Gaṅgā-māhātmya: Bāhu’s Envy, Defeat, Forest Exile, and Aurva’s Dharmic Consolation

Verse 1

नारद उवाच । कोऽसौ राक्षसभावाद्धि मोचितः सगरान्वये । सगरः को मुनिश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि 1. ॥ १ ॥

नारद म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! सगरवंशात राक्षसी भावातून मुक्त झालेला तो कोण? आणि सगर कोण आहे? कृपा करून मला सांगा।

Verse 2

सनक उवाच । शृणुष्व मुनिशार्दूल गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । यज्जलस्पर्शमात्रेण पावितं सागरं कुलम् । गतं विष्णुपदं विप्र सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ २ ॥

सनक म्हणाले—हे मुनिशार्दूल! गंगेचे उत्तम माहात्म्य ऐक. जिच्या जलाच्या केवळ स्पर्शाने सगरकुल पावन झाले आणि, हे विप्र, सर्व लोकांपेक्षा श्रेष्ठ विष्णुपदास पोहोचले।

Verse 3

आसीद्र विकुले जातो बाहुर्नाम वृकात्मजः । बुभुजे पृथिवीं सर्वां धर्मतो धर्मतत्परः ॥ ३ ॥

विकुच्या वंशात वृकाचा पुत्र बाहु नावाचा राजा झाला; तो धर्मनिष्ठ होता आणि धर्माप्रमाणे संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य व उपभोग करीत असे।

Verse 4

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चान्ये च जन्तवः । स्थापिताःस्वस्वधर्मेषु तेन बाहुर्विशांपतिः ॥ ४ ॥

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तसेच इतर सर्व जीवही—महाबाहु प्रजापती त्या नृपतीने—आपापल्या धर्मात स्थिर केले.

Verse 5

अश्वमेधैरियाजासौ सप्तद्वीपेषु सप्तभिः । अतर्प्पयद्भूमिदेवान् गोभूस्वर्णांशुकादिभिः ॥ ५ ॥

त्याने सप्तद्वीपांत सात अश्वमेध यज्ञ केले आणि गाई, भूमी, सुवर्ण, वस्त्रे इत्यादी दानांनी ‘भूमिदेव’ ब्राह्मणांना तृप्त केले.

Verse 6

अशासन्नीतिशास्त्रेण यथेष्टं परिपन्थिनः । मेने कृतार्थमात्मानमन्यातपनिवारणम् ॥ ६ ॥

नीतिशास्त्ररूपी दंडाने त्याने प्रवाशांना आपल्या इच्छेप्रमाणे वश केले; आणि ‘मी इतरांचे ताप दूर करणारा’ असे मानून स्वतःला कृतार्थ समजले.

Verse 7

चन्दनानि मनोज्ञानि बलि यत्सर्वदा जनाः । भूषिता भूषणैर्दिव्यैस्तद्रा ष्ट्रे सुखिनो मुने ॥ ७ ॥

हे मुने! त्या राष्ट्रात लोक सदैव मनोहर चंदन व बलि-कर अर्पण करतात; आणि दिव्य अलंकारांनी भूषित होऊन सुखाने राहतात.

Verse 8

अकृष्टपच्या पृथिवी फलपुष्पसमन्विता ॥ ८ ॥

ती पृथ्वी नांगरट न करता पिकलेली उपज देई; आणि फळे-फुले यांनी परिपूर्ण होऊन सदैव समृद्ध दिसे.

Verse 9

ववर्ष भूमौ देवेन्द्र ः काले काले मुनीश्वर । अधर्मनिरतापाये प्रजा धर्मेण रक्षिताः ॥ ९ ॥

हे मुनीश्वर! देवेन्द्राने काळोवेळी भूमीवर पर्जन्यवृष्टी केली; आणि अधर्मात रत असलेले नष्ट झाल्यावर प्रजा धर्माने रक्षित राहिली.

