Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā

Verse 1

शौनक उवाच । सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः । यत्त्वया पायिता विद्वन्वयं कृष्णकथामृतम् ॥ १ ॥

शौनक म्हणाले—हे साधु सूत! तू दीर्घायुषी हो, सर्व शास्त्रांत पारंगत. हे विद्वन्, तू आम्हांस श्रीकृष्ण-कथामृताचे पान घडविले आहेस.

Verse 2

श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः । सनंदनमुखोद्गीतान्किं पप्रच्छं ततः परम् ॥ २ ॥

सनंदनांच्या मुखातून गाईलेले मोक्षधर्म ऐकून, भगवंतांचे प्रिय नारद पुढे काय विचारू लागले?

Verse 3

मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः । चरंति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः ॥ ३ ॥

ब्रह्म्याचे मानसपुत्र—सनकादि मुनीश्वर—अनंत सिद्धींनी युक्त होऊन लोकांत विचरतात आणि लोकांच्या उद्धारासाठी सदैव तत्पर असतात.

Verse 4

नारदोऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः । तेषां समागमे भद्रा का कथा लोकपावनी ॥ ४ ॥

हे महाभाग! नारदही नित्य कृष्णपरायण आहेत. हे भद्रे, त्या ऋषींच्या समागमात लोकपावनी कोणती कथा सांगितली जाते?

Verse 5

सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा । कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्ट नारदर्षिणा ॥ ५ ॥

सूत म्हणाले—हे महाभाग! लोकहितासाठी तू उत्तम प्रश्न विचारलास. नारदऋषींनी जे विचारले, ते सर्व मी सविस्तर सांगतो.

Verse 6

श्रुत्वा सनंदनप्रोक्तान्मोक्षधर्मान्सनातनान् । नारदो भार्गवश्रेष्ठ पुनः पप्रच्छ तान्मुनीन् ॥ ६ ॥

सनंदनांनी सांगितलेले सनातन मोक्षधर्म ऐकून, हे भार्गवश्रेष्ठ, नारदांनी पुन्हा त्या मुनींना प्रश्न विचारला।

Verse 7

नारद उवाच । सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तंत्रे च कीर्तितः । समाराध्यः स एवात्र सर्वैः सर्वार्थकांक्षिभिः ॥ ७ ॥

नारद म्हणाले—सर्व देवांचा ईश्वर विष्णू वेदांत व तंत्रांत कीर्तिला आहे। म्हणून या लोकी सर्व सदर्थांची इच्छा करणाऱ्यांनी केवळ त्याचीच विधिपूर्वक आराधना करावी।

Verse 8

कैर्मंत्रैर्भगवान्विष्णुः समाराध्यो मुनीश्वराः । के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः ॥ ८ ॥

हे मुनीश्वरांनो, कोणत्या मंत्रांनी भगवान विष्णूची सम्यक् आराधना करावी? आणि विष्णूच्या चरणांवर परायण भक्तांनी कोणते देव पूजनीय मानावेत?

Verse 9

तंत्रं भागवतं विप्रा गुरुशिष्यप्रयोजकम् । दीक्षणं प्रातराद्यं च कृत्यं स्याद्यत्तदुच्यताम् ॥ ९ ॥

हे विप्रांनो, गुरु-शिष्य संबंध व विधी ठरविणारे भागवत तंत्र—म्हणजे दीक्षा आणि प्रातःकाळापासून सुरू होणारी नित्यकृत्ये—कृपया सांगावे।

Verse 10

यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्होमादिभिस्तथा । प्रीयेत परमात्मा वै तद्ब्रूत मम मानदाः ॥ १० ॥

कोणत्या मासांनी, कोणत्या कर्मांनी, आणि कोणत्या जपांनी—तसेच होम इत्यादी विधींनी—परमात्मा प्रसन्न होतो, हे मानद महात्म्यांनो, ते मला सांगा।

Verse 11

सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । सनत्कुमारो भगवानुवाचार्कसमद्युतिः ॥ ११ ॥

सूत म्हणाले—महात्मा नारदांची ही वचने ऐकून, सूर्यसम तेजस्वी भगवान् सनत्कुमारांनी उत्तर दिले।

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तंत्रं भागवतं तव । यज्ज्ञात्वाऽमलया भक्त्या साधयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ १२ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—हे नारदा, ऐक; मी तुला भागवत-तंत्र सांगतो. ते जाणून निर्मळ भक्तीने अव्यय विष्णूची सिद्धी होते।

Verse 13

त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातंत्रं प्रचक्षते । भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वया पादाः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥

महातंत्र त्रिपदार्थयुक्त व चतुष्पाद असे सांगितले आहे. त्याचे पाद ‘भोग’, ‘मोक्ष’, ‘क्रिया’ आणि ‘चर्या’ या नावांनी प्रसिद्ध आहेत।

Verse 14

पादार्थास्तु पशुपतिः पशुपाशास्त्रय एव हि । पतिस्तत्र शिवोह्येको जीवास्तु पशवः स्मृताः ॥ १४ ॥

मूल पदार्थ तीनच—पशुपती, पशु आणि पाश. त्यांत एकमेव पति शिव असून, जीवांना ‘पशु’ असे म्हटले आहे।

Verse 15

यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः । तावत्पशुत्वमेतेषां द्वैतवत्पश्य नारद ॥ १५ ॥

जोपर्यंत मोह इत्यादींचा संयोग—स्वरूप-अबोधाचे लक्षण—राहतो, तोपर्यंत यांचे पशुत्व टिकते. हे नारदा, हे द्वैतासारखे पाहा।

Verse 16

पाशाः पंचविधास्त्वेषां प्रत्येकं तेषु लक्षणम् । पशवस्त्रिविधाश्चापि विज्ञाताः कलसंज्ञिकाः ॥ १६ ॥

यांमध्ये ‘पाश’ पाच प्रकारचे असून प्रत्येकाचे स्वतंत्र लक्षण सांगितले आहे। ‘पशु’ (अर्पण/आहुती)ही तीन प्रकारचे मानले गेले असून ते ‘कलस’ या संज्ञेने ओळखले जातात॥

