Adhyaya 29
Narrative of King Pṛthu: Chastising and Milking the Earth
या अध्यायात राजा पृथु वैण्य यांचा वसुधरेशी सामना वर्णिला आहे. पृथ्वी अन्नरस रोखून प्राण्यांना क्लेश देत आहे असे पाहून पृथु राजधर्माने तिला दंड देण्यास उद्युक्त होतात. लोकहितासाठी ‘जगदुपद्रव करणाऱ्या’वर केलेला दंड पापरहित आहे—हा न्याय येथे प्रतिपादित होतो. वसुधरा गायीरूप धारण करून, बाणांनी विद्ध होऊन, धर्मयुक्त शासनाची शरणागती मागते. पृथु पर्वत व उंचसखल भूमी समतल करून व्यवस्था प्रस्थापित करतात. नंतर पृथ्वीचे ‘दूध काढणे’ करून धान्य व अन्न उत्पन्न करतात; यज्ञ-अन्नचक्र सुरू होते—देव व पितर तृप्त होतात, त्यांच्या अनुग्रहाने पाऊस व पीकसमृद्धी वाढते. पुढे देव, पितृ, नाग, असुर, यक्ष, राक्षस, गंधर्व तसेच पर्वत व वृक्ष इत्यादींनी विविध प्रकारे पृथ्वीचे ‘दोहण’ करून आपापले पोषण मिळविले, असा विस्तृत वृत्तांत येतो. शेवटी पृथ्वीची स्तुती—ती कामधेनूसमान, जगन्माता व महालक्ष्मीप्रमाणे समृद्धिदायिनी; आणि श्रवणफल—ही कथा ऐकल्याने शुद्धी व विष्णुलोकप्राप्ती होते.
Shlokas
Verse 1
पृथुरुवाच । हते चैव महापापे एकस्मिन्पापचारिणि । लोकाः सुखेन जीवंति साधवः पुण्यदर्शिनः
पृथु म्हणाला: एका महापापी दुराचाऱ्याचा वध झाला असता, पुण्यदर्शी साधू आणि सर्व लोक सुखाने जगतात.
Verse 2
तस्मादेकं प्रहर्तव्यं पापिष्ठं पापचेतनम् । तस्मात्त्वां हि हनिष्यामि सर्वसत्त्वप्रणाशिनीम्
म्हणून त्या एका अत्यंत पापी आणि दुष्ट बुद्धी असलेल्याचा वध केला पाहिजे. म्हणून सर्व प्राण्यांचा नाश करणाऱ्या तुला मी नक्कीच ठार मारीन.
Verse 3
त्वया बीजानि सर्वाणि लुप्तान्येतानि सांप्रतम् । ग्रासं कृत्वा स्थिरीभूत्वा प्रजां हत्वा क्व यास्यसि
तू या वेळी सर्व बियाणे नष्ट केली आहेस. त्यांना गिळून, स्थिर होऊन आणि प्रजेला मारून आता तू कुठे जाशील?
Verse 4
हते पापे दुराचारे सुखं जीवंतिसाधवः । तस्मात्पापं प्रहंतव्यं सत्यमेवं न संशयः
पाप व दुराचार नष्ट झाले की साधुजन सुखाने जगतात। म्हणून पापाचा संहार करावाच—हेच सत्य, यात संशय नाही।
Verse 5
पालितव्यं प्रयत्नेन यस्माद्धर्मः प्रवर्द्धते । भवत्या तु महत्पापं प्रजासंक्षयकारकम्
याचे प्रयत्नपूर्वक पालन-रक्षण करावे, कारण त्याने धर्म वाढतो। पण तुझ्याकडून मोठे पाप घडत आहे, जे प्रजाक्षयास कारणीभूत आहे।
Verse 6
एकस्यार्थेन यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । लोकोपतापकं हत्वा न भवेत्तस्य पातकम्
जो एखाद्याच्या हितासाठी—स्वतःच्या लाभासाठी किंवा परक्यासाठी—वध करील, आणि तो लोकांना त्रास देणारा असेल, तर त्याचा वध केल्याने त्याला पातक लागत नाही।
Verse 7
सुखमेष्यंति बहवो यस्मिंस्तु निहते शुभे । वसुधे निहते दुष्टे पातकं नोपपातकम्