Verse 10

एकदा तस्य भूपस्य सर्वसम्पद्विनाशकृत् । अहंकारो महाञ्जज्ञे सासूयो लोपहेतुकः ॥ १० ॥

एकदा त्या राजामध्ये सर्व संपत्तीचा नाश करणारा, ईर्ष्यासह महान अहंकार उत्पन्न झाला; तोच अधःपतनाचे कारण ठरला.

Verse 11

अहं राजा समस्तानां लोकानां पालको बली । कर्त्ता महाक्रतूनां च मत्तः पूज्योऽस्ति कोऽपरः ॥ ११ ॥

“मी सर्व लोकांचा राजा, त्यांचा बलवान पालक आहे; मी महाक्रतूंचा कर्ता देखील आहे. माझ्याहून अधिक पूज्य दुसरा कोण?”

Verse 12

अहं विचक्षणः श्रीमाञ्जिताः सर्वे मयारयः । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ॥ १२ ॥

“मी विवेकी व श्रीमंत आहे; माझे सर्व शत्रू मी जिंकले आहेत. मी वेद-वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा व नीतिशास्त्रात पारंगत आहे.”

Verse 13

अजेयोऽव्याहतैश्वर्यो मत्तः कोऽन्योऽधिको भुवि । अहंकारपरस्यैवं जातासूया परेष्वपि ॥ १३ ॥

“मी अजेय आहे; माझे ऐश्वर्य अबाधित आहे. पृथ्वीवर माझ्याहून अधिक कोण?” अशा रीतीने अहंकारासक्त मनुष्यात परांबद्दलही ईर्ष्या उत्पन्न होते.

Verse 14

असूयातोऽभवत्कामस्तस्य राज्ञो मुनीश्वर । एषु स्थितेषु तु नरो विनाशं यात्यसंशयम् ॥ १४ ॥

हे मुनीश्वर! त्या राजाच्या असूयेतून कामना उत्पन्न झाली; आणि हे दोष मनात स्थिर झाले की मनुष्य निःसंशय विनाशाला जातो.

Verse 15

यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥ १५ ॥

यौवन, धनसंपत्ती, प्रभुत्व आणि अविवेक—यांपैकी प्रत्येक एकटाच अनर्थ घडवू शकतो; मग जिथे हे चौघे एकत्र असतील तिथे काय सांगावे!

Verse 16

तस्यासूया नु महती जाता लोकविरोधिनी । स्वदेहनाशिनी विप्र सर्वसम्पद्विनाशिनी ॥ १६ ॥

हे विप्र! त्यातून महान असूया उत्पन्न झाली, जी लोकविरोधिनी आहे; ती स्वतःच्या देहाचा नाश करते आणि सर्व संपत्तीचा विनाश घडवते.

Verse 17

असूयाविष्टमनसि यदि संपत्प्रवर्त्तते । तुषाग्निं वायुसंयोगमिव जानीहि सुव्रत ॥ १७ ॥

हे सुव्रत! असूयाग्रस्त मनात जर संपत्ती वाढली, तर तिला काडीत लपलेल्या अग्नीसारखी जाण—वाऱ्याच्या संयोगाने ती भडकते.

Verse 18

असूयोपेतमनसां दम्भाचारवतां तथा । परुषोक्तिरतानां च सुखं नेह परत्र च ॥ १८ ॥

ज्यांचे मन असूयायुक्त आहे, जे दंभाचार करतात आणि कठोर वचनांत रमतात—त्यांना इहलोकीही सुख नाही, परलोकीही नाही.

Verse 19

असूयाविष्टचित्तानां सदा निष्ठुरभाषिणाम् । प्रिया वा तनया वापि बान्धवा अप्यरातयः ॥ १९ ॥

ज्यांचे चित्त मत्सराने ग्रासलेले आहे आणि जे नेहमी कठोर वचन बोलतात, त्यांच्यासाठी प्रिय पत्नी, पुत्र व आप्तबंधूही शत्रूसमान होतात।

Verse 20

मनोभिलाषं कुरुते यः समीक्ष्य परस्त्रियम् । स स्वसंपद्विनाशाय कुठारो नात्र संशयः ॥ २० ॥

