Adhyaya 12

Verse 1

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल

सुमना म्हणाले—मी तुझ्या समोर ऋणाशी संबंधित पुत्राचे वर्णन करीन—जेव्हा कोणी दुसऱ्याचे ऋण घेऊन खरोखर मृत्यूस प्राप्त होतो.

Verse 2

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः

तो धन देणारा पुत्र, भाऊ आणि प्रिय पिता बनून, मित्राच्या रूपाने वागतो—पण तो सदैव अतिशय दुष्टच असतो.

Verse 3

गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च

तो गुण कधीच पाहत नाही; स्वभावाने क्रूर व कठोरहृदयी आहे. तो नेहमी कठोर वचन बोलतो—विशेषतः आपल्या स्वजनांशी.

Verse 4

मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः

तो वारंवार स्वादिष्ट पदार्थ खातो आणि नित्य भोगविलासात रमतो; सदैव जुगारात आसक्त असून लोभाने चोरीच्या कर्मांकडे ओढला जातो।

Verse 5

गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने

तो घरचे द्रव्य बळजबरीने उपभोगतो; अडविले असता क्रोधावतो. आणि दिवसेंदिवस पित्यामात्यांचीही निंदा करतो।

Verse 6

द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति

जो द्रव्य हिसकावतो, जो धाक दाखवतो आणि जो अनेक कठोर वचने बोलतो—तो अशा रीतीने त्या दुष्टार्जित द्रव्याचा उपभोग घेऊन नंतर सुखाने राहतो।

Verse 7

जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा

तो दारुण मनुष्य बाल्यावस्थेतही जातकर्मादी संस्कारांचे निमित्त करून द्रव्य हडपतो; आणि पुनर्विवाहाच्या संबंधांद्वारे नानाविध युक्त्यांनी अनेक प्रकारे तसे करतो।

Verse 8

एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः

अशा प्रकारे द्रव्य मिळते; आणि तसेच दान दिले तरी (तो म्हणतो)—‘हे घर, शेत इत्यादी सर्व माझेच आहे; यात संशय नाही।’

Verse 9

पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः

तो दिवसेंदिवस पित्याला व मातेलाही मारहाण करतो—तुटलेल्या लाकडाच्या तुकड्यांनी, मुसळांनी आणि इतर अत्यंत क्रूर प्रहारांनी त्यांना घायाळ करतो।

Verse 10

मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः

तो पिता मरण पावल्यानंतर तो मातेकडेही अत्यंत कठोर होतो; स्नेहशून्य व निर्दयी बनतो—यात संशय नाही।

Verse 11

श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले

तो कधीही श्राद्धकर्मे करीत नाही, दानही देत नाही; अशा प्रकारचे पुत्र पृथ्वीवर उत्पन्न होतात।

Verse 12

रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा

हे द्विजश्रेष्ठ! तुझ्यासमोर मी ‘रिपु’ नावाच्या पुत्राचे वर्णन करतो; बाल्य संपून यौवन आले की तो सदैव शत्रुभावातच वागतो।

Verse 13

पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः

तो खेळता खेळताही पित्याला व मातेलाही मारतो; मारून निघून जातो आणि पुन्हा पुन्हा हसत राहतो।

Verse 14

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

तो घाबरून पुन्हा आई-वडिलांकडे येतो. तो नेहमी रागावलेला असतो आणि वारंवार त्यांची निंदा करतो.

Verse 15

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

तो नेहमी वैरभावाच्या कर्मात मग्न असतो. वडिलांना मारून, तो पुन्हा आईला मारण्यास प्रवृत्त होतो.

Verse 16

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

पूर्वजन्मीच्या वैरामुळे तो दुष्टात्मा अशा प्रकारे निघून जातो. आता मी ते सांगतो ज्यामुळे प्रिय गोष्टींची प्राप्ती होते.

Verse 17

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

जन्माला आल्यापासूनच त्याने प्रिय व्हावे, बालपणात लाड आणि खेळांनी आनंद द्यावा. मोठे झाल्यावर आई-वडिलांचे प्रिय करावे.