Verse 17

तलपाकलसंज्ञश्च सकलश्चेति नामतः । तत्राद्यो मलसंयुक्तो मलकर्मयुतः परः ॥ १७ ॥

ते नावाने ‘तलपाकलसंज्ञ’ आणि ‘सकल’ असे दोन. त्यांतील पहिला मल (अशुद्धी) युक्त, तर दुसरा मल-संबंधी कर्मांनी युक्त मानला आहे॥

Verse 18

मलमायाकर्मयुतस्तृतीयः परिकीर्तितः । आद्यस्तु द्विविधस्तत्र समासकलुषस्तथा ॥ १८ ॥

तिसरा प्रकार मल, माया व कर्म यांनी युक्त असा सांगितला आहे. आणि त्या मतात पहिलाही दोन प्रकारचा—एक ‘समास’ (मिश्रित) व तसाच कलुषित—असा वर्णिला आहे॥

Verse 19

असमासमलश्चेति द्वितीयोऽपि पुनस्तथा । पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥

दुसराही ‘असमास-मल’ असा म्हणतात. तोही पुन्हा केवळ ‘पक्व’ व ‘अपक्व’ मल या भेदाने दोन प्रकारचा परिकीर्तित आहे॥

Verse 20

शुद्धेऽध्वनि गतावेतौ विज्ञानप्रलयाकलौ । कलादितत्त्वनियतः सकलः पर्यटत्ययम् ॥ २० ॥

जेव्हा हे दोन्ही—विज्ञान-कल व प्रलय-कल—शुद्ध अध्व्यात प्रवेश करतात, तेव्हा कलादि तत्त्वांनी नियत हा ‘सकल’ जीव संसारात भटकत राहतो॥

Verse 21

कर्मानुगशरीरेषु तत्तद्भुवनगेषु च । पाशाः पंच तथा तत्र प्रथमौ मलकर्मजौ ॥ २१ ॥

कर्मानुसार उत्पन्न झालेल्या देहांत व त्या-त्या लोकांत पाच ‘पाश’ सांगितले आहेत. त्यांपैकी पहिले दोन मल (अशुद्धी) व कर्मजन्य आहेत.

Verse 22

मायेयश्च तिरोधानशक्तिजो बिंदुजः परः । एकोऽप्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियाच्छादनकोमलः ॥ २२ ॥

तो मायाजन्य आहे, तिरोधान-शक्तीपासून प्रकटतो, आणि बिंदुज परम तत्त्व आहे. एक असूनही अनेक शक्तियुक्त; तो ज्ञान-दृष्टी व क्रिया यांना कोमलतेने आच्छादित करतो.

Verse 23

तुषकंचुकवद्देहनिमित्तं चात्मनामिह । धर्माधर्मात्मकं कर्म विचित्रफलभोगदम् ॥ २३ ॥

येथे देहधारी आत्म्यांसाठी देह-निमित्त कर्म तुसाच्या कंचुकासारखे आवरण ठरते. ते धर्म-अधर्मस्वरूप असून विविध फळांचे भोग देणारे आहे.

Verse 24

प्रवाहनित्यं तद्बीजांकुरन्यायेन संस्थितम् । इत्येतौ प्रथमौ चाथ मायेयाद्यान् श्रृणुद्विज ॥ २४ ॥

ते प्रवाहरूपाने नित्य असून बीज-अंकुर न्यायाने स्थित आहे. हे दोन्ही पहिले; आता, हे द्विजा, मायाजन्य इतर पाश ऐक.

Verse 25

सञ्चिदानंदविभवः परमात्मा सनातनः । पतिर्जयति सर्वेषामेको बीजं विभुः परम् ॥ २५ ॥

सच्चिदानंद-विभवयुक्त सनातन परमात्माच सर्वांचा एकमेव स्वामी, तोच जयवंत आहे. तोच एक बीज (मूळ कारण) आणि परात्पर सर्वव्यापी प्रभू आहे.

Verse 26

मनस्यति न चोदेति निवृत्तिं च प्रयच्छति । वर्वर्ति दृक्क्रियारूपं तत्तेजः शांभवं परम् ॥ २६ ॥

हे मनात जाणते, पण प्रवृत्त करत नाही; आणि बाह्यकर्मापासून निवृत्ती देतें. दृष्टी व क्रिया याच स्वरूपानेच ते वर्तते—तेच परम शांभव तेज आहे.

Verse 27

शक्तो मया हरौ भुक्तो पशुगणस्य हि । तच्छक्तिमाद्यामेकांतां विद्रूपाख्यां वदंति हि ॥ २७ ॥

मला शक्ती प्राप्त झाली आणि प्राणिगणाच्या हितासाठी हरितत्त्वात मी नियोजित झालो. त्या आद्य, एकांत शक्तीस ‘विद्रूपा’ असे म्हणतात.

Verse 28

तया चोज्जृंभितो बिंदुर्दिक्क्रियात्मा शिवाभिधः । अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम् ॥ २८ ॥

तिच्यामुळे बिंदूचा विस्तार झाला—दिक्-क्रिया-स्वरूप ‘शिव’ असे ज्याचे नाव. तोच सर्व तत्त्वसमूहाचा सर्वव्यापी, अव्यय कारण आहे.

Verse 29

अस्मिन्निलीना निखिला इच्छायाः शक्तयः स्वकम् । कृत्यं कुर्वंति तेनेदं सर्वानुग्राहकं मुने ॥ २९ ॥

यातच इच्छाशक्तींच्या सर्व शक्ती लीन होऊन आपापली कृत्ये करतात. म्हणून, हे मुने, हे तत्त्व सर्वांचा अनुग्रह करणारे व आधारभूत ठरते.

Verse 30

चिज्जडानुग्रहार्थाय यस्य विश्वं सिसृक्षतः । आद्योन्मेषोऽस्य नादात्मा शांत्यादिभुवनात्मकः ॥ ३० ॥

चेतन व जड—दोघांच्या अनुग्रहासाठी जेव्हा तो विश्व निर्माण करू इच्छितो, तेव्हा त्याचा पहिला उन्मेष ‘नाद’स्वरूप होतो—शांती इत्यादी भुवनांच्या रूपाने प्रकटणारा.

