Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शांतिकरं शिवम् । निशम्य लभ्यते बुद्धिर्लब्धायां सुखमेधते ॥ १ ॥

सनत्कुमार म्हणाले— शोकनाशासाठी, अशोक, शांतिकर व शिव असे हे शास्त्र ऐकले असता खरी बुद्धी मिळते; आणि बुद्धी मिळाल्यावर सुख वाढत जाते।

Verse 2

हर्षस्थानसहस्राणि शोकस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशंति न पंडितम् ॥ २ ॥

हर्षाची हजारो कारणे आणि शोकाची शेकडो कारणे दररोज येतात; पण ती मूढालाच ग्रासतात, पंडिताला नाही।

Verse 3

अनिष्टसंप्रंयोगाश्च विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥ ३ ॥

जे अल्पबुद्धी आहेत ते अनिष्टाचा संयोग आणि प्रियाचा वियोग यांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या मानसिक दुःखांनी बांधले जातात।

Verse 4

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तेन्न चिंदयेत् । ताननाद्रियमाणश्च स्नेहबन्धाद्विमुच्यते ॥ ४ ॥

जी द्रव्ये/वस्तू भूतकाळात गेली आहेत त्यांच्या गुणांचा विचार करू नये; त्यांना महत्त्व न दिल्यास स्नेहबंधनातून मुक्ती मिळते।

Verse 5

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्त्तते । अनिष्टबुद्धितां यच्छेत्ततः क्षिप्रं विराजते ॥ ५ ॥

जिथे राग (आसक्ती) प्रवर्ततो तिथे मनुष्य दोषदर्शी होतो. अनिष्टबुद्धी आवरली तर तो शीघ्रच प्रसन्नता व स्थैर्याने उजळून निघतो.

Verse 6

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति । अस्याभावेन युज्येतं तञ्चास्य तु निवर्तते ॥ ६ ॥

जो गेलेले सतत शोकतो त्याच्याकडे ना अर्थ राहतो, ना धर्म, ना यश. तो त्यांच्या अभावाशीच जोडला जातो आणि जे काही आहे तेही त्याच्यापासून दूर जाते.

Verse 7

गुणैर्भूतानि युज्यंते तथैव च न युज्यते । सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ ७ ॥

जीव गुणांनी बांधले जातात आणि गुणांनीच मुक्तही होतात. पण हे सर्व त्या एकासाठी नाही; त्याच्यात शोकाला स्थानच नाही.

Verse 8

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं महानर्थे प्रपद्यते ॥ ८ ॥

मृत्यू असो वा हानी—जो गेलेल्यावर शोक करीत राहतो, तो दुःखानेच दुःख मिळवतो आणि मोठ्या अनर्थात पडतो.

Verse 9

दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते । यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुर्चितयेत् ॥ ९ ॥

शरीरात वा मनात दुःखाचा आघात आला आणि त्या स्थितीत उपायाचा प्रयत्न करणे शक्य नसेल, तर त्याचा पुन्हा पुन्हा विचार करू नये.

Verse 10

भैषज्यमेतद्दःखस्य यदेतन्नानुचिंतयेत् । चिंत्यमानं हि न व्येति भूयश्चाभिप्रवर्द्धते ॥ १० ॥

दुःखाचे हेच औषध आहे—त्याचा वारंवार विचार करू नये. कारण ज्याचे चिंतन केले जाते ते दुःख जात नाही; उलट अधिकच वाढते.

Verse 11

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्विज्ञाय सामर्थ्यं न वान्यैः समतामियात् ॥ ११ ॥

प्रज्ञेने मानसिक दुःख नष्ट करावे आणि औषधांनी शारीरिक व्याधी दूर कराव्यात. दोन्हींचे खरे सामर्थ्य जाणून, एकाला दुसऱ्याशी समकक्ष मानून गोंधळ करू नये.

Verse 12

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसञ्चयः । आरोग्यं प्रियसंवासं न मृध्येत्पंडितः क्वचित् ॥ १२ ॥

जीवन, रूप, यौवन, धनसंचय, आरोग्य आणि प्रियजनांचा सहवास—हे सर्व अनित्य आहे. हे जाणून पंडित कधीही यांत मोहित होत नाही.

Verse 13

नाज्ञानप्रभवं दुःखमेकं शोचितुमर्हति । अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १३ ॥

अज्ञानातून उत्पन्न झालेल्या एकाही दुःखासाठी शोक करू नये. उपायाचा आरंभ दिसत असेल तर विलाप न करता त्याचा प्रतिकार करावा.

Verse 14

सुखात्प्रियतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः । जरामरणदुःखेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत् ॥ १४ ॥

संसारी जीवनात सुखापेक्षा दुःखच अधिक प्रिय (अधिक परिचित) होते—यात संशय नाही. म्हणून जरा-मरणाच्या दुःखांतून आपल्या प्रिय आत्म्याचा उद्धार करावा.

Verse 15

भजंति हि शारीराणि रोगाः शरीरमानसाः । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १५ ॥

देहधारी जीवांवर शारीरिक व मानसिक रोग असे तुटून पडतात, जसे दृढ धनुर्धरांनी सोडलेले तीक्ष्ण अग्राचे बाण।

Verse 16

व्याधितस्य चिकित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः । आमयस्य विनाशाय शरीरमनुकृष्यते ॥ १६ ॥

रोगग्रस्त, भयभीत व जीवन टिकवू इच्छिणाऱ्याच्या रोगनाशासाठी शरीराला उपचारांनी ताणून-ओढून कष्ट देत शिस्त लावली जाते.

Verse 17

स्रंसंति न निवर्तंते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनःपुनः ॥ १७ ॥

जसे नद्यांचे प्रवाह वाहत जातात व परत फिरत नाहीत, तसेच रात्रंदिवस पुन्हा पुन्हा सरतात आणि मर्त्यांची आयुष्यरेखा घेऊन जातात.