जो परस्त्रीकडे पाहून मनात इच्छा धरतो, तो आपल्या संपत्तीच्या विनाशाचा कुऱ्हाडच आहे—यात संशय नाही।

Verse 21

यः स्वश्रेयोविनाशाय कुर्याद्यत्नं नरो मुने । सर्वेषां श्रेयसं दृष्ट्वा स कुर्यान्मत्सरं कुधीः ॥ २१ ॥

हे मुने! जो मनुष्य आपल्या कल्याणाच्या नाशासाठीच प्रयत्न करतो, तो इतरांचे श्रेय पाहून मत्सर करतो; त्याची बुद्धी विपरीत आहे।

Verse 22

मित्रापत्यगृहक्षेत्रधनधान्यपशुष्वपि । हानिमिच्छन्नरः कुर्यादसूयां सततं द्विज ॥ २२ ॥

हे द्विज! जो मनुष्य दुसऱ्याची हानी इच्छितो, तो मित्र, अपत्य, घर, शेत, धन, धान्य व पशू यांच्याबाबतही सतत मत्सर करीत राहतो।

Verse 23

अथ तस्याविनीतस्य ह्यसूयाविष्टचेतसः । हैहयास्तालजङ्घाश्च बलिनोऽरातयोऽभवन् ॥ २३ ॥

मग त्या अविनीत व मत्सरग्रस्त चित्ताच्या पुरुषासाठी बलवान हैहय आणि तालजंघ हेही शत्रू झाले।

Verse 24

यस्यानुकूलो लक्ष्मीशः सौभाग्यं तस्य वर्द्धते । सएव विमुखो यस्य सौभाग्यं तस्य हीयते ॥ २४ ॥

ज्याच्यावर लक्ष्मीपती श्रीविष्णू अनुकूल असतात, त्याचे सौभाग्य सतत वाढते. आणि ज्याच्यापासून तेच प्रभू विमुख होतात, त्याचे सौभाग्य क्षीण होते.

Verse 25

तावत्पुत्राश्च पौत्राश्च धनधान्यगृहादयः । यावदीक्षेत लक्ष्मीशः कृपापाङ्गेन नारद ॥ २५ ॥

हे नारदा! जोपर्यंत लक्ष्मीपती श्रीविष्णू कृपापूर्ण कटाक्षाने पाहतात, तोपर्यंतच पुत्र-पौत्र, धन-धान्य, घर इत्यादी सर्व टिकून राहते.

Verse 26

अपि मूर्खान्धबधिरजडाः शूरा विवेकिनः । श्लाघ्या भवन्ति विप्रेन्द्र प्रेक्षिता माधवेन ये ॥ २६ ॥

हे विप्रेन्द्र! माधव ज्यांच्यावर दृष्टि टाकतात, ते मूर्ख, आंधळे, बहिरे, जड असले तरी प्रशंसनीय होतात; ते शूर आणि विवेकी बनतात.

Verse 27

सौभाग्यं तस्य हीयेत यस्यासूयादिलाञ्छनम् । जायते नात्र संदेहो जन्तुद्वेषो विशेषतः ॥ २७ ॥

ज्याच्यात ईर्ष्या इत्यादी दोषांचे लक्षण उत्पन्न होते, त्याचे सौभाग्य कमी होते—यात संशय नाही; विशेषतः प्राण्यांप्रती द्वेष असल्यास.

Verse 28

सततं यस्य कस्यापि यो द्वेषं कुरुते नरः । तस्य सर्वाणि नश्यन्ति श्रेयांसि मुनिसत्तम ॥ २८ ॥

हे मुनिसत्तम! जो मनुष्य सतत कोणाच्याही प्रति द्वेष करतो, त्याची सर्व कल्याणकारी श्रेयसंपदा नष्ट होते.