Verse 18

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

भक्तीने त्या दोघांनाही नेहमी संतुष्ट ठेवावे. प्रेमाने आणि गोड बोलण्याने त्यांना प्रसन्न करावे.

Verse 19

मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्

गुरूंचे निधन कळताच स्नेहामुळे तो पुन्हा पुन्हा रडतो; तरीही पिंडदान इत्यादींसह सर्व श्राद्धकर्म विधिपूर्वक अवश्य करावीत।

Verse 20

करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः

अतिदुःखाने व्याकुळ असूनही तो त्यांना यात्रेस (तीर्थयात्रेस) आवश्यक साधने देतो; आणि ऋणत्रयाने बांधलेला, स्नेहामुळे, तो त्यांना नित्य भोजन घालतो।

Verse 21

यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल

हे कांता! जे काही मागितले जाते ते प्राप्त होते—यात संशय नाही; खरोखर याच विधीने कोणी महाप्राज्ञ पुत्र होतो।

Verse 22

उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते

हे प्रिये! आत्ता तुझ्यासमोर उदासीनतेचा भाव सांगतो; कारण जो उदासीन भावात स्थित असतो तो अंतःकरणात सदैव परिवर्तित होत राहतो।

Verse 23

ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम

तो न देतो, न घेतो; न रागावतो, न संतुष्ट होतो. सर्व त्यागून तो न देतो, न धरून ठेवतो—असा उदासीन द्विजोत्तम आहे।

Verse 24

तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः

तुझ्यापुढे पुत्रांची जशी गती असते ते सर्व सांगितले आहे। जशी पुत्राची, तशीच पत्नीची, पित्याची, माताची आणि इतर बांधवांचीही गती होते।

Verse 25

भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी

भृत्य व इतर आश्रितही सांगितले गेले आहेत; तसेच पशू व घोडे; हत्ती, म्हशी आणि दासही—हे सर्व ऋण-संबंधी (दायित्वाने जोडलेले) मानले जातात।

Verse 26

गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि

त्याने कोणतेही ऋण घेतले नाही; आणि आम्हा दोघांनीही कोणाकडून ऋण घेतले नाही. तसेच पूर्वजन्मीही कोणाचाही न्यास (अमानत) आमच्याकडे ठेवलेला नव्हता।

Verse 27

धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्

हे प्रिय, ऐक—आम्ही कोणाचेही ऋणी नाही. आणि पूर्वजन्मी कोणाशीही वैर निर्माण झालेले नाही.

Verse 28

आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आम्ही तुला सोडलेले नाही, तसेच तुझ्या पतीनेही नाही. हे जाणून शांत होऊन जा आणि ही निरर्थक चिंता सोडून दे.

Verse 29

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः

कोणाचे पुत्र, कोणाची प्रिय पत्नी, आणि कोणाचे स्वजन-बांधव? खरे तर तू कोणाचेही काही हरण केलेले नाहीस, आणि पुन्हा कोणाला खरोखर काही दिलेलेही नाहीस।

Verse 30

कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम

धन कसे येते? हे माधवा, आश्चर्य मानू नकोस। हे द्विजोत्तमा, जेथे जे प्राप्त होणे निश्चित आहे, तेथेच ते द्रव्य नक्की प्रकट होते।

Verse 31

अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः

अल्प प्रयत्नातच ते द्रव्य त्याच्या हातात येते; पण मनुष्य आपले धन मोठ्या कष्टानेच जपतो।

Verse 32

व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्

जाणारा तर निघूनच जातो, पण धन तिथेच राहते. हे जाणून मनाला शांती दे आणि व्यर्थ, अनर्थकारी चिंता सोडून दे।

Verse 33

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम

कोणाचे पुत्र, कोणाची प्रिय पत्नी, आणि कोणाचे स्वजन-बांधव? हे द्विजोत्तमा, या संसारात कोण कोणाचा राहत नाही—कारण संबंध स्थिर नसतात।

Verse 34

महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि

महामोहाने संमूढ झालेले पापबुद्धी मनुष्य म्हणतात—“हे घर माझे, हा पुत्र माझा, आणि या स्त्रियाही निश्चयाने माझ्याच आहेत।”

Verse 35

अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा

“हे कांता, असत्य हेच संसाराचे बंधन दिसते.” असे म्हणून त्या वेळी देवीस्वरूप प्रिय पत्नीने त्याला संबोधिले.