तो शुभ पुरुष मारला गेल्यावर अनेकांना सुख प्राप्त होईल। आणि दुष्टा वसुधा मारली गेली तर त्यात पाप नाही, उपपापही नाही।
Verse 8
प्रजानिमित्तं त्वामेव हनिष्यामि न संशयः । यदि मे पुण्यसंयुक्तं वचनं न करिष्यति
प्रजेच्या हितासाठी मी तुलाच ठार करीन—यात संशय नाही—जर तू माझे पुण्ययुक्त वचन पाळणार नाहीस।
Verse 9
जगतोऽस्य हितार्थाय साधु चैव वसुंधरे । हनिष्ये त्वां शितैर्बाणैर्मद्वाक्यात्तु पराङ्मुखीम्
हे वसुंधरे! या जगाच्या हितासाठी, योग्यच, तू माझ्या वचनापासून पराङ्मुख झालीस; म्हणून मी तुला तीक्ष्ण बाणांनी दंडित करीन।
Verse 10
स्वीयेन तेजसा चैव पुण्यां त्रैलोक्यवासिनीम् । प्रजां चैव धरिष्यामि धर्मेणापि न संशयः
स्वतःच्या तेजाने मी त्रैलोक्यात वसणाऱ्या या पुण्य प्रजेला नक्कीच धारण करीन; आणि धर्माने लोकांचे पालन करीन—यात संशय नाही।
Verse 11
मच्छासनं समास्थाय धर्मयुक्तं वसुंधरे । इमाः प्रजा आज्ञया मे संजीवय सदैव हि
हे वसुंधरे! धर्मयुक्त माझ्या आसनावर अधिष्ठित होऊन, माझ्या आज्ञेने या प्रजांना सदैव संजीवित ठेव।
Verse 12
एवं मे शासनं भद्रे अद्य यर्हि करिष्यसि । ततः प्रीतोऽस्मि ते नित्यं गोपायिष्यामि सर्वदा
हे भद्रे! आज तू माझी ही आज्ञा जेव्हा पाळशील, तेव्हा मी तुझ्यावर सदैव प्रसन्न राहीन आणि सर्वदा तुझे रक्षण करीन।
Verse 13
त्वामेव हि न संदेह अन्ये चैव नृपोत्तमाः । धेनुरूपेण सा पृथ्वी बाणांचितकलेवरा
निःसंशय तूच होतीस; आणि इतरही नृपोत्तम. ती पृथ्वी धेनुरूप धारण करून, बाणांनी विद्ध व बाणांनी जर्जर देहाची झाली होती।
Verse 14
उवाचेदं पृथुं वैन्यं धर्माधारं महामतिम् । धरण्युवाच । तवादेशं महाराज सत्यपुण्यार्थसंयुतम्
धरणी म्हणाली—हे पृथु वैन्य, धर्माधार महात्म्या! महाराज, तुझा आदेश सत्य, पुण्य आणि श्रेष्ठ हेतूने युक्त आहे.
Verse 15
प्रजानिमित्तमत्यर्थं विधास्यामि न संशयः । उद्यमेनापि पुण्येन उपायेन नरेश्वर
हे नरेश्वर! प्रजेच्या हितासाठी मी निःसंशय हे कार्य साध्य करीन—पुण्ययुक्त उद्योगाने आणि योग्य उपायाने.
Verse 16
समारंभाः प्रसिद्ध्यंति पुण्याश्चैवाप्युपक्रमाः । उपायं पश्य राजेंद्र येन त्वं सत्यवान्भवेः
उद्योगांना सिद्धी येते आणि पुण्य आरंभ फळ देतात. म्हणून, हे राजेंद्र, असा उपाय पाहा की ज्याने तू वचनसत्य ठरशील.
Verse 17
धारयेथाः प्रजाश्चेमा येन सर्वाः प्रवर्द्धये । संलग्नाश्चोत्तमा बाणा ममांगे ते शिलाशिताः
या प्रजांचे पालन कर, ज्याने सर्वांची वाढ होईल. तुझे ते उत्तम शिळेने धार लावलेले बाण माझ्या अंगात रुतून बसले आहेत.
Verse 18
समुद्धर स्वयं राजंश्छल्यंति भृशमेव ते । समां कुरु महाराज तिष्ठेन्मयि यथा पयः
हे राजन्, हे शल्य तू स्वतः काढ; तुझे लोक फारच वेदना देत आहेत. महाराज, मला समतल कर, जेणेकरून पाणी माझ्यात स्थिर राहील.
