The Pañcarātra Vow (Haripañcaka Vrata): Observance from Śukla Ekādaśī to Pūrṇimā

Verse 1

सनक उवाच । अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि श्रृणु नारद तत्त्वतः । दुर्लभं सर्वलोकेषु विख्यातं हरिपञ्चकम् ॥ १ ॥

सनक म्हणाले: आता मी दुसरे व्रत सांगतो; हे नारद, तत्त्वतः ऐक. हे सर्व लोकांत दुर्लभ असून ‘हरिपञ्चक’ म्हणून विख्यात आहे।

Verse 2

नारीणां च नराणां च सर्वदुःखनिवारणम् । धर्मकामार्थमोक्षाणां निदानं मुनिसत्तम ॥ २ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, हे स्त्री-पुरुषांच्या सर्व दुःखांचे निवारण करणारे असून धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष यांचेही कारणरूप आहे।

Verse 3

सर्वाभीष्टप्रदं चैव सर्वव्रतफलप्रदम् । मार्गशीर्षे सिते पक्षे दशम्यां नियतेन्द्रियः ॥ ३ ॥

हे सर्व अभिष्ट देणारे व सर्व व्रतांचे फल देणारे आहे. मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्ल पक्षातील दशमीला इंद्रिये संयमित करून याचे आचरण करावे।

Verse 4

कुर्यात्स्नानादिकं कर्म दन्तधावनपूर्वकम । कृत्वा देवार्चनं सम्यक्तथा पञ्च महाध्वरान् ॥ ४ ॥

दंतधावन करून स्नानादी कर्म करावे. नंतर देवांचे सम्यक् पूजन करून पंच महायज्ञ (पंच महाध्वर)ही करावेत।

Verse 5

एकाशी च भवेत्तस्मिन् दिने नियममास्थिताः । ततः प्रातः समुत्थाय ह्येकादश्यां मुनीश्वरः ॥ ५ ॥

त्या दिवशी नियम-संयम पाळून एकदाच भोजन करावे। नंतर एकादशीच्या प्रातःकाळी उठून मुनीश्वराने विधिपूर्वक व्रताचे आचरण करावे।

Verse 6

स्नानं कृत्वा यथाचारं हरिं चैवार्चयेद्गृहे । स्नापयेद्देवदेवेशं पञ्चामृतविधानतः ॥ ६ ॥

आचाराप्रमाणे स्नान करून घरी श्रीहरिचे पूजन करावे. आणि पंचामृत-विधानानुसार देवदेवेश्वरास स्नान घालावे.

Verse 7

अर्चयेत्परया भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । धूपैर्दीपैश्च नैवैद्यैस्ताम्बूलैश्च प्रदक्षिणैः ॥ ७ ॥

परम भक्तीने क्रमाने गंध, पुष्प इत्यादी अर्पून पूजन करावे; धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल आणि प्रदक्षिणाही करावी.

Verse 8

संपूज्य देवदेवेशमिमं मन्त्रमुदीरयेत् । नमस्ते ज्ञानरूपाय ज्ञानदाय नमोऽस्तुते ॥ ८ ॥

देवदेवेश्वराचे सम्यक् पूजन करून हा मंत्र म्हणावा—“हे ज्ञानस्वरूपा, तुला नमस्कार; हे ज्ञानदाता, तुला नमस्कार—माझा प्रणाम स्वीकार.”

Verse 9

नमस्ते सर्वरूपाय सर्वसिद्धिप्रदायिने । एवं प्रणम्य देवेशं वासुदेवं जनार्दनम् ॥ ९ ॥

हे सर्वरूपा, हे सर्वसिद्धिप्रदाता, तुला नमस्कार. अशा रीतीने देवेश्वर वासुदेव जनार्दनाला प्रणाम करून भक्ती अर्पावी.