Verse 36

पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्

मग सोमशर्माने ज्ञानवाणी प्रिय पत्नी सुमनाला पुन्हा म्हटले—“भद्रे, तू सत्य बोललीस; ते सर्व संशयांचा नाश करणारे आहे.”

Verse 37

तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये

तरीही सत्यपंडित साधुजन वंशाची इच्छा करतात. जशी मला पुत्राची चिंता आहे, तशीच धनाचीही आहे, प्रिये.

Verse 38

येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच । पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्

“कशाही उपायाने मी पुत्र उत्पन्न करीन.” तेव्हा सुमना म्हणाली—“पुत्रामुळे लोक जिंकले जातात; पुत्र कुलाचा उद्धार करतो.”

Verse 39

सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्

हे महाभाग! सत्पुत्रामुळेच पिता‑माता खरेच तृप्त होतात. एक गुणवान्, विद्वान पुत्रच श्रेष्ठ; निर्गुण अनेक पुत्रांचा काय उपयोग?

Verse 40

एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः

एकच (सत्पुरुष) वंशाचा उद्धार करतो; इतर मात्र संतापाचे कारण होतात. पूर्वीच मी सांगितले आहे—काही जण केवळ संबंध‑संगतीनेच मागोवा घेतात.

Verse 41

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर

पुण्याने पुत्र मिळतो, पुण्याने उत्तम कुल मिळते. पुण्यानेच सुगर्भ (कल्याणकारी गर्भ/संतान) प्राप्त होतो; म्हणून पुण्य आचर.

Verse 42

जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च

ज्याचा जन्म झाला त्याची मृत्यु निश्चित; आणि जो मेला त्याचा पुनर्जन्मही ध्रुव. पुण्याने सुजन्म मिळतो, तसेच मरणही कर्माप्रमाणेच होते.

Verse 43

सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच । पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये

हे कांते! सुख आणि धनसंचय पुण्यकर्मांनीच उपभोगता येतो. सोमशर्मा म्हणाले—प्रिये, पुण्याचरणाचा विधी सांग, तसेच अन्य जन्मांतील त्याचे फळही.

Verse 44

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच । आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया

हे भद्रे, सुपुण्यवान कसा असतो? पुण्याचे लक्षण सांग. सुमना म्हणाली—प्रथम मी पुण्य सांगते, जसे मला पुण्याविषयी ऐकायला मिळाले आहे.

Verse 45

पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्

पुरुष असो वा नारी—जो जसा नित्य आचरण करतो, तो आपल्या पुण्यकर्मांनी कीर्ती, प्रिय पुत्र आणि धन प्राप्त करतो.

Verse 46

पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः

हे कान्त, पुण्याची सर्व लक्षणे मी सांगतो—ब्रह्मचर्याने, सत्याने, आणि पंच-मख (पाच यज्ञकर्म) पाळण्याने.

Verse 47

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः

दानाने व नियमपालनाने, हे वल्लभ; क्षमा व शौचाने; अहिंसेने, दृढ सामर्थ्याने, तसेच अस्तेययुक्त आचरणानेही.

Verse 48

एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे

या दहा अंगांनी अशा रीतीने धर्म परिपूर्ण करावा. जसा उदरात घासोघासाने भोग/पोषण पूर्ण होते, तसा धर्मही संपूर्ण होतो.

Verse 49

धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्

धर्मात्मा पुरुष त्रिविध कर्मांनी धर्माची निर्मिती करतो. प्रसन्न व शुद्ध अंतःकरण असलेल्या त्याला तोच धर्म याप्रकारे पुण्य प्रदान करतो.