Verse 31

तच्छक्तितत्त्वं विप्रेंद्र प्रोक्तं सावयवं परम् । ततो ज्ञानक्रियाशक्त्योस्तथोत्कर्षापकर्षयोः ॥ ३१ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ! अवयवांसहित ते परम शक्तितत्त्व सांगितले आहे. आता ज्ञानशक्ती व क्रियाशक्ती तसेच त्यांच्या उत्कर्ष-अपकर्षाचा (क्रमभेदाचा) विचार केला जाईल.

Verse 32

प्रसरश्चाप्यभावेन तत्त्वं चैतत्सदाशिवम् । दृक्शक्तिर्यत्र न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते ॥ ३२ ॥

प्रसार (बाह्य विस्तार) नसताना हे तत्त्व ‘सदाशिव’ म्हणून ओळखले जाते; तेथे दृक्शक्ती (शुद्ध दर्शनशक्ती) गौण होते आणि क्रियाशक्ती प्रधान ठरते.

Verse 33

ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृकम् । यत्र क्रिया हि न्यग्भूता ज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते ॥ ३३ ॥

तेच तत्त्व ‘ईश्वर-तत्त्व’ म्हणून सांगितले आहे—जे सर्व अर्थांचे कर्ते आहे. जिथे क्रिया गौण होते, तिथे ज्ञानाचा उद्रेक (प्रधानता) प्रकट होतो.

Verse 34

तत्तत्त्वं चैव विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम् । नादो बिंदुश्च सकलः सदाख्यं तत्त्वमाश्रितौ ॥ ३४ ॥

तेच तत्त्व ‘विद्या’ म्हणून ओळखले जाते—ज्ञानरूप, प्रकाशक. नाद, बिंदू आणि सकल हे ‘सदा’ नावाच्या तत्त्वात प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 35

विद्येशाः पुनरैशं तु मंत्रा विद्याभिधं पुनः । इमानि चैव तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ॥

पुन्हा ‘विद्येश’ हे ईश-क्षेत्रातील मानले आहेत; आणि मंत्रांनाही ‘विद्या’ असेच नाव दिले आहे. हीच तत्त्वे ‘शुद्धाध्वा’—शुद्ध मार्ग—म्हणून कीर्तित आहेत.

Verse 36

साक्षान्निमित्तमीशोऽत्रेत्युपादानसबिंदुराट् । पंचानां कालराहित्याक्रमो नास्तीति निश्चितम् ॥ ३६ ॥

येथे भगवान ईश्वरच प्रत्यक्ष निमित्त-कारण आहे; आणि तोच उपादान-कारणाचाही अधिराज्य, मूलबिंदू आहे. पाच तत्त्वे काळरहित असल्याने त्यांच्यात क्रम नाही—असा निश्चय आहे.

Verse 37

व्यापारवसतो ह्येषां विहिता खलु कल्पना । तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम् ॥ ३७ ॥

यांचा भेद-विभाग खरोखर त्यांच्या त्यांच्या व्यापारावरूनच कल्पिला आहे; पण तत्त्वतः सत्य एकच—‘शिव’ नावाचे, विविध शक्तींनी युक्त।

Verse 38

शक्तं यां वृत्तिभेदात्तुविहिताः खलु कल्पनाः । चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः ॥ ३८ ॥

वृत्तीभेदामुळे त्याच शक्तीविषयी या कल्पना ठरविल्या आहेत. प्रभू चेतन व जड—दोघांवर अनुग्रह करण्यासाठी विविध रूपे धारण करतो.

Verse 39

अनादिमलरुद्धानां कुरुतेऽनुग्रहं चिताम् । मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम् ॥ ३९ ॥

अनादी मलाने अडवलेल्या चित्तांवर तो अनुग्रह करतो; आणि आपल्या दिव्य व्यापाराने तो सर्व प्राण्यांना मुक्ती देण्यास पूर्ण समर्थ आहे.

Verse 40

विधत्ते जडवर्गस्य सर्वानुग्राहकः शिवः । शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः ॥ ४० ॥

सर्वांना अनुग्रह करणारा शिव जडवर्गातील सर्वांवरही कृपा करतो. मोक्ष सामान्यतः शिवस्वरूप आहे; पण विशेषतः मोक्ष म्हणजे शुद्ध चैतन्याचा अनुग्रह होय.

Verse 41

सोऽनादित्वात्कर्मणो हि तत्तद्भोगं विना भवेत् । तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः ॥ ४१ ॥

कर्म अनादि असल्याने त्याच्या फळांचा भोग न झाल्यास ते तसेच टिकून राहिले असते. म्हणून अव्यय प्रभु शंभू कृपाळू अनुग्राहक होऊन जीवाला कर्मफळांचा भोग घडवून त्यांचा क्षय करतात.

Verse 42

कुरुते सूक्ष्मकरणभुवनोत्पत्तिमंजसा । कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते ॥ ४२ ॥

हे सूक्ष्म करणांची व भुवनांची उत्पत्ती सहज स्पष्ट करते; तरीही कोणत्याही कार्यात कर्ता, उपादान आणि करण यांशिवाय ते घडते असे कधी दिसत नाही.

Verse 43

शक्तयः करणं चात्र मायोपादानमिष्यते । नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती ॥ ४३ ॥

येथे शक्तींना करण (साधन) मानले आहे आणि मायेला उपादान कारण म्हटले आहे. तरीही शिवशक्ती एकच व नित्य—खरोखर अनादि व अनंत आहे.

Verse 44

साधारणी नराणां वै भुवनानां च कारणम् । स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः ॥ ४४ ॥

ही शक्ति सर्व मनुष्यांना समान असून सर्व भुवनांत कारणरूपाने कार्य करते. ती स्वभावतः मोह उत्पन्न करते—स्वचित्तातून जन्मलेल्या कर्मांद्वारे.