Verse 10

वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण ह्युपवासं समर्पयेत् । पञ्चरात्रं निराहारो ह्यद्यप्रभृति केशव ॥ १० ॥

पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या मंत्राने उपवासव्रत अर्पण करावे। “आजपासून, हे केशवा, मी पाच रात्री निराहार राहीन।”

Verse 11

त्वदाज्ञया जगत्स्वामिन्ममाभीष्टप्रदो भव । एवं समाप्य देवस्य उपवासं जितेन्द्रियः ॥ ११ ॥

हे जगत्स्वामी! तुझ्या आज्ञेने माझ्या अभिष्टाचे दाता हो. अशा रीतीने देवाचा उपवास पूर्ण करून, इंद्रिये जिंकून (व्रती राहतो)।

Verse 12

रात्रौ जागरणं कुर्यादेकादश्यामथो द्विज । द्वादश्यां च त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः ॥ १२ ॥

हे द्विजा! एकादशीच्या रात्री जागरण करावे; तसेच द्वादशी, त्रयोदशी व चतुर्दशीला देखील इंद्रियनिग्रह ठेवून (करावे)।

Verse 13

पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यमेवं विष्ण्वर्चनं मुने । एकादश्यां पौर्णमास्यां कर्त्तव्यं जागरं तथा ॥ १३ ॥

हे मुने! याच प्रकारे पौर्णिमेलाही विष्णूचे अर्चन करावे. तसेच एकादशी व पौर्णिमा या दोन्ही दिवशी जागरणही करावे।

Verse 14

पञ्चामृतादिपूजा तु सामान्या दिनपञ्चसु । क्षीरेण स्नापयेद्विष्णुं पौर्णमास्यां तु शक्तितः । तिलहोमश्च कर्त्तव्यस्तिलदानं तथैव च ॥ १४ ॥

पंचामृतादी पूजा ही पाच पवित्र दिवसांत सामान्य विधी आहे. पण पौर्णिमेला यथाशक्ती विष्णूला दुधाने स्नान घालावे; तसेच तिळहोम व तिळदानही करावे.

Verse 15

ततः षष्टे दिने प्राप्ते निर्वत्यं स्वाश्रमक्रियाम् । संप्राश्य पञ्चगव्यं च पूजयेद्विधिवद्धरिम् ॥ १५ ॥

नंतर सहावा दिवस आला की, आपल्या आश्रमधर्मानुसार ठरलेली कृत्ये विधिपूर्वक पूर्ण करून, पंचगव्य प्राशन करून विधीनुसार हरि (विष्णु) यांची पूजा करावी।

Verse 16

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्विभवे सत्यवारितम् । ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ १६ ॥

यानंतर सामर्थ्य असल्यास व सत्यवचन पाळून ब्राह्मणांना भोजन घालावे; मग आपल्या बंधुजनांसह वाणीसंयम ठेवून स्वतः भोजन करावे।

Verse 17

एवं पौषादिमासेषु कार्त्तिकान्तेषु नारद । शुक्लपक्षे व्रतं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना नरः ॥ १७ ॥

हे नारदा! अशा प्रकारे पौषपासून कार्तिकपर्यंतच्या महिन्यांत, शुक्लपक्षात, मनुष्याने पूर्वोक्त विधीनुसार व्रत करावे।

Verse 18

एवं संवत्सरं कार्यं व्रतं पापप्रणाशनम् । पुनः प्राप्ते मार्गशीर्षे कुर्यादुद्यापनं व्रती ॥ १८ ॥

अशा प्रकारे पापनाशक हे व्रत एक वर्षभर करावे; आणि मार्गशीर्ष महिना पुन्हा आला की व्रत्याने त्याचे उद्यापन (समापनविधी) करावे।

Verse 19

एकादश्यां निराहारो भवेत्पूर्वमिव द्विज । द्वादश्यां पञ्चगव्यं च प्राशयेत्सुसमाहितः ॥ १९ ॥

हे द्विजा! एकादशीला पूर्वीप्रमाणे निराहार राहावे; आणि द्वादशीला चित्त एकाग्र करून पंचगव्याचेही प्राशन करावे।