Verse 50

यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच । कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि

प्राज्ञ पुरुष ज्याचे ज्याचे चिंतन करतो, ते दुर्लभ असले तरी तेच प्राप्त करतो. सोमशर्मा म्हणाले—हे भामिनी, धर्माचे स्वरूप कसे आहे आणि त्याची अंगे कोणती?

Verse 51

प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच । लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम

हे कांते, प्रेमाने मला सांग; ऐकण्यास माझी श्रद्धा जागी झाली आहे. सुमना म्हणाली—हे द्विजोत्तम, या लोकी धर्माची मूर्ती कोणास दिसली आहे?

Verse 52

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः

त्याचा मार्ग अदृश्य आहे, त्याचे स्वरूप सत्य आहे; देव-दानवांनीही त्याला पाहिले नाही. अत्रिवंशात जन्मलेला तो अनसूयेचा द्विज पुत्र आहे.

Verse 53

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्

त्याच्यामुळे दत्तात्रेयांनी सदैव महाधर्माचे दर्शन घेतले. हे दोन्ही महात्मे उत्तम तप करीत होते.

Verse 54

धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः

ते दोघे धर्मात स्थित, तप व बलाने युक्त होऊन, इंद्राहूनही श्रेष्ठ असे प्रशस्त रूप प्राप्त करतील।

Verse 55

दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ

दहा हजार वर्षे ते वनात राहिले; केवळ वायूचा आहार घेऊन, निराहार राहून, शुभ व तेजस्वी दर्शनाचे झाले।

Verse 56

दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते

दहा हजार वर्षे त्या संपूर्ण काळात तप संचित झाले; आणि साधना उत्तम रीतीने सिद्ध होताच तेथे धर्म स्पष्ट प्रकट झाला।

Verse 57

पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा

हे द्विजोत्तम! त्या काळात दोन प्रकारे पंचाग्नि-तप सिद्ध होते; आणि तितक्याच काळात त्रिकाल-व्रत सिद्ध मानले जाते, तसेच निराहारही पूर्ण झालेला समजला जातो।

Verse 58

जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः

ते दोघे जलामध्ये स्थित असता, यति दत्तात्रेयही तेथे होते; आणि तपाने कृश झालेले मुनिश्रेष्ठ दुर्वासाही उपस्थित होते।

Verse 59

धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा

धर्माच्या विषयावर तो धर्मात्मा, मुनिपुंगव, क्रोधावला। हे महाभाग! त्या श्रेष्ठ मुनिवर क्रोध आला तेव्हा…

Verse 60

अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्

मग त्या वेळी धर्म आपल्या स्वस्वरूपाने तेथे आला। तो ब्रह्मचर्यादी व्रतांनी युक्त, तपांनी संपन्न आणि बुद्धिमान होता।

Verse 61

सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः

सत्य हे ब्राह्मणाचे स्वरूप आहे आणि ब्रह्मचर्यही तसेच आहे। श्रेष्ठ द्विजाची खूण तप आहे, आणि प्राज्ञ द्विजोत्तमाची खूण दम—इंद्रियनिग्रह—आहे।

Verse 62

नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः

आणि नियम—हे महाप्राज्ञ—तसेच दानही; हे सर्व येथे अग्निहोत्रीच्या स्वरूपानेच, आत्रेय ऋषिगणरूपाने, एकत्र आले आहेत।

Verse 63

क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम

क्षमा, शांती, लज्जा, अहिंसा आणि निरकल्पना—हे द्विजोत्तम—या सर्व स्त्रीरूप धारण करून येथे एकत्र आल्या आहेत।

Verse 64

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा

बुद्धी, प्रज्ञा, दया, श्रद्धा, मेधा, सत्कीर्ती व शांती—हे सर्व त्या वेळी तुझेच होते; तसेच पुण्य पञ्चमहायज्ञ आणि वेद अंगांसहही।