Verse 45

विश्वी सूक्ष्मा परा माया विकृतैः परत्तु सा । कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः ॥ ४५ ॥

ती परा माया विश्वव्यापी व सूक्ष्म आहे; तरीही विकाररूप प्रकट रूपांहून परे व भिन्न आहे. जीवांची कर्मे पाहून विद्येश्वर प्रभु आपल्या शक्तींनी मायेला क्षोभित करतात.

Verse 46

विधत्ते जीवभोगार्थं वपूंषि करणानि च । सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा ॥ ४६ ॥

जीवाच्या भोगासाठी (सुख-दुःख अनुभवासाठी) ती देह व इंद्रिये घडविते; आणि आदौच काळतत्त्व निर्माण करते—ती नानाशक्तिमयी देवी आहे।

Verse 47

भावि भूतं मवञ्चेदं जगत्कलयते लयम् । सूते ह्यनंतरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम् ॥ ४७ ॥

हे जगत—भविष्य व भूत यांसह—लयाकडे प्रवृत्त होते. त्यानंतर तत्क्षणी माया नियमनस्वरूपिणी शक्ती उत्पन्न करते।

Verse 48

सर्वं नियमयत्येषा तेनेयं नियतिः स्मृता । अनंतरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी ॥ ४८ ॥

ही शक्ति सर्वांचे नियमन करते; म्हणून तिला ‘नियती’ असे स्मरले जाते. आणि त्यानंतर माया—नित्य, विश्वाला मोहविणारी।

Verse 49

अनादिनिधना तत्त्वं कलाख्यं जनयत्यपि । एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः ॥ ४९ ॥

अनादि-अनंत तत्त्व ‘कला’ नावाचे तत्त्वही उत्पन्न करते; ज्यायोगे एका बाजूने मनुष्यांचा मल (अशुद्धि) मोजून विभागला जातो।

Verse 50

कर्तृशक्तिं व्यंजयति तेनेदं तु कलाभिधम् । कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया ॥ ५० ॥

हे कर्तृत्वशक्ती प्रकट करते; म्हणून यास ‘कला’ म्हणतात. आणि हे काळासह, नियतीच्या उपसर्गास (आवरण/अधीनता) प्राप्त होऊन कार्य करते।

Verse 51

व्यापारं विदधात्येषा भूपर्यंतं स्वकीयकम् । प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः ॥ ५१ ॥

ही शक्ति आपला स्वकीय व्यापार पृथ्वीच्या मर्यादेपर्यंत चालविते; आणि पुन्हा पुरुषाला इंद्रियविषयांचे दर्शन घडविण्यासाठी प्रवृत्त होते।

Verse 52

प्रकाशरूपं विद्याख्यं तत्त्वं सूते कलैव हि । विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा ॥ ५२ ॥

प्रकाशस्वरूप ‘विद्या’ नामक तत्त्वच कला उत्पन्न करते; आणि तीच विद्या आपल्या कार्याने ज्ञानशक्तीवरचे आवरण भेदून तिला प्रकट करते।

Verse 53

विषयान्दर्शयत्येषात्मनांशाकारणं ह्यतः । करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै ॥ ५३ ॥

हे करण विषयांचे दर्शन घडविते; म्हणून ते आत्म्याच्या अंशरूप कारण मानले जाते। आणि त्या पर (उच्च) करणाने ते विषय भोग्य करून देते।

Verse 54

उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् । भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा ॥ ५४ ॥

पुरुषाची शक्ति जागृत होऊन (प्रकृतीला) प्रेरित करते तेव्हा महत् इत्यादी विकार उत्पन्न होतात; भोग्य क्षेत्रात भोग, भोक्ता आणि भोगास तत्पर करण प्रकट होतात—ते करण म्हणजेच ती (प्रकृती) होय।

Verse 55

भोग्येस्य भोग्यतिर्मासाञ्चिद्व्यक्तिर्भोग उच्यते । सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः ॥ ५५ ॥

भोग्य विषयाच्या संदर्भात चित्‌ची जी ‘भोग्यति’ रूप अभिव्यक्ती होते, तिलाच ‘भोग’ म्हणतात. थोडक्यात, विषयाकार धारण करणारी बुद्धीच सुखादि रूपाने प्रकट होऊन भोग ठरते।

Verse 56

भोग्यं भोक्तुश्च स्वेनैव विद्याख्यं करणं तु तत् । यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि ॥ ५६ ॥

भोग्य वस्तू आणि भोक्ता—या दोघांसाठीही स्वतःची ‘विद्या’ म्हणजेच बुद्धी हेच करण (साधन) आहे. जरी ती बुद्धी सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान असली, तरी क्रियारूपाने कार्य करते म्हणून तिला कर्म-तत्त्व मानले जाते.

Verse 57

करणांतरसापेक्षा शक्ता ग्राहयितुं च तम् । संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात् ॥ ५७ ॥

इतर सहाय्यक करणांवर अवलंबून ती (ज्ञान)शक्ती त्या विषयाला ग्रहण करण्यास समर्थ होते—संबंधामुळे, कारण इत्यादींमुळे, आणि भोगाची उत्कंठा उत्पन्न करणाऱ्या प्रेरणेने.

Verse 58

तञ्चष्टाफलयोगाञ्च संसिद्धा कर्तृतास्य तु । अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु ॥ ५८ ॥

त्याचे कर्तृत्व मान्य केले तरच इष्ट फळांशी त्याचा संबंध सिद्ध होतो. पण अकर्तृत्व स्वीकारल्यास त्याला ‘भोक्ता’ म्हणणेच व्यर्थ ठरते.

Verse 59

किं च प्रधानचरितं व्यर्थं सर्वं भवेत्ततः । कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके ॥ ५९ ॥

आणखी, जर पुरुष कर्तृत्वविरहित असेल व करणादींचा प्रयोजक नसेल, तर प्रधान (प्रकृती)चे सर्व व्यवहारच व्यर्थ ठरेल.

Verse 60

भोगस्यासंभवस्तस्मात्स एवात्र प्रवर्तकः । करणादिप्रयोक्तॄत्वं विद्ययैवास्य संमतम् ॥ ६० ॥

भोग स्वतः संभव होत नाही; म्हणून येथे तोच (पुरुष) प्रवर्तक आहे. आणि इंद्रियादी करणांचा प्रयोजकपणा देखील त्याच्यासाठी केवळ विद्येमुळेच मान्य केला जातो.