Verse 19
सूत उवाच । धनुषोग्रेण ताञ्छैलान्नानारूपान्गुरूंस्तथा । उत्सारयंस्ततः सर्वां समरूपां चकार सः
सूत म्हणाले—धनुष्याच्या अग्रभागाने त्याने नानारूप व अतिभारी पर्वत दूर हाकलले आणि नंतर सारी भूमी सम व एकरूप केली।
Verse 20
तदाप्रभृति ते शैला वृद्धिमापुर्द्विजोत्तमाः । तस्या अंगात्स्वयं बाणान्स्वकीयान्नृपनंदनः
हे द्विजोत्तमांनो! त्या वेळेपासून ते पर्वत वाढू लागले; आणि राजपुत्राने तिच्या (पृथ्वीच्या) अंगातून स्वतःचेच बाण उत्पन्न केले।
Verse 21
समुद्धृत्य ततो वैन्यः प्रीतेन मनसा तदा । गर्ताश्च कंदराश्चैव बाणाघातैः समीकृताः
मग वैन्याने प्रसन्न मनाने (पृथ्वी) उचलली; आणि खड्डे व दऱ्याखोऱ्याही त्याच्या बाणांच्या आघाताने समतल झाल्या।
Verse 22
एवं पृथ्वद्यंसमां सर्वां चकार पुण्यवर्द्धनः । समीकृत्य महाभागो वत्सं तस्या व्यकल्पयत्
अशा प्रकारे पुण्यवर्धनाने सारी पृथ्वी सम केली; आणि त्या महाभागाने सर्व काही नीट करून तिच्यासाठी (पृथ्वीसाठी) एक वत्स नेमला।
Verse 23
मनुं स्वायंभुवं पूर्वं परिचिंत्य पुनः पुनः । अतीतेष्वथ सर्वेषु मन्वंतरेषु सत्तमाः
हे सत्पुरुषांनो! आद्य स्वायंभुव मनूचे पुन्हा पुन्हा चिंतन करून, गेलेल्या सर्व मन्वंतरांच्या संदर्भातही त्याचे स्मरण करावे।
Verse 24
विषमत्वं गता भूमिः पंथा नासीच्च कुत्रचित् । समानि विषमाण्येवं स्वयमासन्द्विजोत्तमाः
भूमी विषम झाली होती आणि कुठेही योग्य वाट नव्हती। अशा रीतीने कुठे सम, कुठे खडबडीत प्रदेशात द्विजोत्तम स्वतःच स्थिर झाले।
Verse 25
पूर्वं मनोश्चाक्षुषस्य प्राप्ते चैवांतरे तदा । जाते पूर्वविसर्गे च विषमे च धरातले
पूर्वी, चाक्षुष मनूचा मन्वंतर प्राप्त झाला आणि पूर्वविसर्ग घडला—त्या वेळी धरातलही विषम होते।
Verse 26
ग्रामाणां च पुराणां च पत्तनानां तथैव च । देशानां क्षेत्रपन्नानां मर्यादा न हि दृश्यते
गावे, प्राचीन वसाहती व पत्तने—तसेच देश आणि क्षेत्रमार्ग—यांच्या सीमा खरोखरच दिसत नाहीत।
Verse 27
कृषिर्नैव न वाणिज्यं न गोरक्षा प्रवर्तते । नानृतं भाषते कश्चिन्न लोभो न च मत्सरः
ना शेती चालते, ना व्यापार, ना गो-रक्षणाची प्रवृत्ती; कोणीही असत्य बोलत नाही, ना लोभ ना मत्सर।
Verse 28
नाभिमानं च वै पापं न करोति कदा किल । वैवस्वतस्य संप्राप्ते अंतरे द्विजसत्तम
हे द्विजसत्तम! वैवस्वत मनूचा मन्वंतर प्राप्त झालेल्या त्या अंतरकाळातही तो कधीही अभिमानरूपी पाप करीत नाही.
Verse 29
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । पृथूपाख्याने एकोनत्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्री पद्मपुराणातील पंचपंचाशत्सहस्रसंहितेच्या भूमिखंडात ‘पृथूपाख्यान’ हा एकोणतीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 30
क्वचिद्भूमौ गिरौ क्वापि नदीतीरेषु वै तदा । कुंजेषु सर्वतीर्थेषु सागरस्य तटेषु च
कधी भूमीवर, कधी पर्वतावर, तर कधी नदीकाठी; कधी कुंजांत, सर्व तीर्थस्थानी आणि सागराच्या तटावरही तेव्हा.
Verse 31
निवासं चक्रिरे सर्वाः प्रजाः पुण्येन वै तदा । तासामाहारः संजातः फलमूलमधुस्तथा
तेव्हा पुण्यप्रभावाने सर्व प्रजांनी निवासस्थाने केली; आणि त्यांचा आहार फळे, मुळे तसेच मधु असा झाला.
Verse 32
महता कृच्छ्रेण तासामाहारश्च द्विजोत्तमाः । पृथुर्वैन्यः समालोक्य प्रजानां कष्टमेव हि
हे द्विजोत्तमांनो, त्यांचा आहार मोठ्या कष्टानेच मिळत असे. प्रजांचे ते दुःख पाहून पृथु वैन्याने त्यांची दुर्दशा निरखली.
Verse 33
स्वायंभुवो मनुर्वत्सः कल्पितस्तेन भूभुजा । स्वपाणिः कल्पितस्तेन पात्रमेवं महामते
हे प्रिय, त्या भूभुजाने स्वायंभुव मनुला ‘वत्स’ म्हणून नेमले; आणि आपल्या हातालाच पात्र केले—असेच, हे महामते.