Verse 65

स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा

आपापले स्वरूप धारण करून ते सर्व सिद्धीला पोहोचले; तसेच अग्न्याधानादी पुण्यकर्मे आणि अश्वमेधादी यज्ञही फलदायी व सफल झाले।

Verse 66

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः

ते रूप-लावण्ययुक्त, सर्व आभरणांनी भूषित, दिव्य माळा व वस्त्रे धारण करणारे, आणि दिव्य सुगंधांनी अनुलेपित होते।

Verse 67

किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः

ते किरीट व कुंडले धारण करणारे, दिव्य आभरणांनी अलंकृत, दीप्तिमान व सुरूप होते—तेजाच्या ज्वाळांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले।

Verse 68

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा

अशा रीतीने धर्म आपल्या परिवारासह तेथे आला, जिथे क्रोधी दुर्वासा काळासारखा स्थित असतो।

Verse 69

धर्म उवाच । कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः

धर्म म्हणाले—हे विप्रा! तपाने युक्त असूनही तू क्रोध का केलास? क्रोध कल्याणाचा नाश करतो; तपच कल्याण घडविते—यात संशय नाही।

Verse 70

सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्

म्हणून क्रोध सर्वनाशक असल्याने त्या प्रसंगी क्रोध टाळावा. हे द्विजश्रेष्ठा! स्वस्थ व संयमी रहा; शांती हेच तपाचे सर्वोत्तम फळ आहे।

Verse 71

दुर्वासा उवाच । भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः

दुर्वासा म्हणाले—तुम्ही कोण, जे या श्रेष्ठ द्विजांसह येथे आला आहात? आणि या सात स्त्रिया—सुंदर व अलंकृत—इथे का उभ्या आहेत?

Verse 72

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच । अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः

“हे महामते! माझ्यासमोर सविस्तर सांग.” धर्म म्हणाले—“हा ब्राह्मणरूपाने असून सर्व तेज व आध्यात्मिक प्रभेने युक्त आहे.”

Verse 73

दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः

हातात दंड, अत्यंत प्रसन्न, आणि कमंडलू धारण केलेला—हा ब्रह्मचारी तुझ्यासमोर आहे; पाहा, हाच येथे समोर आला आहे।

Verse 74

अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम! तू हा दुसराही पाहा—तो तेजस्वी, कपिलवर्ण व पिंगल नेत्रांचा आहे. हे द्विजोत्तम! हा खरोखरच सत्यरूपाने विद्यमान आहे।

Verse 75

तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्

हे धर्मात्मन्! वैश्वदेवसमूहासारखी प्रभा असलेले असे तेज पाहा. हे विप्र! तुझ्या तपश्चर्येला खरोखर सर्व देवतांचा आश्रय व आधार लाभलेला आहे.

Verse 76

एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः

हे महाभाग! तुझ्या जवळ आलेल्या या पुरुषाला पाहा—तो प्रसन्न वाणी व दीप्त तेजाने युक्त असून सर्व जीवांवर दयाळू आहे.

Verse 77

दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः

खरोखर हाच दम (आत्मसंयम) तुला सदैव पोसतो. तो जटाधारी, कर्कश, पिंगलवर्ण, अतितीव्र व महाप्रभु आहे.

Verse 78

नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः

हे द्विजोत्तम! तो पापांचा नाश करणारा, हातात खड्ग धारण करणारा आहे. तो पूर्ण शांत, महापुण्यवान व नित्यकर्मांत सदैव तत्पर आहे.