Verse 29

असूया वर्द्धते यस्य तस्य विष्णुः पराङ्मुखः । धनं धान्यं मही संपद्विनश्यति ततो ध्रुवम् ॥ २९ ॥

ज्याच्या अंतःकरणात असूया सतत वाढत जाते, त्याच्याकडे भगवान विष्णु पराङ्मुख होतात. मग निश्चयाने त्याचे धन, धान्य आणि भूमीची संपत्ती नष्ट होते.

Verse 30

विवेकं हन्त्यहंकारस्त्वविवेकात्तु जीविनाम् । आपदः संभवन्त्येवेत्यहंकारं त्यजेत्ततः ॥ ३० ॥

अहंकार विवेकाचा नाश करतो. आणि विवेक नसल्यामुळे प्राण्यांवर आपत्ती अपरिहार्यपणे येतात; म्हणून अहंकाराचा त्याग करावा.

Verse 31

अहंकारो भवेद्यस्य तस्य नाशोऽतिवेगतः । असूयाविष्टमनसस्तस्य राज्ञः परैः सह ॥ ३१ ॥

ज्याच्या ठायी अहंकार उत्पन्न होतो, त्याचा नाश अतिशय वेगाने होतो. आणि ज्याच्या मनावर असूयेचे आक्रमण आहे त्या राजाचा नाश शत्रूंनाही घेऊन होतो.

Verse 32

आयोधनमभूद् घोरं मासमेकं निरन्तरम् । हैहयैस्तालजङ्घैश्च रिपुभिः स पराजितः ॥ ३२ ॥

एक महिना अखंड भयंकर युद्ध झाले. आणि तो शत्रू हैहय व तालजंघ या वैर्‍यांकडून पराभूत झाला.

Verse 33

वनं गतस्ततो बाहुरन्तर्वत्न्या स्वभार्यया । अवाप परमां तुष्टिं तत्र दृष्ट्वा महत्सरः ॥ ३३ ॥

त्यानंतर बाहु गर्भवती पत्नीला घेऊन वनात गेला. तेथे महान सरोवर पाहून त्याला परम तुष्टी प्राप्त झाली.

Verse 34

असूयोपेतमनसस्तस्य भावं निरीक्ष्य च । सरोगतविहंगास्ते लीनाश्चित्रमिदं महत् ॥ ३४ ॥

त्याच्या ईर्ष्यायुक्त मनोभावाचे निरीक्षण करून सरोवरातील ते विहंग लयास गेले—हे खरोखरच अद्भुत व महान आश्चर्य होते।

Verse 35

अहो कष्टमहो रूपं घोरमत्र समागतम् । विशन्तस्त्वरया वासमित्यूचुस्ते विहंगमाः ॥ ३५ ॥

“अहो, किती दुर्दैव! येथे किती घोर रूप आले आहे!” असे म्हणत ते विहंग घाईने आपल्या निवासस्थानी शिरले।

Verse 36

सोऽवगाह्य सरो भूपः पत्नीभ्यां सहितो मुदा । पीत्वा जलं च सुखदं वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ३६ ॥

राजाने आपल्या दोन राण्यांसह आनंदाने सरोवरात स्नान केले, सुखद जल प्राशन केले आणि मग वृक्षमुळाशी विसावा घेतला।

Verse 37

तस्मिन्बाहौ वनं याते तेनैव परिरक्षिताः । दुर्गुणान्विगणय्यास्य धिग्धिगित्यब्रुवन्प्रजाः ॥ ३७ ॥

तो महाबाहु वनात गेल्यावरही, त्याच्याच संरक्षणाखाली असलेल्या प्रजाजनांनी त्याचे दुर्गुण मोजू लागून वारंवार म्हणाले—“धिक्! धिक्!”