Verse 61

अनंतरं कलारागं सूते भिद्यंगरूपकम् । येन भोग्याय जनिता भिद्यंगे पुरुषे पुनः ॥ ६१ ॥

त्यानंतर ‘कला-राग’ नावाची आसक्ती उत्पन्न होते; ती अंग-भेद व कार्य-भेदाचे रूप धारण करून सृष्टी घडविते. तिच्यामुळे भोग्य विषयांचा अनुभव घेण्यासाठी पुन्हा अंगभेदयुक्त पुरुष निर्माण होतो.

Verse 62

क्रियाप्रवृत्तिर्भवति तेनेदं रागसंज्ञिकम् । एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा ॥ ६२ ॥

क्रियेची प्रवृत्ती सुरू झाली की ही अवस्था ‘राग’ (आसक्ती) म्हणून ओळखली जाते. आणि याच तत्त्वांद्वारे जेव्हा जीव ‘भोक्ता’ अवस्थेत घडविला जातो, तेव्हा बंधन दृढ होते.

Verse 63

नित्यस्तदायमात्मा तु लभते पुरुषाभिधाम् । कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु ॥ ६३ ॥

तो नित्य आत्मा त्या अवस्थेत ‘पुरुष’ या नावाने ओळखला जातो. त्यानंतर जणू एका कलाद्वारे, अव्यक्त त्याच्या भोगासाठी जगत् प्रकट करते, जे त्याच्या अनुभवाचे विषय ठरते.

Verse 64

सप्तग्रंथिविधानस्य यत्तद्गौणस्यकारणम् । गुणानामविभागोऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत् ॥ ६४ ॥

‘सप्त-ग्रंथी’ अशी जी गौण (द्वितीयक) रचना सांगितली आहे, तिचे कारण हेच—येथील आधारात गुणांचे स्वतंत्र विभाजन होत नाही; जसे आधारात पृथ्वी इत्यादी अंश वेगळे वेगळे आढळत नाहीत.

Verse 65

आधारोऽपि च यस्तेषां तदव्यक्तं च गीयते । त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः ॥ ६५ ॥

जो त्यांचा आधार आहे, त्यालाच ‘अव्यक्त’ असे म्हटले जाते. खरेच, हे तीनही गुण अव्यक्तातूनच उत्पन्न होतात.

Verse 66

सत्त्वं रजस्तमःप्रख्या व्यापारनियमात्मिका । गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी ॥ ६६ ॥

धी (बुद्धी) सत्त्व, रज व तम—अशी त्रिविध सांगितली आहे. तीच अंतःकरणी व्यवहार व नियम यांचे संचालन करते आणि गुणांनुसार विषयांविषयी निश्चयरूप धारण करते.

Verse 67

गुणतस्त्रिविधा सापि प्रोक्ता कर्मानुसारतः । महत्तत्तवादहंकारो जातः संरंभवृत्तिमान् ॥ ६७ ॥

ती प्रकृतीही गुणांनुसार त्रिविध सांगितली असून कर्मानुसार प्रवृत्त होते. महत्तत्त्वापासून ‘अहंकार’ उत्पन्न होतो, जो आत्मप्रतिष्ठेच्या उद्यमयुक्त वृत्तीने युक्त असतो.

Verse 68

संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम् । सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत् ॥ ६८ ॥

बोधामुळे याचा विषय व्यवहारयोग्य ठरतो. आणि तेच ‘सत्त्व’ दोन प्रकारच्या भेदाने विभागले असता पुन्हा त्रिविध होते.

Verse 69

तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः । तत्र तैजसतो ज्ञानेंद्रियाणि मनसा सह ॥ ६९ ॥

नावाने ते तैजस, राजस आणि तामस असे आहेत. त्यांपैकी तैजसापासून मनासह ज्ञानेंद्रिये उत्पन्न होतात.

Verse 70

प्रकाशान्व यतस्तस्माद्वोधकानि भवन्ति हि । राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेंद्रियाणि तु ॥ ७० ॥

प्रकाशाचा अंश असल्यामुळे ती बोधाची साधने होतात. आणि रजोगुण क्रियेचा हेतु असल्याने त्यापासून कर्मेंद्रिये उत्पन्न होतात.

Verse 71

तामसाञ्चैव जायन्ते तन्मात्रा भूतयोनयः । इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः ॥ ७१ ॥

तामस भावापासून तन्मात्रा व भूतयोन्या उत्पन्न होतात. त्या प्रक्रियेत मन इच्छारूप होऊन संकल्पाच्या व्यापारात प्रवृत्त होते.

Verse 72

द्विधाधिकारि तञ्चित्तं भोक्तृभोगोपपादकम् । बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा ॥ ७२ ॥

ते चित्त द्विधा अधिकारयुक्त असून भोक्ता व भोग्य यांची स्थापना करते. कारण ते सदैव स्वोचित बाह्य-करणभावाने कार्यरत असते.

Verse 73

इंद्रियाणां च सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवृत्तिना । करोत्यंतःस्थितं भूयस्ततोऽन्तः करणं मनः ॥ ७३ ॥

संकल्प व आत्मवृत्तीने मन इंद्रियांचे सामर्थ्य आपल्या आत अधिकाधिक एकवटते; म्हणून मनाला अंतःकरण म्हणतात.

Verse 74

मनोऽहंकारबुद्ध्याख्यमस्त्यन्तः कारणं त्रिधा । इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतोऽस्य तु ॥ ७४ ॥

अंतःकरण त्रिविध आहे—मन, अहंकार आणि बुद्धी. याच्या वृत्ती अनुक्रमे इच्छा, संराम्भ (उद्यम) आणि बोध अशा म्हणतात.

Verse 75

ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने ॥ ७५ ॥

ज्ञानेंद्रिये—कान, त्वचा, डोळे, जीभ आणि नाक. हे मुने, यांचे ग्राह्य विषय शब्द इत्यादी जाणावे.