Verse 79

नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः

हे द्विजोत्तम! नियम तुझ्या पार्श्वास आला आहे—अविरत, महादीप्तिमान, आणि शुद्ध स्फटिकासारखा उज्ज्वल।

Verse 80

पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह

दुधाने भरलेला कमंडलु हातात घेऊन व दंतकाष्ठ धारण करून तो द्विज शौच-शुद्धीसाठी येथे तुमच्या सन्निध आला आहे।

Verse 81

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता

ती अतिसाध्वी, महाभागा, सत्यरूपी भूषणाने विभूषित आहे; सर्व शुभ भूषणांनी शोभणारी, सेवा करण्यासाठी येथे समागता झाली आहे।

Verse 82

अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी

ती अतिधीर-बुद्धीची, प्रसन्न अंगांची, गौरीवर्णा, हसतमुख आहे; ही धात्री पद्महस्ता, पद्मनेत्रा आणि परम पद्मिनी आहे।

Verse 83

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता

हे द्विजोत्तम! दिव्य आभूषणांनी युक्त अशी क्षमा प्रकट झाली—अतिशांत, प्रतिष्ठेत सुप्रतिष्ठ, आणि अनेक मंगलगुणांनी संपन्न।

Verse 84

दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता

दिव्य रत्नांनी घडविलेल्या शोभेने आणि दिव्य आभरणांनी विभूषित—हे महाप्राज्ञ—तुझी शांती ज्ञानरूप होऊन समोर आली आहे।

Verse 85

परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता

ते परोपकारात तत्पर, अनेक सत्यांनी परिपूर्ण; सदैव मितभाषी—ते निष्कलंक जन तेथे एकत्र आले।

Verse 86

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी

ती प्रसन्न, क्षमायुक्त आणि सर्व आभरणांनी विभूषित होती। पद्मासनावर विराजमान, सुरूप—श्यामवर्णा व यशस्विनी होती।

Verse 87

अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी

हे महाभाग, ही देवी अहिंसा तुझ्या सान्निध्यात आली आहे—तप्त कांचनासारख्या कांतिमय अंगांनी युक्त, आणि रक्त वस्त्रांत शोभणारी।

Verse 88

सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी

ती सदैव सुप्रसन्न व सुमंत्रित; इकडे-तिकडे पाहत नाही. ज्ञानभावाने व्यापलेली, पुण्यहस्त ती तपस्विनी तन्मय राहते।

Verse 89

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता

मोत्यांच्या अलंकारांच्या शोभेने नटलेली, निर्मळ व मधुर हास्यवती—हे महाभाग, पाहा पाहा, ही श्रद्धा स्वयं येथे आली आहे।

Verse 90

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला

ती विपुल बुद्धीने परिपूर्ण, अनेक ज्ञानाने समृद्ध; सुभोगांमध्ये अनुरक्त असूनही सुस्थिर—सुंदर व मंगलमय रूपवती होती।

Verse 91

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा

सर्व इष्टाच्या ध्यानाने युक्त, यशस्विनी लोकमाता—सर्व अलंकारांच्या शोभेने नटलेली—पीन श्रोणी व भरदार स्तनयुक्त होती।

Verse 92

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता

गौरवर्णा ती आली, माळा-वस्त्र-आभूषणांनी विभूषित। हे महाप्राज्ञ, ही मेधा आहे—केवळ तुझ्यासाठीच येथे प्रतिष्ठित झाली आहे।

Verse 93

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी

हंस व चंद्रासारखी प्रभा धारण करणारी, मोत्यांचा लोंबता हार परिधान केलेली, सर्व अलंकारांनी सुसज्ज—अत्यंत प्रसन्न व उदात्त मनाची होती।

Verse 94

श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि

श्वेत वस्त्रांनी आवृत, शतदल कमळावर शय्या करून विराजमान; हातात ग्रंथ धारण करून, कमळासनावर बसलेली ती सदा तेजस्वी शोभते।

Verse 95

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि

हे महाभाग, ही प्रज्ञा भाग्यवंताकडे येऊन मिळाली आहे; लाक्षारसासारख्या वर्णाची, ती सदा अतिशय प्रसन्न असते।

Verse 96

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता

पिवळ्या फुलांची माळ घातलेली, हार व केयूरांनी भूषित; मुद्रिका व कंकणांनी युक्त, आणि कर्णकुंडलांनी अलंकृत होती।

Verse 97

पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका

पिवळ्या वस्त्रांनी देवी सदा अत्यंत शोभेने विराजते; त्रैलोक्याच्या उपकार व पोषणासाठी ती अद्वितीय आहे।

Verse 98

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम

हे द्विजश्रेष्ठ, जिचे शील सदा कीर्तिले जाते—तीच दया आता खरोखर तुझ्या पार्श्वास येऊन पोहोचली आहे, हे द्विजोत्तम।

Verse 99

इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत

ही वृद्धा स्त्री महाप्राज्ञ आहे—पतिव्रता व तपस्विनी। हे द्विजश्रेष्ठा, ही माझी माता आहे; आणि हे सुव्रता, मी तुझा धर्म आहे.