Verse 38

यो वा को या गुणी मर्त्यः सर्वश्लाघ्यतरो द्विज । सर्वसंपत्समायुक्तोऽप्यगुणी निन्दितो जनैः ॥ ३८ ॥

हे द्विज, जो कोणीही मनुष्य गुणवान असेल तोच सर्वाधिक स्तुत्य आहे; आणि सर्व संपत्तीने युक्त असूनही जो गुणहीन, तो लोकांकडून निंदिला जातो।

Verse 39

अपकीर्तिसमो मृत्युर्लोकेष्वन्यो न विद्यते । यदा बाहुर्वनं यातस्तदा तद्रा ज्यगा जनाः । सन्तुष्टिं परमां याता दवथौ विगते यथा ॥ ३९ ॥

लोकांत अपकीर्तीसम दुसरा मृत्यू नाही. बाहू वनात गेल्यावर त्या राज्यातील जन परम समाधानास पोहोचले—जसे दाहज्वर उतरल्यावर शांती मिळते तसे.

Verse 40

निन्दितो बहुशो बाहुर्मृतवत्कानने स्थितः । निहत्य कर्म च यशो लोके द्विजवरोत्तम ॥ ४० ॥

वारंवार निंदिला गेलेला बाहू अरण्यात मृतासारखा राहिला; आणि आपले कर्म (पुण्य) व लोकयश नष्ट करून, हे द्विजश्रेष्ठ!

Verse 41

नास्त्यकीर्तिसमो मृत्युर्नास्ति क्रोधसमो रिपुः । नास्ति निंदासमं पापं नास्ति मोहसमासवः ॥ ४१ ॥

अपकीर्तीसम मृत्यू नाही; क्रोधासारखा शत्रू नाही. निंदेसारखे पाप नाही; मोहासारखा मद नाही.

Verse 42

नास्त्यसूयासमाकीर्तिर्नास्ति कामसमोऽनलः । नास्ति रागसमः पाशो नास्ति संगसमं विषम् ॥ ४२ ॥

असूयेसारखी अपकीर्ती नाही; कामासारखी आग नाही. रागासारखा पाश नाही; संगासारखे विष नाही.

Verse 43

एवं विलप्य बहुधा बाहुरत्यन्तदुःखितः । जीर्णाङ्गो मनसस्तापाद् वृद्धभावादभूदसौ ॥ ४३ ॥

अशा रीतीने अनेक प्रकारे विलाप करून बाहू अत्यंत दुःखी झाला. मनाच्या दाहामुळे त्याचे अवयव जीर्ण झाले आणि तो वृद्धत्वास पोहोचला.

Verse 44

गते बहुतिथे काले और्वाश्रमसमीपतः । स बाहुर्व्याधिना ग्रस्तो ममार मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥

खूप काळ लोटल्यावर, और्व मुनिंच्या आश्रमाजवळ रोगाने ग्रस्त राजा बाहूचा देहान्त झाला, हे मुनिश्रेष्ठ।

Verse 45

तस्य भार्या च दुःखार्ता कनिष्ठा गर्भिणी तदा । चिरं विलप्य बहुधा सह गन्तुं मनो दधे ॥ ४५ ॥

त्याची कनिष्ठा पत्नी, त्या वेळी गर्भवती, दुःखाने व्याकुळ होऊन दीर्घकाळ अनेक प्रकारे विलाप करू लागली आणि मनात त्याच्यासोबत जाण्याचा निश्चय केला।

Verse 46

समानीय च सैधांसि चितां कृत्वातिदुःखिता । समारोप्य तमारूढं स्वयं समुपचक्रमे ॥ ४६ ॥

मग तिने लाकूड गोळा करून चिता रचली; अतिशय दुःखी होऊन त्याला तिच्यावर ठेवले आणि स्वतःही चितेवर चढून (चिताप्रवेशाचा) आरंभ करू लागली।

Verse 47

एतस्मिन्नन्तरे धीमानौर्वस्तेजोनिधिर्मुनिः । एतद्विज्ञातवान्सर्वं परमेण समाधिना ॥ ४७ ॥

याच दरम्यान, तेजाचा निधी असलेले धीमान और्व मुनि यांनी परम समाधीने हे सर्व जाणले।

Verse 48

भूतं भव्यं वर्त्तमानं त्रिकालज्ञा मुनीश्वराः । गतासूया महात्मानः पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ॥ ४८ ॥