Verse 76

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयो मताः । वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेंद्रियाण्यपि ॥ ७६ ॥

शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध—हे शब्दादि पाच विषय मानले आहेत. तसेच वाणी, हात, पाय, गुद व उपस्थ—ही कर्मेंद्रियेही आहेत.

Verse 77

वचनादानगमनोत्सर्गानंदेषु कर्मसु । करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना ॥ ७७ ॥

वचन, दान, गमन, उत्सर्ग (त्याग) व आनंद इत्यादी कर्मांत सिद्धी ही करणांनीच होते; करणांशिवाय कोणतीही कृति घडत नाही.

Verse 78

दशधा करणैश्चेष्टां कार्यमाविश्य कार्यते । चेष्टंते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु ॥ ७८ ॥

दशविध करणांनी चेष्टा कार्यात प्रवेश केली की कार्य सिद्ध होते. कार्याला धरूनच करणें प्रवृत्त होतात, कारण ती सर्वत्र कार्यक्षम आहेत.

Verse 79

तन्मात्राणि तु खवायुस्तेजोऽम्भः क्ष्मेति पञ्च वै । तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवंति हि ॥ ७९ ॥

तन्मात्रा पाचच—आकाश, वायु, तेज, जल आणि पृथ्वी. यांच्यापासून स्थूल भूतें उत्पन्न होतात; प्रत्येकास एकेक विशेष गुण सांगितला आहे.

Verse 80

इति पञ्चसु शब्दोऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये । रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गंधः क्षितौ तथा ॥ ८० ॥

म्हणून पाचही भूतांत शब्द आहे; चार भूतांत स्पर्श; तीनांत रूप; दोनांत रस; आणि गंध फक्त पृथ्वीमध्येच असतो.

Verse 81

कार्याण्येषां क्रमेणैवावकाशो व्यूहकल्पनम् । पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते ॥ ८१ ॥

यांची कार्ये क्रमाने अशी सांगितली आहेत—अवकाश देणे, व्यूह-रचना करणे, परिपाक (परिष्कार), संग्रह (संकलन) आणि धारण (संरक्षण)।

Verse 82

आशीतोष्णौ महा वाद्यौ शीतोष्णौ वारितेजसोः । भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा ॥ ८२ ॥

महावायू शीत-उष्णांनी युक्त आहे; जल आणि तेज (अग्नी)ही शीत-उष्णांद्वारे ओळखली जातात. अग्नी तेजस्वी आहे; जलात श्वेतता आहे; आणि पृथ्वीमध्ये श्वेत इत्यादी अनेक गुण अनेक प्रकारे प्रकट होतात।

Verse 83

रूपं त्रिषु रसोंऽभः सु मधुरः षड्विधः क्षितौ । गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः ॥ ८३ ॥

रूप तीन तत्त्वांत आहे; रस जलात मधुर म्हटला आहे, आणि पृथ्वीवर तो षड्विध होतो. गंध पृथ्वीवर द्विविध सांगितला आहे—दुर्गंध व सुगंध।

Verse 84

तन्मात्रं तद्भूतगुणं करणं पोषणं तथा । भूतस्य तु विशेषोऽयं विशेषरहितं तु तत् ॥ ८४ ॥

तन्मात्रा, त्या भूताचा गुण, करण (इंद्रिय) आणि पोषण—हे भूताचे विशेष लक्षण आहे; परंतु तन्मात्रा स्वतः अशा विशेष-भेदांपासून रहित आहे।

Verse 85

इमानि पञ्चभूतानि संनिविष्टानि सर्वतः । पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ८५ ॥

ही पाच महाभूते सर्वत्र स्थित आहेत. स्थावर व जंगम असे संपूर्ण जगत् पञ्चभूतात्मक आहे।

Verse 86

शरीरसंनिविष्टत्वमेषां तावन्निरूप्यते । देहेऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः ॥ ८६ ॥

आता यांचे शरीरातील स्थितित्व सांगितले जाते—देहातील अस्थी, मांस, केस तसेच नख व दात हे पृथ्वी-तत्त्वापासून झालेले आहेत।

Verse 87

मूत्ररक्तकफस्वेदशुक्रादिषु जलस्थितिः । हृदि पंक्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात् ॥ ८७ ॥

मूत्र, रक्त, कफ, घाम, शुक्र इत्यादींमध्ये जलाचे अस्तित्व आहे; आणि हृदय, पचनमार्ग, डोळे व पित्त यांत तेज (अग्नी) आहे, कारण तेथील धर्म दिसून येतो।

Verse 88

प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुश्चैवात्र संस्थितः । वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषंगतः ॥ ८८ ॥

येथे प्राण इत्यादी वृत्तीभेदांनुसार वायू स्थित आहे; आणि वियत् (आकाश) गर्भवृत्तीशी संलग्न होऊन सर्व नाड्यांत व्यापून राहिले आहे।

Verse 89

प्रयोक्त्यादिमहीप्रांतमेतदंडार्थसाधनम् । प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते ॥ ८९ ॥

स्रष्ट्यापासून पृथ्वीच्या अंतिम सीमेपर्यंत हे संपूर्ण ब्रह्मांड-अंड उद्दिष्टसिद्धीचे साधन आहे; आणि प्रत्येक आत्म्यासाठी भोगभेदानुसार ते निश्चित होते।

Verse 90

तत्त्वान्येवं कलाद्यानि प्रतिपुंनियतानि हि । देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरंति हि ॥ ९० ॥

अशा रीतीने कला इत्यादी तत्त्वे प्रत्येक जीवासाठी नियत आहेत; आणि कर्माच्या वशाने ती सर्व देहांत विचरत राहतात।

Verse 91

मायेयश्चैव पाशोऽयं येनावृतमिदं जगत् । अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः ॥ ९१ ॥

हा मायाजन्य पाशच आहे, ज्याने हे सर्व जग आच्छादिले आहे। म्हणून यास ‘अशुद्ध-अध्वा’ म्हणतात; तो पृथ्वी-तत्त्वापासून उर्ध्व कलांपर्यंत पसरलेला आहे।