Verse 100

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच । यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्

हे जाणून शांततेने जा आणि अशाच रीतीने माझे रक्षण कर. दुर्वासा म्हणाले—जर धर्म आत्ताच खरोखर माझ्या समीप आला असेल…

Verse 101

एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच । कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम्

मला याचे कारण सांग; तुझ्यासाठी मी कोणता धर्म करावा? धर्म म्हणाले—हे विप्रेन्द्रा, तू का क्रुद्ध आहेस? यांनी तुझे कोणते अप्रिय केले?

Verse 102

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच । येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु

हे दुर्वासा, तुला योग्य वाटत असेल तर मला कारण सांग. दुर्वासा म्हणाले—हे देव, ज्या कारणाने मी कुपित झालो, तेच कारण ऐक.

Verse 103

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता

दम व शौच यांच्या योगे, घोर क्लेश सहन करून, मी माझे शरीर शुद्ध केले. खरोखर मी लक्ष वर्षे तपश्चर्या केली.

Verse 104

एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम्

तू मला ज्या प्रकारे पाहतोस, त्याने माझ्या अंतःकरणात दया जागृत होते; तरीही आजही मी तुझ्यावर क्रुद्ध आहे, म्हणून आता मी तुला हा शाप देतो।

Verse 105

एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच । मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति

हे ऐकून त्या महामतीने त्याला उत्तर दिले. धर्म म्हणाला—हे महाप्राज्ञ! मी नष्ट झालो तर हा लोक विनाशाला जाईल।

Verse 106

दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति

हे तात, हे द्विज! मी दुःखाचे मूळ पूर्णपणे उपटून टाकीन; नंतर तो सत्य सोडत नसेल तर मी त्याला सुख देईन।

Verse 107

पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति

पापाचे मूळ सुख आहे, आणि पुण्य दुःख सहन करून मिळते. अशा रीतीने पुण्य करणारा प्राणी शेवटी प्राण सोडतो।

Verse 108

महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच । सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते

“अशा प्रकारे मी महान सुख देतो; परलोकातही, यात संशय नाही.” दुर्वासा म्हणाले—“ज्याने सुख मिळते, त्याच्यामुळेच परम दुःख प्राप्त होते.”

Verse 109

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति

मर्त्य तो धन/वस्तू सोडून देतो आणि ते दुसराच भोगतो. त्या सुखाचे खरे ज्ञान कोणाला? येथे काहीही निश्चित दिसत नाही.

Verse 110

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम्

यात मला काही श्रेय दिसत नाही; तू केलेले कृत्य खरोखर अन्याय्य आहे. ज्या देहाने कर्म केले जाते, अधर्म असल्यास त्याचे सुख त्या कर्त्याला खरेच मिळत नाही.

Verse 111

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा

क्लेश एकजण करतो/सहतो आणि भोग दुसराच घेतो. मग त्या सुखाचे खरे ज्ञान कोणाला—आणि हे अन्याय की धर्म, हे कोण ओळखणार?

Verse 112

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम्

क्लेश एकाकडून होतो आणि सुख पुन्हा दुसऱ्याकडून; तरी धर्माचे फळ तोच पुरुष स्वतः भोगतो. म्हणून हे सर्व आपल्या श्रेयाशीच जोडलेले आहे.

Verse 113

पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते

याच प्रकारे पुण्यही साठते आणि तोच त्याचे फळ भोगतो; पण जे पुण्य केले जात आहे, तेही कधी कधी दुसराच अपहृत करून भोगतो.