Verse 20

गन्धपुष्पादिभिः सम्यग्देवदेवं जनार्दनम् । अभ्यर्च्योपायनं दद्याद्ब्राह्यणाय जितेन्द्रियः ॥ २० ॥

गंध, पुष्प इत्यादींनी देवदेव जनार्दनाचे यथाविधी पूजन करून, इंद्रिये जिंकून, ब्राह्मणास श्रद्धेने उपायन (उपहार) द्यावा।

Verse 21

पायसं मधुसंमिश्रं घृतयुक्तं फलान्वितम् । सुगन्धजलसंयुक्तं पूर्णकुम्भं सदक्षिणम् ॥ २१ ॥

मध मिसळलेले, तुपयुक्त, फळांसह पायस आणि सुगंधित जलाने भरलेला पूर्ण कलश—योग्य दक्षिणेसह—अर्पण करावा।

Verse 22

वस्त्रेणाच्छादितं कुम्भं पञ्चरत्नसमन्वितम् । दद्यादध्यात्मविदुषे ब्राह्मणाय मुनीश्वर ॥ २२ ॥

हे मुनीश्वर! वस्त्राने आच्छादित व पंचरत्नांनी युक्त असा कलश अध्यात्मविद्येत पारंगत ब्राह्मणास दान द्यावा।

Verse 23

सर्वात्मन् सर्वभूतेश सर्वव्यापिन्सनातन । परमान्नप्रदानेन सुप्रीतो भव माधव ॥ २३ ॥

हे सर्वात्मन्, सर्वभूतेश, सर्वव्यापी सनातन माधवा! या परम अन्नदानाने अत्यंत प्रसन्न हो।

Verse 24

अनेन पायसं दत्त्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । शक्तितो बन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २४ ॥

या विधीने पायस दान करून मग ब्राह्मणांना भोजन घालावे। त्यानंतर सामर्थ्यानुसार बंधूंंसह स्वतःही भोजन करावे, वाणीसंयम ठेवून।

Verse 25

व्रतमेतत्तु यः कुर्याद्धरिपञ्चकसंज्ञितम् । न तस्य पुनरावृत्तिर्ब्रह्यलोकात्कदाचन ॥ २५ ॥

जो ‘हरिपंचक’ नामाचे हे व्रत करतो, त्याला ब्रह्मलोकातूनही कधीच पुनर्जन्मासाठी परतावे लागत नाही।

Verse 26

व्रतमेतत्प्रकर्त्तव्यमिच्छद्भिर्मोक्षमुत्तम् । समस्तपापकान्तारदावानलसमं द्विज ॥ २६ ॥

हे द्विज! ज्यांना उत्तम मोक्षाची इच्छा आहे त्यांनी हे व्रत अवश्य करावे; हे सर्व पापरूपी अरण्याला जाळणाऱ्या दावानलासारखे आहे।

Verse 27

गवां कोटिसहस्त्राणि दत्त्वा यत्फलमाप्नुयात् । तत्फलं लभ्यते पुम्भिरेतस्मादुपवासतः ॥ २७ ॥

कोटी-हजारो गायी दान दिल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ या उपवासाने मनुष्याला प्राप्त होते।

Verse 28

यस्त्वेतच्छृणुयाद्भक्त्या नारायणपरायणः । स मुच्यते महाघोरैः तापकानां च कोटिभिः ॥ २८ ॥

जो नारायणपरायण होऊन भक्तीने हे श्रवण करतो, तो महाघोर तापांपासून—अगदी कोटी कोटी क्लेशांपासूनही—मुक्त होतो।

Verse 29

इति श्रीबृहन्नांरदीयपुराणं पूर्वभागे प्रथमपादे व्रताख्याने मार्गशीर्षशुल्कैकादशीमासभ्य पौर्णिमापर्यन्तं पञ्चरात्रिव्रतं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात, व्रताख्यानप्रकरणी, मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशीपासून पौर्णिमेपर्यंत वर्णिलेल्या ‘पंचरात्रि-व्रत’ नावाचा एकविसावा अध्याय समाप्त झाला।