Verse 34
स पृथुः पुरुषव्याघ्रो दुदोह वसुधां तदा । सर्वसस्यमयं क्षीरं ससर्वान्नं गुणान्वितम्
तेव्हा पुरुषव्याघ्र पृथूने वसुधेचे दोहन केले; सर्व प्रकारच्या धान्यांनी युक्त, सर्व अन्नरूप व उत्तम गुणांनी संपन्न असे क्षीर प्रकट झाले।
Verse 35
तेन पुण्येन चान्नेन सुधाकल्पेन ताः प्रजाः । तृप्तिं नयंति देवान्वै प्रजाः पितॄंस्तथापरान्
त्या पुण्यदायी, सुधेसमान उत्कृष्ट अन्नाने त्या प्रजा देवांना तृप्त करतात; तसेच पितरांना व इतरांनाही संतुष्ट करतात।
Verse 36
प्रसादात्तस्य वैन्यस्य सुखं जीवंति ताः प्रजाः । देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दत्वा चान्नं प्रजास्ततः
त्या वैन्य राजाच्या कृपेने त्या प्रजा सुखाने जगतात; आणि मग देवांना व पितरांना अन्न अर्पण करून यथाविधी आचरण करतात।
Verse 37
ब्राह्मणेभ्यो विशेषेणअतिथिभ्यस्तथैव च । पश्चाद्भुंजंति पुण्यास्ताः प्रजाः सर्वा द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तम! त्या पुण्यवान प्रजा प्रथम विशेषतः ब्राह्मणांना आणि तसेच अतिथींना भोजन देतात; त्यानंतरच स्वतः भोजन करतात।
Verse 38
यज्ञैश्चान्ये यजंत्येव तर्पयंति जनार्दनम् । तेन चान्नेन देवेशं तृप्तिं गच्छंति देवताः
इतर लोक यज्ञांनीच पूजन करतात व जनार्दनाला तृप्त करतात; आणि त्या यज्ञातील अन्नाने देवता देवेश्वरात तृप्ती पावतात।
Verse 39
पुनर्वर्षति पर्जन्यः प्रेषितो माधवेन च । तस्मात्पुण्या महौषध्यः संभवंति सुपुण्यदाः
माधवाने प्रेषित केलेला पर्जन्य पुन्हा वर्षतो; त्यातून महापुण्य देणाऱ्या पवित्र महौषधी उत्पन्न होतात।
Verse 40
सस्यजातानि सर्वाणि पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः । तेनान्नेन प्रजाः सर्वा वर्तंतेऽद्यापि नित्यशः
सर्व प्रकारची धान्ये प्रजापती पृथु वैन्याने उत्पन्न केली; त्या अन्नावर आजही सर्व प्रजा नित्य उपजीविका करतात।
Verse 41
ऋषिभिश्चैव मिलितैर्दुग्धा चेयं वसुंधरा । पुनर्विप्रैर्महाभाग्यैः सत्यवद्भिः सुरैस्तथा
ऋषी एकत्र जमल्यावर या वसुंधरेचे दोहन झाले; पुन्हा महाभाग्यवान सत्यवादी ब्राह्मणांनी आणि देवांनीही तसेच दुहिले।
Verse 42
सोमो वत्सस्वरूपोभूद्दोग्धा देवगुरुः स्वयम् । ऊर्जं क्षीरं पयः कल्पं येन जीवंति चामराः
सोम वत्सरूप झाला आणि स्वतः देवगुरू दुध काढणारा झाला; त्यातून पोषणदायी, युगास योग्य असे क्षीर उत्पन्न झाले, ज्याने अमर जगतात।
Verse 43
तेषां सत्येन पुण्येन सर्वे जीवंति जंतवः । सत्यपुण्ये प्रवर्तंते ऋषिदुग्धा वसुंधरा
त्यांच्या सत्य व पुण्यामुळे सर्व जीव जगतात; सत्य-पुण्यात प्रवृत्त, ऋषींनी दुहिलेली वसुंधरा पुढे चालते।
Verse 44
अथातः संप्रवक्ष्यामि यथा दुग्धा इयं धरा । पितृभिश्च पुरा वत्स विधिना येन वै तदा
आता मी सांगतो, हे वत्सा, प्राचीन काळी पितृगणांनी विधिपूर्वक ही धरा कशी दुहिली आणि तो विधी कोणता होता।
Verse 45
सुपात्रं राजतं कृत्वा स्वधा क्षीरं सुधान्वितम् । परिकल्प्य यमं वत्सं दोग्धा चांतक एव सः
उत्तम रौप्यपात्र करून त्यात स्वधा-युक्त क्षीर व सुधारस मिसळून ठेवले; यमाला वत्स नेमले आणि अंतक (मृत्यू) स्वतः दोग्धा झाला।