Verse 92

तत्र भूमण्डलस्थोऽसौ स्थावरो जङ्गमात्मकः । स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः ॥ ९२ ॥

तेथे भूमंडलावरची सृष्टी दोन प्रकारची आहे—स्थावर व जंगम। स्थावर म्हणजे पर्वत, वृक्ष इत्यादी; आणि जंगम पुन्हा तीन प्रकारचे सांगितले आहेत।

Verse 93

स्वेदजाश्चांडजाश्चैव तथैव च जरायुजाः । चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः ॥ ९३ ॥

चराचर प्राण्यांमध्ये चौर्‍याऐंशी लाख योन्या सांगितल्या आहेत—स्वेदज, अंडज आणि तसेच जरायुज।

Verse 94

भ्रममाणस्तेषु जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः । प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम् ॥ ९४ ॥

त्या योन्यांत भटकणारा जीव कधी तरी कर्मवश मनुष्यदेह प्राप्त करतो—जो परम असून जीवनातील सर्व सत्यार्थ साधणारा आहे।

Verse 95

तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च । महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा ॥ ९५ ॥

त्यातही भारतखंडात—आणि ब्राह्मणादि कुलांत—जन्म केवळ महापुण्याच्या बळावर होतो; तो अत्यंत दुर्लभ आहे।

Verse 96

जनिश्च पुंस्त्रियोर्योगः शुक्रशोणितयोगतः । बिंदुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः ॥ ९६ ॥

पुरुष-स्त्रीच्या संयोगातून, शुक्र व रज यांच्या योगाने गर्भोत्पत्ती होते. जेव्हा एकच बिंदू द्वयात्मक तत्त्व होऊन गर्भात प्रवेश करतो, तेव्हा गर्भधारणा होते.

Verse 97

तदा रजोऽधिके नारी भवेद्रेतोऽधिके पुमान् । मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियंत्रितः ॥ ९७ ॥

तेव्हा रज अधिक असेल तर कन्या होते आणि रेत (शुक्र) अधिक असेल तर पुत्र होतो. तरीही एखादी आत्मा मल, कर्म इत्यादी पाशांनी बांधली जाऊन नियंत्रित राहते.

Verse 98

जीवभावं तदा तस्मिन्सकलः प्रतिपद्यते । अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः ॥ ९८ ॥

तेव्हा त्या देहात तो संपूर्णपणे जीवभाव प्राप्त करतो. नंतर माता आणून देत असलेल्या पाणी, अन्न इत्यादींनी पोसला जाऊन तो टिकून राहतो.

Verse 99

पक्षमासादिकालेन वर्धते वपुरत्र हि । दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा ॥ ९९ ॥

इथे पंधरवडा, महिना इत्यादी काळाने शरीर वाढत जाते. आणि तो देही दुःख इत्यादींनी पीडित होतो; त्याचे शरीर जरायु (गर्भावरण) यांनी आच्छादित असते.

Verse 100

एवं तत्र स्थितो गर्भे प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभम् । स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ १०० ॥

अशा रीतीने गर्भात स्थित तो दुःखी आत्मा, पूर्वजन्मातून आलेले शुभ-अशुभ स्मरत, पुन्हा पुन्हा पीडित होत राहतो.

Verse 101

कालक्रमेण बालोऽसौ मातरं पीडयन्नपि । संपीडितो निःसरति योनियंत्रादवाङ्मुखः ॥ १०१ ॥

काळाच्या क्रमाने तो बालक, मातेला पीडा देत असला तरी, दाबला-पिळला जाऊन गर्भयंत्रातून अधोमुख बाहेर येतो।

Verse 102

क्षणं तिष्ठति निश्चेष्टस्ततो रोदितुमिच्छति । ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने ॥ १०२ ॥

क्षणभर तो निश्चेष्ट राहतो, मग रडण्याची इच्छा करतो; त्यानंतर तो शिशु क्रमाने दिवसेंदिवस वाढत जातो।

Verse 103

बालपौगंडभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते । एवं क्रमेण लोकेऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः ॥ १०३ ॥

बाल्य व पौगंड या क्रमिक अवस्थांमुळे युवत्व प्राप्त होते; तसेच या लोकी देहधाऱ्यांचा देहसंभव क्रमानेच होतो।

Verse 104

मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम् । यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः ॥ १०४ ॥

सर्व लोकांचे उपकार करण्यास समर्थ असे दुर्लभ मानुष्यजन्म मिळूनही जो स्वतःला (संसारसागरातून) पार नेत नाही, त्याहून येथे अधिक पापी कोण?

Verse 105

आहारश्चैव निद्रा च भयं मैथुनमेव च । पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम् ॥ १०५ ॥

आहार, निद्रा, भय आणि मैथुन—हे पशु इत्यादींसह सर्व प्राण्यांना समानपणे साधारण असे म्हटले आहे।

Verse 106

चतुर्ष्वेवानुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मधातकः । मनुष्याणामयं धर्मः रवबंधच्छेदनात्मकः ॥ १०६ ॥

जो केवळ चार मर्यादित विषय/ध्येयांत आसक्त राहतो तो खरोखर मूर्ख व आत्मघातक आहे। मनुष्यांचा हा ‘धर्म’—कोलाहलातून घडलेल्या बंधनांना छेदणारा—असाच आहे।

Verse 107

पाशबंधनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते । अतो बंधनविच्छित्त्यै मंत्रदीक्षां समाचरेत् ॥ १०७ ॥

पाशासारख्या बंधनाचा विच्छेद केवळ दीक्षेमुळेच होतो। म्हणून बंधन तोडण्यासाठी विधिपूर्वक मंत्रदीक्षा घ्यावी.

Verse 108

दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः । शुद्धात्मतत्त्वनामासौ निर्वाणपदमश्नुते ॥ १०८ ॥

दीक्षाज्ञान नावाच्या शक्तीने त्याची बंधने पूर्णपणे नष्ट होतात; शुद्ध आत्मतत्त्वात निष्ठित होऊन तो निर्वाणपद प्राप्त करतो.