Verse 114

तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा

जे सर्व सुखकारक सांगितले आहे तेच, जे ज्याच्या स्वलक्षणास अनुरूप आहे. आणि धर्मशास्त्रात जसा विधी सांगितला आहे तसाच तो सर्वत्र करावा—अन्यथा नव्हे.

Verse 115

येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च

ज्या देहाने ते कर्म करतात, त्याच देहाने ते दुःख सहन करतात. परलोकातही त्याच साधनाने फळ भोगतात, आणि इहलोकीही तसेच.

Verse 116

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते

हे जाणून आपण—धर्मात्मा—यावर नीट विचार करावा; जसे महापापी चोर आपल्या देहासहच दंड-दुःख सहन करतात.

Verse 117

दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच । येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम्

“जसे दारुण व तीव्र दुःख असते, तसे सुख का नसावे?” धर्म म्हणाला—“ज्या देहाने पापी पातकाचा आचरण करून फिरतात (तोच कारणीभूत).”

Verse 118

तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः

त्याच्याच द्वारा ते पीडा सहन करतात—हेच पातकाचे फळ आहे. धर्मशास्त्रांत पंडितांनी दंडालाच एकमेव परम शोधन-उपाय मानले आहे.

Verse 119

तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच । एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्

हे धर्मपूर्वक आहे असे जाण; या न्यायांनी खरे तर तूच ते स्थापन करतोस. दुर्वासा म्हणाले—असा न्याय मला मान्य नाही; तरीही, हे धर्मराजा, पुढे ऐक.

Verse 120

शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच । यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च

मी क्रुद्ध आहे; तुला त्रिविध शाप देईन—याशिवाय मार्ग नाही. धर्म म्हणाले—हे महाप्राज्ञ, आपण क्रुद्ध असलात तरी मला नक्की क्षमा करा.

Verse 121

नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने

हे विप्रेंद्र, हे सहन करू नका; मला दासीचा पुत्र करू नका. हे महामुने, राजालाच चांडाल करणे योग्य आहे.

Verse 122

प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह

हे विप्र, जो नम्रपणे प्रणाम करतो त्याच्यावर तो सदैव प्रसन्नमुख व कृपाळू असतो. पण नंतर दुर्वासा क्रुद्ध होऊन धर्मालाही शाप देऊ लागला.

Verse 123

दुर्वासा उवाच । राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज

दुर्वासा म्हणाले—आजपासून, हे धर्मा, तू राजा हो; पण दासीपुत्रच होशील, अन्यथा नाही. आणि चांडालयोनीतही जा; हे धर्मा, स्वेच्छेने तेथे जा.

Verse 124

एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल

अशा रीतीने त्रिविध शाप देऊन तो द्विजसत्तम निघून गेला. आणि याच प्रसंगामुळे, पूर्वी कधीतरी धर्मही प्रत्यक्ष प्रकट झाला असे सांगितले जाते.

Verse 125

सोमशर्मोवाच । धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

सोमशर्मा म्हणाला— त्या महात्म्याने शाप दिल्यावर धर्म कोणत्या स्वरूपात झाला? हे भामिनी, तुला माहीत असेल तर त्याचे रूप मला सांग.

Verse 126

सुमनोवाच । भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्

सुमना म्हणाली— भरतकुळात धर्म स्वतः युधिष्ठिर होऊन जन्मला. विदुर मात्र दासीपुत्र होता; आणि आणखी एकाचेही मी सांगते.

Verse 127

यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः

जेव्हा राजा हरिश्चंद्र विश्वामित्राने फार छळला, तेव्हा तो चांडालत्वास प्राप्त झाला; हे महामते, तेही खरे तर धर्मच होते.

Verse 128

एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः

अशा प्रकारे महात्मा धर्मानेही कर्मफळ भोगले. दुर्वासांच्या शापामुळे, तुझ्यासमोर जे सांगितले होते ते खरेच सत्य ठरले.