Verse 46
नागैः सर्पैस्ततो दुग्धा तक्षकं वत्समेव च । अलाबुपात्रमादाय विषं क्षीरं द्विजोत्तमाः
नंतर नाग व सर्प यांचे दूहन झाले; तक्षकाला वत्स केले. द्विजोत्तमांनी अलाबू (तुम्बा) पात्र घेऊन विषालाच क्षीररूपाने दुहिले।
Verse 47
नागानां तु तथा दोग्धा धृतराष्ट्रः प्रतापवान् । सर्पा नागा द्विजश्रेष्ठास्तेन वर्तंति चातुलाः
नागांसाठी तसाच प्रतापवान धृतराष्ट्र दोग्धा झाला. हे द्विजश्रेष्ठा, त्याच्यामुळे सर्प व नाग अतिशय तृप्त होऊन उपजीविका करतात।
Verse 48
नागा वर्तंति तेनापि ह्यत्युग्रेण द्विजोत्तमाः । विषेण घोररूपेण सर्पाश्चैव भयानकाः
म्हणूनच, हे द्विजोत्तमा, नागही अत्यंत उग्र होऊन संचार करतात; आणि सर्पही घोररूप, विषयुक्त व भयाणक असतात।
Verse 49
तेनैव वर्तयंत्युग्रा महाकाया महाबलाः । तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तत्पराक्रमाः
त्याच आधाराने ते उग्र, महाकाय व महाबलवान जीवित राहतात। त्यांचा आहार तसाच, आचार तसाच, वीर्य तसंच आणि पराक्रमही तसाच असतो।
Verse 50
अथातः संप्रवक्ष्यामि यथा दुग्धा वसुंधरा । असुरैर्दानवैः सर्वैः कल्पयित्वा द्विजोत्तमाः
आता, हे द्विजोत्तम! वसुंधरेचे दोहन कसे झाले ते मी सांगतो—सर्व असुर व दानवांनी आवश्यक तयारी करून घेतल्यानंतर।
Verse 51
पात्रमत्रान्नसदृशमायसं सर्वकामिकम् । क्षीरं मायामयं कृत्वा सर्वारातिविनाशनम्
येथे अन्नाच्या मापास अनुरूप लोखंडाचे असे पात्र तयार केले, जे सर्व कामना पूर्ण करणारे होते; आणि क्षीराला मायामय करून ते सर्व शत्रूंचा नाश करणारे केले।
Verse 52
तेषामभूत्स वै वत्सो विरोचनः प्रतापवान् । ऋत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां मधुर्दोग्धा महाबलः
त्यांच्यात वत्स म्हणून प्रतापवान विरोचन होता। दैत्यांचा ऋत्विज् द्विमूर्द्धा होता, आणि महाबलवान मधु हा दोग्धा (दोहणारा) होता।
Verse 53
तया हि मायया दैत्याः प्रवर्त्तंते महाबलाः । महाप्रज्ञा महाकाया महातेजः पराक्रमाः
खरोखर त्या मायेमुळेच ते महाबलवान दैत्य प्रवृत्त झाले—महाप्रज्ञ, महाकाय, महातेजस्वी व पराक्रमी।
Verse 54
तद्बलं पौरुषं तेषां तेन जीवंति दानवाः । तयैते माययाद्यापि सर्वमाया द्विजोत्तमाः
तेच बल, तेच त्यांचे पौरुष—त्यावरच दानवांचे जीवन टिकते। त्या माया-शक्तीनेच ते आजही सर्वांना मोहात पाडतात, हे द्विजोत्तम!
Verse 55
प्रवर्तंते मितप्रज्ञास्ते तदेषामिदं बलम् । तथा तु दुग्धा यक्षैः सा सर्वाधारासु मेदिनी
मितप्रज्ञ लोक कार्य प्रवर्तित करतात—हेच त्यांचे बल. तसेच सर्वाधारा मेदिनी पृथ्वी यक्षांनी दुहिली होती.
Verse 56
इति शुश्रुम विप्रेंद्राः पुराकल्पे महात्मभिः । अंतर्धानमयं क्षीरमयस्पात्रे सुविस्तरे
हे विप्रेंद्रहो, पुराकल्पी महात्म्यांकडून आम्ही असे ऐकले—अंतर्धान-शक्तियुक्त, क्षीरमय व सुविस्तर असे पात्र होते.
Verse 57
वैश्रवणो महाप्राज्ञस्तदा वत्सः प्रकल्पितः । मणिधरस्य पिता पुण्यः प्राज्ञो बुद्धिमतां वरः
तेव्हा महाप्राज्ञ वैश्रवण यास वत्स (वासरू) म्हणून नेमले गेले—तो मणिधराचा पुण्यवान पिता, प्राज्ञ व बुद्धिमंतांतील श्रेष्ठ होता.