Verse 109

स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति । यजते शिवमंत्रैश्च स्वपरेषां हिताय सः ॥ १०९ ॥

स्वतःच्या अंतःशक्तिरूप दृष्टीने तो शिवाचे ध्यान करतो व साक्षात् दर्शन घेतो; आणि शिवमंत्रांनी स्वतः व परक्यांच्या हितासाठी पूजन करतो.

Verse 110

शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिद्दृशा । शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृतिः ॥ ११० ॥

शिव—सूर्यासारख्या शक्तीच्या दीप्तीने चिद्दृष्टी समर्थ होऊन, तो शिव-शक्ती इत्यादींसह आत्म्यात शिरून तिला झाकणाऱ्या आवरणांना पाहतो.

Verse 111

अंतःकरणवृत्तिर्या बोधाख्या सा महेश्वरम् । न प्रकाशयितुं शक्ता पाशत्वान्निगडादिवत् ॥ १११ ॥

अंतःकरणाची जी ‘बोध’ नावाची वृत्ती आहे, ती पाशबंधनामुळे बेडीसारखी महेश्वराला प्रकट करू शकत नाही।

Verse 112

दीक्षैव परमो हेतुः पाशविच्छेदने पुनः । अतः शास्त्रोक्तविधिना मन्त्रदीक्षां समाचरेत् ॥ ११२ ॥

पाशच्छेदनासाठी दीक्षाच परम कारण आहे; म्हणून शास्त्रोक्त विधीनुसार मंत्रदीक्षा अवश्य करावी।

Verse 113

दीक्षितस्तंत्रविधिना स्ववर्णाचारतत्परः । अनुष्ठानं प्रकुर्वीत नित्यनैमित्तिकात्मकम् ॥ ११३ ॥

जो तंत्रविधीने दीक्षित असून स्ववर्णाचारात तत्पर आहे, त्याने नित्य व नैमित्तिक अशा दोन्ही प्रकारचे अनुष्ठान करावे।

Verse 114

निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लंघयेत् । यो यस्मिन्नाश्रमे तिष्ठन्दीक्षां प्राप्नोति मानवः ॥ ११४ ॥

स्वतःच्या वर्ण-आश्रमाच्या आचारांचे मनानेही उल्लंघन करू नये; कारण मनुष्य ज्या आश्रमात स्थित असतो, त्याच अवस्थेत दीक्षा प्राप्त करतो।

Verse 115

स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत्तद्धर्माननुपालयेत् । कृतान्यपि न कर्माणि बंधनाय भवंति हि ॥ ११५ ॥

तो त्याच आश्रमात स्थिर राहून त्याचे धर्म पाळावेत; कारण त्या धर्मानुसार केलेली कर्मेही बंधनकारक होत नाहीत।

Verse 116

एकं तु फलदं कर्म मंत्रानुष्ठानसंभवम् । दीक्षितोऽभिलषेद्भोगान्यद्यल्लोकगतानसौ ॥ ११६ ॥

मंत्रानुष्ठानातून उत्पन्न झालेले कर्मच खरे फलदायक असते. दीक्षित साधकाला ज्या-ज्या लोकांतील भोग अभिलाषित असतील, ते तो इच्छेनुसार प्राप्त करू शकतो.

Verse 117

मंत्राराधनसामर्थ्यात्तद्भुक्त्वा मोक्षमश्नुते । नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः ॥ ११७ ॥

मंत्राराधनेच्या सामर्थ्याने मनुष्य त्याचे फल भोगून शेवटी मोक्ष प्राप्त करतो. पण नित्य व नैमित्तिक कर्मांची दीक्षा मिळूनही जो त्यांचे आचरण करत नाही, तो कर्तव्यभ्रष्ट ठरतो.

Verse 118

कंचित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यांते मोक्षमश्नुते । तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ ११८ ॥

काही काळ पिशाचत्व प्राप्त झाले तरी शेवटी तो मोक्ष प्राप्त करतो. म्हणून दीक्षिताने नित्य-नैमित्तिक इत्यादी कर्मे अवश्य करावीत.

Verse 119

अनुष्ठानं च तेनास्य दीक्षां प्राप्याऽनुमीयते । नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु ॥ ११९ ॥

त्याच नित्य-नैमित्तिक आचाराच्या अनुष्ठानामुळे त्याने दीक्षा प्राप्त केली आहे असे अनुमान होते; कारण जो मनुष्य नित्य व नैमित्तिक आचार पाळतो, त्याच्यात दीक्षा आहे असे समजले जाते.

Verse 120

दीक्षावैकल्यविरहात्सद्यो मुक्तिस्तु जायते । तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा ॥ १२० ॥

दीक्षेत कोणतीही उणीव नसल्यास तत्काळ मुक्ति प्राप्त होते. तरीही तेथेही खरी गति फक्त गुरुभक्ताचीच होते; अन्यथा नाही.

Verse 121

दीक्षया गुरुमूर्तिस्थः सर्वानुग्राहकः शिवः । दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा ॥ १२१ ॥

दीक्षेमुळे सर्वांवर कृपा करणारा शिव गुरुच्या मूर्तिरूपातच वास करतो. पण ज्याची गुरु-भक्ती केवळ दृश्य व लौकिक लाभासाठी आहे, ती कृत्रिम ठरते.

Verse 122

कृतेऽपि विफलं तस्य प्रायश्चित्तं पदे पदे । कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च ॥ १२२ ॥

तो कितीही कर्मे केली तरी ती निष्फळ ठरतात. आणि जो गुरु-भक्तीत तत्पर आहे, त्याने देह, मन व वाणीने पदोपदी प्रायश्चित्त करावे.

Verse 123

प्रायश्चित्तं भवेन्नैव सिद्धिस्तस्य पदे पदे । गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके ॥ १२३ ॥

अशा शिष्याला प्रायश्चित्ताची गरज नसते; त्याला पदोपदी सिद्धी मिळते—जो गुरु-भक्तियुक्त असून सर्वस्व अर्पण करणारा आहे.

Verse 124

मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायश्चित्ती भवेद्गुरुः ॥ १२४ ॥

परंतु मंत्राचा चुकीचा प्रयोग झाला तर गुरुलाच प्रायश्चित्त करावे लागते.