परिवर्तते
जो ब्राह्मणांना भय दाखवतो किंवा मारतो, त्याचा तोच क्रोध त्याला मृत्युरूप होतो; कारण अशा वर्तनाने त्याची सत्कर्म-शक्तीही उलटून विपरीत होते।
Verse 50
मृत्योश्चापि महाभाग लोभात्पुण्यात्प्रजायते । सुनीथा नाम वै कन्या संजातैषा महात्मनः
हे महाभाग! मृत्यूपासूनही पुण्यावरील लोभासक्तीमुळे सुनीथा नावाची एक कन्या उत्पन्न झाली; ती त्या महात्म्यापासून जन्मली।
Verse 51
पितुःकर्म विमृश्यैव क्रीडमाना सदैव सा । प्रजानां शास्ति कर्तारं पुण्यपापनिरीक्षणम्
पित्याच्या कर्मांचा विचार करून ती सदैव क्रीडारत असते; तरीही ती प्रजांना शासणारी, दंड देणारी आणि पुण्य-पापाची परीक्षा करणारी आहे।
Verse 52
सा तु कन्या महाभागा सुनीथा नाम तस्य सा । रममाणा वनं प्राप्ता सखीभिः परिवारिता
ती महाभागा कन्या—सुनीथा नावाची—आनंदाने रममाण होऊन सख्यांनी वेढलेली वनात पोहोचली।
Verse 53
तत्रापश्यन्महाभागं गंधर्वतनयं वरम् । गीतकोलाहलस्यापि सुशंखं नाम सा तदा
तेथे तिने गीतांच्या कोलाहलात गंधर्वाचा श्रेष्ठ पुत्र, महाभाग ‘सुशंख’ नावाचा वर पाहिला।
Verse 54
ददर्श चारुसर्वांगं तप्यंतं सुमहत्तपः । गीतविद्यासु सिद्ध्यर्थं ध्यायमानं सरस्वतीम्
त्याने चारुसर्वांग असलेला तो पुरुष पाहिला; तो गीतविद्येत सिद्धी मिळावी म्हणून महान तप करीत सरस्वतीचे ध्यान करीत होता।
Verse 55
तस्योपघातमेवासौ सा चकार दिने दिने । सुशंखः क्षमते नित्यं गच्छगच्छेति सोऽब्रवीत्
ती दिवसेंदिवस त्याला उपद्रव करीत राहिली; पण सुशंख नेहमीच सहन करी आणि म्हणे—“जा, जा.”
Verse 56
प्रेषिता नैव गच्छेत्सा विघ्नमेव समाचरेत् । तेनाप्युक्ता सा हि क्रुद्धा ताडयत्तपसि स्थितम्
पाठवूनही ती जात नसे; उलट मुद्दाम विघ्न करीत असे. त्याने सांगितले तरी ती क्रुद्ध होऊन तपात स्थित असलेल्या त्याला मारू लागली।
Verse 57
तामुवाच ततः क्रुद्धः सुशंखः क्रोधमूर्च्छितः । दुष्टे पापसमाचारे कस्माद्विघ्नस्त्वया कृतः
मग सुशंख क्रोधाने व्याकुळ होऊन तिला म्हणाला—“दुष्टे, पापसमाचारे! तू हा विघ्न का केला?”
Verse 58
ताडनात्ताडनं दुष्टे न कुर्वंति महाजनाः । आक्रुष्टा नैव कुप्यंति इति धर्मस्य संस्थितिः
दुष्टाने मारले तरी महाजन प्रतिमार देत नाहीत; शिवीगाळ झाली तरी रागावत नाहीत—हीच धर्माची स्थिर मर्यादा आहे।
Verse 59
त्वयाहं घातितः पापे निर्दोषस्तपसान्वितः । एवमुक्त्वा स धर्मात्मा सुनीथां पापचारिणीम्
हे पापिणी! तू मला मारलेस; मी तर निर्दोष आणि तपाने युक्त होतो. असे म्हणत त्या धर्मात्म्याने पापाचरणी सुनीथेला संबोधिले।
Verse 60
विरराम महाक्रोधाज्ज्ञात्वा नारीं निवर्तितः । ततः सा पापमोहाद्वा बाल्याद्वा तमिहैव च
तो महाक्रोधातून निवळला; ती स्त्री आहे असे जाणून तो परत फिरला. मग ती—पापमोहाने किंवा बालभावाने—तेच कृत्य तिथेच करून बसली.
Verse 61
समुवाच महात्मानं सुशंखं तपसि स्थितम् । त्रैलोक्यवासिनां तातो ममैव परिघातकः
मग त्याने तपात स्थित महात्मा सुशंखाला म्हटले—“तात! त्रैलोक्यवासियांचा तोच आघातक, विनाशक आहे.”