Verse 58
दोग्धा रजतनाभस्तु तस्याश्चासीन्महामतिः । सर्वज्ञः सर्वधर्मज्ञो यक्षराजसुतो बली
तिचा दोग्धा रजतनाभ होता; तसेच यक्षराजाचा पुत्र बलीही होता—महामति, सर्वज्ञ व सर्वधर्मज्ञ, पराक्रमी.
Verse 59
अष्टबाहुर्महातेजा द्विशीर्षः सुमहातपाः । यक्षावर्तंत तेनापि सर्वदैव द्विजोत्तमाः
तो अष्टभुज, महातेजस्वी व द्विशिर, अत्यंत तपस्वी होता। हे द्विजोत्तमांनो, त्याच्यामुळे यक्षही सदैव सावध राहून निरंतर संचार करीत.
Verse 60
पुनर्दुग्धा इयं पृथ्वी राक्षसैश्च महाबलैः । तथा चैषा पिशाचैश्च सातुरैर्दग्धवारिभिः
ही पृथ्वी पुन्हा महाबली राक्षसांनी आणि तसेच पिशाचांनी ‘दुहिली’ आहे। ते व्याकुळ झाले, त्यांचे जल जळून गेले, आणि ते शुष्कतेने पीडित आहेत।
Verse 61
उत्प्लुतं नृकपालं तं शावपात्रमयः कृतम् । सुप्रजां भोक्तुकामास्ते तीव्रकोपपराक्रमाः
उत्प्लुत झालेला तो नरकपाल शावपात्ररूपाने बनविला गेला। ते तीव्र क्रोध व पराक्रमाने युक्त, त्या सती/श्रेष्ठ स्त्रीला भोगून-भक्षण करण्याची इच्छा धरून तेथे उभे राहिले.
Verse 62
दोग्धा रजतनाभस्तु तेषामासीन्महाबलः । सुमाली नाम वत्सश्च शोणितं क्षीरमेव च
त्यांच्यात महाबली रजतनाभ हा दुधारा (दोग्धा) झाला आणि सुमाली नावाचा वत्स होता। परंतु दुधाऐवजी रक्तच निघाले.
Verse 63
रक्षांसि यातुधानाश्च पिशाचाश्च महाबलाः । यक्षास्तेन च जीवंति भूतसङ्घाश्च दारुणाः
महाबली राक्षस, यातुधान आणि पिशाच त्याच्यावरच जगतात; तसेच यक्ष आणि भयानक भूतसंगही त्याच्याच आधाराने उपजीविका करतात.
Verse 64
गंधर्वैरप्सरोभिश्च पुनर्दुग्धा वसुंधरा । कृत्वा वत्सं सुविद्वांसं तैश्च चित्ररथं पुनः
पुन्हा गंधर्व व अप्सरा यांनी वसुंधरेचे दुहन केले; अतिविद्वानास वत्स करून, चित्ररथासह त्यांनी तिला पुनः दुहिले।
Verse 65
दुदुहुः पद्मपात्रे तु गांधर्वं गीतसंकुलम् । सुरुचिर्नाम गंधर्वस्तेषामासीन्महामतिः
त्यांनी पद्मपात्रात गीतांनी परिपूर्ण असे गांधर्व-संगीत दुहिले. त्यांच्यात सुरुचि नावाचा, महाबुद्धिमान गंधर्व होता।
Verse 66
दोग्धा पुण्यतमश्चैव तस्याश्च द्विजसत्तमाः । शुचिगीतं महात्मानः सुक्षीरं दुदुहुस्तदा
तेव्हा परम पुण्यवान दोग्धा आणि श्रेष्ठ द्विज—ते महात्मे—तिच्यापासून शुद्ध, मधुरगीतासारखे, उत्तम क्षीर दुहू लागले।
Verse 67
गंधर्वास्तेन जीवंति अन्याश्चाप्सरसस्तथा । पर्वतैश्च महापुण्यैर्दुग्धा चेयं वसुंधरा
त्याच रसाने गंधर्व जगतात, तसेच इतर अप्सराही. आणि महापुण्य पर्वतांनी ही वसुंधरा जणू दुहिली जाऊन आपले वैभव प्रदान करते।
Verse 68
रत्नानि विविधान्येव ओषधीश्चामृतोपमाः । वत्सश्चैव महाभागो हिमवान्परिकल्पितः
विविध रत्ने, अमृततुल्य औषधी, आणि महाभाग वत्स—अशा रीतीने हिमवानास विधिपूर्वक नियुक्त केले गेले।
Verse 69
मेरुर्दोग्धा च संजातः पात्रं कृत्वा तु शैलजम् । तेन क्षीरेण संवृद्धाः शैलाः सर्वे महौजसः
मेरू पर्वत दोग्धा झाला आणि शैलज पात्र तयार केले गेले. त्या दुधाने पोसले जाऊन सर्व पर्वत अत्यंत तेजस्वी व बलवान झाले.