त्रिकालज्ञ मुनिश्वर भूत, भविष्य आणि वर्तमान हे ज्ञानचक्षूने पाहतात; ते महात्मे असूया—ईर्ष्येपासून मुक्त असतात।

Verse 49

तपोभिस्तेजसां राशिरौर्वपुण्यसमो मुनिः । संप्राप्तस्तत्र साध्वी च यत्र बाहुप्रिया स्थिता ॥ ४९ ॥

तपश्चर्येने तेजाचा राशी झालेला, और्वासमान पुण्यवान तो मुनि ज्या ठिकाणी साध्वी बाहुप्रिया होती, तेथेच येऊन पोहोचला।

Verse 50

चितामारोढुमुद्युक्तां तां दृष्ट्वा मुनिसत्तमः । प्रोवाच धर्ममूलानि वाक्यानि मुनिसत्तमः ॥ ५० ॥

तिला चितेवर चढण्यास उद्युक्त पाहून, मुनिश्रेष्ठाने धर्माच्या मुळाशी जाणारी वचने उच्चारली।

Verse 51

और्व उवाच । राजवर्यप्रिये साध्वि मा कुरुष्वातिसाहसम् । तवोदरे चक्रवर्ती शत्रुहन्ता हि तिष्ठति ॥ ५१ ॥

और्व म्हणाले—हे साध्वी, राजश्रेष्ठाच्या प्रिये, असे अतिसाहस करू नकोस। तुझ्या उदरात चक्रवर्ती, शत्रुहंता पुत्र आहे।

Verse 52

बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा । रजस्वला राजसुते नारोहन्ति चितां शुभे ॥ ५२ ॥

हे शुभ राजकन्ये, ज्यांना लहान अपत्य आहे, ज्या गर्भवती आहेत, ज्यांना अजून ऋतु आलेले नाही, आणि ज्या रजस्वला आहेत—त्या चितेवर चढत नाहीत।

Verse 53

ब्रह्महत्यादिपापानां प्रोक्ता निष्कृतिरुत्तमैः । दम्भिनो निंदकस्यापि भ्रूणघ्नस्य न निष्कृतिः ॥ ५३ ॥

ब्रह्महत्या इत्यादी पापांसाठी उत्तमांनी प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण दंभ करणारा, निंदक आणि भ्रूणघ्न यांना निष्कृती नाही।

Verse 54

नास्तिकस्य कृतघ्नस्य धर्मोपेक्षाकरस्य च । विश्वासघातकस्यापि निष्कृतिर्नास्ति स्रुवते ॥ ५४ ॥

हे स्रुवते, नास्तिक, कृतघ्न, धर्माची उपेक्षा करणारा आणि विश्वासघात करणारा—यांच्यासाठीही प्रायश्चित्त नाही।

Verse 55

तस्मादेतन्महत्पापं कर्त्तुं नार्हसि शोभने । यदेतद्दुःखमुत्पन्नं तत्सर्वं शांतिमेष्यति ॥ ५५ ॥

म्हणून, हे शोभने, हे महापाप तू करू नकोस. येथे जे दुःख उत्पन्न झाले आहे ते सर्व शांततेत विलीन होईल.

Verse 56

इत्युक्ता मुनिना साध्वी विश्वस्य तदनुग्रहम् । विललापातिदुःखार्ता समुह्यधवपत्कजौ ॥ ५६ ॥

मुनिने विश्वहितासाठी असे सांगितले. ती साध्वी स्त्री अतिदुःखाने व्याकुळ होऊन विलाप करू लागली आणि शुद्ध हरपून खाली कोसळली.

Verse 57

और्वोऽपि तां पुनः प्राह सर्वशास्त्रार्थकोविदः । मा रोदी राजतनये श्रियमग्र्ये गमिष्यसि ॥ ५७ ॥

सर्वशास्त्रार्थकोविद और्व मुनीने तिला पुन्हा सांगितले—“हे राजकन्ये, रडू नकोस; तू परमश्रेष्ठ श्री-समृद्धीला प्राप्त होशील.”