Verse 62
असतो घातयेन्नित्यं सत्यान्स परिपालयेत् । नैव दोषो भवेत्तस्य महापुण्येन वर्तयेत्
असत्य/दुष्टांचा नेहमी नाश करावा आणि सत्यवानांचे रक्षण करावे. त्याला दोष लागत नाही; तो महापुण्यानुसार वर्ततो.
Verse 63
एवमुक्त्वा गता सा तु पितरं वाक्यमब्रवीत् । मया हि ताडितस्तात गंधर्वतनयो वने
असे बोलून ती पित्याजवळ गेली व म्हणाली— “तात, वनात मी गंधर्वपुत्राला ताडिले आहे.”
Verse 64
तपस्तपन्सदैकांते कामक्रोधविवर्जितः । स मामुवाच धर्मात्मा क्रोधरागसमन्वितः
तो एकांतात तप करीत, काम-क्रोधरहित होता; तरी त्या वेळी क्रोध-रागयुक्त होऊन त्या धर्मात्म्याने मला सांगितले.
Verse 65
ताडयेन्नैव ताडंतं क्रोशंतं नैव क्रोशयेत् । इत्युवाच स मां तात तन्मे त्वं कारणं वद
“जो मारतो त्याला परत मारू नये, जो ओरडतो त्याला परत ओरडू नये”— असे म्हणून तो मला म्हणाला— “बाळा, याचे कारण सांग.”
Verse 66
एवमुक्तः स वै मृत्युः सुनीथां द्विजसत्तमाः । किंचिन्नोवाच धर्मात्मा प्रश्नप्रत्युत्तरं ततः
असे संबोधिल्यावर मृत्युने— हे द्विजश्रेष्ठांनो— सुनीथेला काहीच उत्तर दिले नाही; धर्मात्माही मौन झाला आणि प्रश्नोत्तर थांबले.
Verse 67
वनं प्राप्ता पुनः सा हि सुशंखो यत्र संस्थितः । कराघातैस्ततो दौष्ट्याद्घातितस्तपतां वरः
मग ती पुन्हा त्या वनात गेली जिथे सुशंख होता; आणि केवळ दुष्टतेने हातांच्या प्रहारांनी त्या तपस्वीश्रेष्ठाला पाडून दिले.
Verse 68
सुशंखस्ताडितो विप्रा मृत्योश्चैव हि कन्यया । ततः क्रुद्धो महातेजाः शशाप तनुमध्यमाम्
हे विप्रहो, मृत्युरूप कन्येने सुशंखास आघात केला. तेव्हा तो महातेजस्वी क्रुद्ध होऊन त्या तनुमध्य कन्येला शाप देऊ लागला.
Verse 69
निर्दोषो हि यतो दुष्टे त्वयैव परिताडितः । अहमत्र वने संस्थस्तस्माच्छापं ददाम्यहम्
अरे दुष्टे, तुझ्यामुळेच निर्दोष मनुष्याला मार बसला. आणि मी या वनात राहतो; म्हणून मी आता शाप देतो.
Verse 70
गार्हस्थ्यं च समास्थाय सह भर्त्रा यदा शृणु । पापाचारमयः पुत्रो देवब्राह्मणनिंदकः
ऐका—पतीसह गृहस्थाश्रम स्वीकारूनही जर ती अधर्माचरण करते, तर पापाचाराने भरलेला, देव व ब्राह्मणांची निंदा करणारा पुत्र जन्माला येतो.
Verse 71
सर्वपापरतो दुष्टे तव गर्भे भविष्यति । एवं शप्त्वा गतः सोपि तप एव समाश्रितः
“अरे दुष्टे, तुझ्या गर्भात सर्व पापांत रत असा पुत्र होईल.” असे शाप देऊन तोही तपस्येचाच आश्रय घेऊन निघून गेला.
Verse 72
गते तस्मिन्महाभागे सा सुनीथा गृहं गता । समाचष्ट महात्मानं पितरं तप्तमानसा
तो महाभाग निघून गेल्यावर सुनीथा घरी परतली. मनात दाह घेऊन तिने आपल्या महात्मा पित्याला सर्व वृत्तांत सांगितला.