Verse 70
पुनर्दुग्धा महावृक्षैः पुण्यैः कल्पद्रुमादिभिः । पालाशं पात्रामानिन्युश्छिन्नदग्धप्ररोहणम्
पुन्हा पुण्य महावृक्षांनी—कल्पद्रुमादींनी—दूध काढले. त्यांनी पालाश-लाकडाचे पात्र आणले, जे छाटले व जाळले तरी पुन्हा अंकुरते.
Verse 71
शालो दुदोह पुष्पांगः प्लक्षो वत्सोऽभवत्तदा । गुह्यकैश्चारणैः सिद्धैर्विद्याधरगणैस्तदा
तेव्हा शाल वृक्षाचे दोहन झाले; पुष्पांग दोग्धा झाला आणि त्या वेळी प्लक्ष वृक्ष वासरू झाला. गुह्यक, चारण, सिद्ध व विद्याधरगण उपस्थित होते.
Verse 72
दुग्धा चेयं सर्वधात्री सर्वकामप्रदायिनी । यं यमिच्छंति ये लोकाः पात्रवत्सविशेषणैः
ही (गौरूपा) दुग्धदायिनी, सर्वांची धात्री व सर्वकामप्रदायिनी आहे. पात्र व वासराच्या विशेष भेदानुसार लोक जे जे इच्छितात ते ते प्राप्त करतात.
Verse 73
तैस्तैस्तेषां ददात्येव क्षीरं सद्भावमीदृशम् । इयं धात्री विधात्री तु इयं श्रेष्ठा वसुंधरा
अशा सद्भावाने ती प्रत्येकाला त्याच्या त्याच्या प्रकारचे दूध देते. ही पृथ्वी धात्रीही आहे, विधात्रीही; ही वसुंधरा सर्वश्रेष्ठ आहे.
Verse 74
सर्वकामदुघा धेनुरियं पुण्यैरलंकृता । इयं ज्येष्ठा प्रतिष्ठा तु इयं सृष्टिरियं प्रजा
ही सर्वकामदुघा धेनू पुण्यांनी अलंकृत आहे। हीच ज्येष्ठ प्रतिष्ठा; हीच सृष्टी आणि हीच सर्व प्रजा (जीवसमूह) आहे।
Verse 75
पावनी पुण्यदा पुण्या सर्वसस्य प्ररोहिणी । चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च
ती पावनी, पुण्यदायिनी व स्वयं पुण्यमयी आहे; सर्व धान्य-शस्यांना अंकुरित करणारी आहे। चराचर सर्व जगाची तीच प्रतिष्ठा आणि तीच योनी (मूल स्रोत) आहे।
Verse 76
महालक्ष्मीरियं विद्या सर्वविश्वमयी सदा । सर्वकामदुघा दोग्ध्री सर्वबीजप्ररोहिणी
ही विद्या स्वयं महालक्ष्मी आहे, जी सदैव सर्व विश्वात व्यापलेली आहे। तीच सर्वकामदुघा दोग्ध्री आणि तीच सर्व बीजांना अंकुरित करणारी आहे।
Verse 77
सर्वेषां श्रेयसां माता सर्वलोकधरा इयम् । पंचानामपि भूतानां प्रकाशो रूपमेव च
ही सर्व श्रेय (कल्याण) यांची माता असून सर्व लोकांना धारण करणारी आहे। पंचभूतांसाठीही हीच प्रकाश आहे आणि हीच त्यांचे रूप आहे।
Verse 78
असीदियं समुद्रांता मेदिनीति परिश्रुता । मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसा समभिप्लुता
समुद्रपर्यंत ही पृथ्वी ‘मेदिनी’ म्हणून प्रसिद्ध होती; कारण मधु व कैटभ यांच्या मेदाने (चरबीने) ती पूर्णपणे आप्लावित झाली होती।
Verse 79
तेनेयं मेदिनी नाम प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः । ततोभ्युपगमात्प्राज्ञ पृथोर्वैन्यस्य सत्तमाः
म्हणून ब्रह्मवाद्यांनी या भूमीला ‘मेदिनी’ असे म्हटले आहे. हे प्राज्ञा, पृथु वैन्याचा स्वीकार केल्यामुळे ती पृथुशी संबद्ध होऊन सत्पुरुषांत प्रसिद्ध झाली.