Verse 58

मा मुंचास्रं महाभागे प्रेतो दाह्योऽद्य सज्जनैः । तस्माच्छोकं परित्यज्य कुरु कालोचितां क्रियाम् ॥ ५८ ॥

हे महाभागे, अश्रू ढाळू नकोस. आज या प्रेताचा दाह सज्जनांनी करावयास हवा. म्हणून शोक सोडून काळोचित क्रिया कर.

Verse 59

पंडिते वापि मूर्खे वा दरिद्रे वा श्रियान्विते । दुर्वृत्ते वा सुवृत्ते वा मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ॥ ५९ ॥

पंडित असो वा मूर्ख, दरिद्री असो वा श्रीमंत, दुर्वृत्ती असो वा सुवृत्ती—मृत्यू सर्वत्र सर्वांशी समान आहे.

Verse 60

नगरे वा तथारण्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥ ६० ॥

नगरात असो वा अरण्यात—या विषयात दैव (भाग्य)च अधिक प्रबळ मानले जाते.

Verse 61

यद्यत्पुरातनं कर्म तत्तदेवेह युज्यते । कारणं दैवमेवात्र मन्ये सोपाधिका जनाः ॥ ६१ ॥

जे जे पुरातन कर्म केले आहे, त्याचेच फळ येथे भोगावे लागते. या विषयात माझ्या मते दैवच कारण आहे; परंतु उपाधींनी बांधलेले लोक वेगळेच मानतात.

Verse 62

गर्भे वा बाल्यभावे वा यौवने वापि वार्द्धके । मृत्योर्वशं प्रयातव्यं जन्तुभिः कमलानने ॥ ६२ ॥

गर्भात असो वा बाल्यावस्थेत, यौवनात असो वा वार्धक्यात—हे कमलानने—प्राण्यांना मृत्यूच्या अधीन जावेच लागते.

Verse 63

हन्ति पाति च गोविन्दो जन्तून्कर्मवशे स्थितान् । प्रवादं रोपयन्त्यज्ञा हेतुमात्रेषु जन्तुषु ॥ ६३ ॥

कर्मवश स्थित प्राण्यांना गोविंदच मारतोही आणि पाळतोही. पण अज्ञ लोक केवळ निमित्तमात्र कारणांवर—जीव व साधनांवर—दोषारोप व निंदा करतात.

Verse 64

तस्माद्दुःखं परित्यज्य सुखिनी भव सुव्रते । कुरु पत्युश्च कर्माणि विवेकेन स्थिरा भव ॥ ६४ ॥

म्हणून, हे सुव्रते, दुःख सोडून सुखिनी हो. विवेकाने पतीसंबंधी कर्तव्ये कर आणि स्थिरचित्त राहा.

Verse 65

एतच्छरीरं दुःखानां व्याधीनामयुतैर्वृतम् । सुखाभासं बहुक्लेशं कर्मपाशेन यन्त्रितम् ॥ ६५ ॥

हे शरीर असंख्य दुःखे व रोगांनी वेढलेले आहे; ते सुखाचा केवळ आभास देते, अनेक क्लेशांनी भरलेले असून कर्मपाशाने बांधलेले आहे.

Verse 66

इत्याश्वास्य महाबुद्धिस्तया कार्याण्यकारयत् । त्यक्तशोका च सा तन्वी नता प्राह मुनीश्वरम् ॥ ६६ ॥

अशा रीतीने धीर देऊन महाबुद्धी मुनींनी तिच्याकडून आवश्यक कर्मे करवून घेतली. शोकत्याग केलेली ती तन्वी नम्र होऊन मुनीश्वरास म्हणाली.

Verse 67

किमत्र चित्रं यत्सन्तः परार्थफलकांक्षिणः । नहि द्रुमाश्च भोगार्थं फलन्ति जगतीतले ॥ ६७ ॥

यात आश्चर्य ते काय की संत परार्थासाठी फळाची इच्छा करतात? पृथ्वीवर वृक्ष स्वतःच्या भोगासाठी फळ देत नाहीत.