Verse 73
यथा शप्ता तदा तेन गंधर्वतनयेन सा । तत्सर्वं संश्रुतं तेन मृत्युना परिभाषितम्
ज्या प्रकारे त्या वेळी गंधर्वपुत्राने तिला शाप दिला होता, त्याप्रमाणे ते सर्व मृत्यूने ऐकले आणि मग त्याने तिला तदनुरूप उत्तर दिले।
Verse 74
कस्मात्कृतस्त्वयाघातस्तपति दोषवर्जिते । युक्तं नैव कृतं पुत्रि सत्यस्यैव हि ताडनम्
दोषरहिते! तू तिला का मारलेस? ते मला फार तापते. पुत्री, हे योग्य नव्हते—कारण खरे तर सत्यालाच ताडना झाली आहे।
Verse 75
एवमाभाष्य धर्मात्मा मृत्युः परमदुःखितः । बभूव स हि तत्तस्यादिष्टमेवं विचिंतयन्
असे बोलून धर्मात्मा मृत्यू अत्यंत दुःखी झाला; कारण ‘हेच तर मला आज्ञापित होते’ असे तो मनात विचार करू लागला।
Verse 76
सूत उवाच । अत्रिपुत्रो महातेजा अंगो नाम प्रतापवान् । एकदा तु गतो विप्रा नंदनं प्रति स द्विजः
सूत म्हणाले—अत्रीचा पुत्र, महातेजस्वी व प्रतापवान ‘अंग’ नावाचा ब्राह्मण होता. एकदा, हे विप्रहो, तो द्विज नंदनवनाकडे गेला।
Verse 77
तत्र दृष्ट्वा देवराजं तमिंद्रं पाकशासनम् । अप्सरसां गणैर्युक्तं गंधर्वैः किन्नरैस्तथा
तेथे त्याने देवांचा राजा, पाकशासन इंद्र पाहिला—जो अप्सरांच्या गणांनी युक्त होता आणि गंधर्व व किन्नरांनीही वेढलेला होता।
Verse 78
गीयमानं गीतगैश्च सुस्वरैः सप्तकैस्तथा । वीज्यमानं सुगंधैश्च व्यजनैः सर्व एव सः
तो सुस्वर गीतगायकांनी सप्तस्वरांत गात होता, आणि सर्व बाजूंनी सुगंधी व्यजनांनी त्याला वारा घातला जात होता।
Verse 79
योषिद्भी रूपयुक्ताभिश्चामरैर्हंसगामिभिः । छत्रेण हंसवर्णेन चंद्रबिंबानुकारिणा
रूपवती स्त्रिया हंसगतीने चालत चामर धारण करून त्याची सेवा करीत होत्या; आणि हंसवर्ण, चंद्रबिंबासारखे छत्र त्याला सावली देत होते।
Verse 80
राजमानं सहस्राक्षं सर्वाभरणभूषितम् । कामक्रीडागतं देवं दृष्टवानमितौजसम्
त्याने सहस्राक्ष देव इंद्राला पाहिले—जो तेजस्वी, सर्व आभरणांनी भूषित, कामक्रीडेसाठी तेथे आलेला, आणि अमित पराक्रमाचा होता।
Verse 81
तस्य पार्श्वे महाभागां पौलोमीं चारुमंगलाम् । रूपेण तेजसा चैव तपसा च यशस्विनीम्
त्याच्या बाजूस महाभागा, चारुमंगला पौलोमी उभी होती—रूप, तेज आणि तप यांमुळे ती यशस्विनी होती।
Verse 82
सौभाग्येन विराजंतीं पातिव्रत्येन तां सतीम् । तया सह सहस्राक्षः स रेमे नंदने वने
ती सती सौभाग्याने व पतिव्रताच्या प्रभावाने तेजस्वी होऊन शोभत होती; तिच्यासह सहस्राक्ष इंद्र नंदनवनात रमला।
Verse 83
तस्य लीलां समालोक्य अंगश्चैव द्विजोत्तमः । धन्यो वै देवराजोऽयमीदृशैः परिवारितः
त्याची दिव्य लीला पाहून द्विजोत्तम अङ्ग म्हणाला—“खरोखर हा देवराज धन्य आहे; अशा श्रेष्ठ जनांनी तो परिवेष्टित आहे।”
Verse 84
अहोऽस्य तपसो वीर्यं येन प्राप्तं महत्पदम् । यदा ममेदृशः पुत्रः सर्वलोकप्रधारकः
अहो! त्याच्या तपाचे किती सामर्थ्य, ज्यामुळे त्याने महत्पद प्राप्त केले. कधी माझाही असा पुत्र होईल, जो सर्व लोकांचा आधार असेल?
Verse 85
भवेत्तदा महत्सौख्यं प्राप्स्यामीह न संशयः । इति चिंतापरो भूत्वा त्वरमाणो गृहागतः
“तेव्हा महान सुख होईल; यात संशय नाही—मी ते इथेच प्राप्त करीन।” असे चिंतन करत तो विचारमग्न होऊन घाईघाईने घरी आला।