Verse 80
दुहितृत्वमनुप्राप्ता देवी पृथ्वीति चोच्यते । तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठाः पालितेयं वसुंधरा
कन्याभाव प्राप्त झाल्याने देवीला ‘पृथ्वी’ असे म्हणतात. हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्या राजाने या वसुंधरेचे रक्षण व पालन केले.
Verse 81
ग्रामाधारं गृहाणां च पुरपत्तनमालिनी । सस्याकरवती स्फीता सर्वतीर्थमयी द्विजाः
हे द्विजांनो, ही भूमी ग्राम व गृहांचा आधार आहे, नगर-पत्तनांनी अलंकृत आहे; धान्य व खनिजांनी समृद्ध, स्फीत-समृद्ध—आणि सर्व तीर्थमय पावित्र्याने युक्त आहे.
Verse 82
एवं वसुमती देवी सर्वलोकमयी सदा । एवं प्रभावो राजेंद्रः पुराणे परिपठ्यते
अशा प्रकारे देवी वसुमती सदैव सर्व लोकांनी व्याप्त आहे. हे राजेंद्र, अशाच रीतीने तिचा प्रभाव पुराणात परिपाठाने वर्णिला आहे.
Verse 83
पृथुर्वैन्यो महाभागः सर्वकर्मप्रकाशकः । यथा विष्णुर्यथा ब्रह्मा यथा रुद्रः सनातनः
वेनपुत्र पृथु महाभाग होता, सर्व धर्मकर्मांचा प्रकाशक होता—जसा विष्णू, जसा ब्रह्मा, तसाच सनातन रुद्रासमान।
Verse 84
नमस्कार्यास्त्रयो देवा देवाद्यैर्ब्रह्मवादिभिः । ब्राह्मणैरृषिभिः सर्वैर्नमस्कार्यो नृपोत्तमः
तीन देव नमस्कारास योग्य आहेत; देवांतील अग्रगण्य व ब्रह्मवादाचे उपदेशकही नमनीय आहेत। तसेच सर्व ब्राह्मण व ऋषी नमस्कारार्ह आहेत, आणि नृपश्रेष्ठही नमस्कारास योग्य आहे।
Verse 85
वर्णानामाश्रमाणां यः स्थापकः सर्वलोकधृक् । पार्थिवैश्च महाभागैः पार्थिवत्वमिहेप्सुभिः
जो वर्ण व आश्रमांची स्थापना करतो आणि सर्व लोकांना धारण करतो—अशा प्रभूचा या जगात राज्य इच्छिणारे भाग्यवान राजे व महापार्थिवांनी शोध घेऊन आदरपूर्वक सेवा करावी।
Verse 86
आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । धनुर्वेदार्थिभिर्योधैः सदैव जयकांक्षिभिः
आदिराज प्रतापवान पृथु वैन्य नमस्कारास योग्य होता; धनुर्वेदात पारंगत, सदैव विजयाची आकांक्षा धरणारे योद्धे त्याच्या सभोवती नेहमी असत।
Verse 87
नमस्कार्यो महाराजो वृत्तिदाता महीभृताम् । एवं पात्रविशेषाश्च मया ख्याता द्विजोत्तमाः
महाराज—जो पृथ्वी धारण करणाऱ्या राजांना उपजीविका देतो—तो नमस्कारास योग्य आहे। हे द्विजोत्तमांनो, अशा रीतीने मी पात्रांचे विशेष भेद सांगितले आहेत।
Verse 88
वत्सानां सुविशेषाश्च दोग्धॄणां भवदग्रतः । क्षीरस्यापि विशेषं तु यथोद्दिष्टं हि भूभुजा
हे राजन्, तुमच्या समोर वत्सांचे उत्तम विशेष आणि दुध काढणाऱ्यांचे भेद सांगितले जातील; तसेच क्षीराचेही गुणविशेष, जसे भूभुजाने यथावत् निर्देशिले आहे।
Verse 89
समाख्यातं तथाग्रे च भवतां वै यथार्थतः । धन्यं यशस्यमारोग्यं पुण्यं पापप्रणाशनम्
हे तुम्हांला हे पूर्वीच यथार्थ रीतीने सम्यक सांगितले आहे। हे धन्य, यश देणारे, आरोग्यदायक, पुण्यप्रद आणि पापनाशक आहे.
Verse 90
पृथोर्वैन्यस्य चरितं यः शृणोति द्विजोत्तमाः । तस्य भागीरथी स्नानमहन्यहनि जायते
हे द्विजोत्तमांनो, जो पृथु-वैन्याचे चरित्र ऐकतो, त्याला दररोज भागीरथी (गंगा) स्नानाचे पुण्य प्राप्त होते.
Verse 91
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं प्रयाति सः
तो सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन निर्मळ अंतःकरणाचा बनतो आणि विष्णुलोकास प्राप्त होतो.