Verse 68

योऽन्यदुःखानि विज्ञाय साधुवाक्यैः प्रबोधयेत् । स एव विष्णुस्तत्त्वस्थो यतः परहिते स्थितः ॥ ६८ ॥

जो परदुःख जाणून साधुवचनांनी त्यांना जागृत करतो, तोच तत्त्वस्थित विष्णु आहे; कारण तो परहितात स्थित असतो.

Verse 69

अन्यदुःखेन यो दुःखी योऽन्य हर्षेण हर्षितः । स एव जगतामीशो नररूपधरो हरिः ॥ ६९ ॥

जो परदुःखाने दुःखी होतो आणि परहर्षाने हर्षित होतो—तोच जगदीश्वर, नररूप धारण केलेला हरि आहे।

Verse 70

सद्भिः श्रुतानि शास्त्राणि परदुःखविमुक्तये । सर्वेषां दुःखनाशाय इति सन्तो वदन्ति हि ॥ ७० ॥

सज्जन शास्त्रांचे श्रवण-अध्ययन परदुःखातून मुक्त होण्यासाठी करतात; संत म्हणतात, शास्त्राचा हेतु सर्वांचे दुःखनाशच आहे।

Verse 71

यत्र सन्तः प्रवर्त्तन्ते तत्र दुःखं न बाधते । वर्तते यत्र मार्तण्डः कथं तत्र तमो भवेत् ॥ ७१ ॥

जिथे संतजन धर्माचरणात प्रवृत्त असतात, तिथे दुःख बाधत नाही. जिथे मार्तंड सूर्य असतो, तिथे अंधार कसा राहील?

Verse 72

इत्येवं वादिनी सा तु स्वपत्युश्चापराः क्रियाः । चकार तत्सरस्तीरे मुनिप्रोक्तविधानतः ॥ ७२ ॥

असे बोलून तिने त्या सरोवराच्या तीरावर, मुनींनी सांगितलेल्या विधानाप्रमाणे, आपल्या पतीसाठी व इतर नियत क्रिया विधिपूर्वक केल्या।

Verse 73

स्थिते तत्र मुनौ राजा देवराडिव संज्वलन् । चितामध्याद्विनिष्क्रम्य विमानवरमास्थितः ॥ ७३ ॥

मुनि तिथे उभा असताना, राजा देवराजासारखा तेजस्वी होऊन चितेच्या मध्यातून बाहेर आला आणि श्रेष्ठ विमानावर आरूढ झाला।

Verse 74

प्रपेदे परमं धाम नत्वा चौर्वं मुनीश्वरम् । महापातकयुक्ता वा युक्ता वा चोपपातकैः । परं पदं प्रयान्त्येव महद्भिरवलोकिताः ॥ ७४ ॥

मुनीश्वर चौर्व यांना नमस्कार करून चौर्वाने परम धाम प्राप्त केले. महापातकांनी ग्रस्त असो वा उपपातकांत गुंतलेला असो—महात्म्यांची कृपादृष्टी पडताच तो निश्चयाने परम पदास पोहोचतो।

Verse 75

कलेवरं वा तद्भस्म तद्धूमं वापि सत्तम । यदि पश्यति पुण्यात्मा स प्रयाति परां गतिम् ॥ ७५ ॥

हे सत्तम! एखादा पुण्यात्मा त्या देहाला, किंवा त्याच्या भस्माला, अथवा त्याच्या धुरालाही पाहिला, तर तो परम गती—परम पद—प्राप्त करतो।

Verse 76

पत्युः कृतक्रिया सा तु गत्वाश्रमपदं मुनेः । चकार तस्य शुश्रूषां सपत्न्या सह नारद ॥ ७६ ॥

पतीची अंत्येष्टि-क्रिया करून ती स्त्री मुनींच्या आश्रमस्थानी गेली; आणि हे नारद, सौतिनीसह तिने त्यांची सेवा-शुश्रूषा केली।

Verse 77

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथमपादात ‘गङ्गामाहात्म्य’ नावाचा सातवा अध्याय समाप्त झाला।