Verse 18

अपयंत्ययमत्यंतं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । जातं मर्त्यं जरयति निमिषं नावतिष्टते ॥ १८ ॥

शुक्ल व कृष्ण पक्षांच्या प्रवाहात काळ अत्यंत वेगाने पुढे सरकतो; तो जन्मलेल्या मर्त्याला जरा लावतो आणि क्षणभरही थांबत नाही.

Verse 19

सुखदुःखाभिभूतानामजरो जरयत्यसून् । आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १९ ॥

सुख-दुःखाने ग्रासलेल्या जनांचे प्राण तो अजरही जर्जर करतो; आणि आदित्यही पुन्हा पुन्हा अस्ताला जातो व पुन्हा पुन्हा उगवतो.

Verse 20

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशंकितान् । इष्टानिष्टा मनुष्याणां मतं गच्छन्ति रात्रयः ॥ २० ॥

अदृष्टपूर्व अनुभव व अनपेक्षित भाव घेऊन रात्रि सरत जातात; जणू त्या मनुष्यांना त्यांच्या मते इष्ट-अनिष्ट फळे देऊन पुढे निघून जातात।

Verse 21

यो यदिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात् । यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ २१ ॥

जर पुरुषाच्या कर्मांचे फळ पराधीन नसते, तर जो जे इच्छील तसा, यथाकाम, इच्छित वस्तूंमधून तेच ते प्राप्त झाले असते।

Verse 22

संयताश्चैव तक्षाश्च मतिमंतश्च मानवाः । दृश्यंते निष्फलाः संतः प्रहीनाश्च स्वकर्मभिः ॥ २२ ॥

संयमी, कुशल कारागीर आणि बुद्धिमान माणसेही निष्फळ दिसतात; कारण ते आपल्या योग्य कर्म-कर्तव्यांपासून दूर झालेले असतात।

Verse 23

अपरे निष्फलाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः । आशाभिरण्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥ २३ ॥

काही जणही निष्फळच राहतात—गुणहीन, पुरुषांतील अधम; आशा व धन यांच्या गुंत्यात अडकलेले, सर्व प्रकारच्या कामनांनी चालविलेले दिसतात।

Verse 24

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वंचनायां च लोकेषु ससुखेष्वेव जीयते ॥ २४ ॥

एखादा दुसरा मनुष्य प्राण्यांच्या हिंसेत सदैव तत्पर आणि लोकांत फसवणुकीत रत असूनही, सुखांतच जणू जगत असल्याप्रमाणे दिसतो।

Verse 25

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्टति । कश्चित्कर्माणि कुरुते न प्राप्यमधिगच्छति ॥ २५ ॥

कधी कोणी निश्चेष्ट बसला तरीही श्रीलक्ष्मी त्याच्याकडे येते; आणि कोणी अनेक कर्मे करूनही जे प्राप्त व्हावे ते मिळवत नाही.

Verse 26

अपराधान्समाच्ष्टुं पुरुषस्य स्वभावतः । शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति ॥ २६ ॥

स्वभावतः पुरुष अपराध करीतोच; आणि एका ठिकाणी उत्पन्न झालेले शुक्र पुन्हा दुसऱ्या गर्भात जाते—अशा रीतीने जन्मचक्र फिरत राहते.

Verse 27

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति मानवः । आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते ॥ २७ ॥

जो त्या योनीत आसक्त असतो त्याचा मानवी गर्भ उत्पन्न होतो; पण ज्याला निवृत्ती प्राप्त होते, ती निवृत्ती आंब्याच्या फुलासारखी उपमा पावते.

Verse 28

केषांचित्पुत्रकामानामनुसन्तानमिच्छताम् । सिद्धौ प्रयतमानानां नैवांडमुपजायते ॥ २८ ॥

काही पुत्रकाम, वंशपरंपरा अखंड हवी अशी इच्छा करणारे, सिद्धीसाठी प्रयत्न करूनही त्यांना गर्भधारणा होत नाही.

Verse 29

गर्भादुद्विजमानानां क्रुद्धादशीविषादिव । आयुष्मान् जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितेव सः ॥ २९ ॥

जे गर्भालाही क्रुद्ध विषारी सापासारखे भिऊन दूर होतात, त्यांच्याही घरी आयुष्मान् व शुभ पुत्र जन्मतो; मग पिता प्रेत कसा होईल?

Verse 30

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रहेतुभिः । दशमासान्परिधृता जायते कुलपांसनाः ॥ ३० ॥

देवपूजा करून तप केले तरी, कृपण लोक केवळ पुत्रप्राप्तीच्या हेतूने ते करीत असतील, तर दहा महिने गर्भात धारण होऊन जी संतती जन्मते ती कुलाची धूळ—कलंक ठरते।

Verse 31

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् । विमलानभिजायन्ते लब्ध्वा तैरेव मङ्गलैः ॥ ३१ ॥

काही जण पितरांनी साठवलेले धन, धान्य व भोग प्राप्त करतात; आणि त्या मंगल प्राप्तींमुळेच ते निर्मळ, निर्दोष पुरुष म्हणून जन्माला येतात।

Verse 32

अन्योन्य समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रवइवादृष्टो योनौ गर्भः प्रपद्यते ॥ ३२ ॥

दोघे परस्पर संमतीने मैथुन-संगम करतात तेव्हा, अदृष्ट अशी एक शक्ती—जणू प्रेरक उपद्रव—गर्भाला योनीत प्रवेश करून स्थिर करते।

Verse 33

स्निग्धत्वादिंद्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् । परित्यजति यो दुःखं सुखमप्युभयं नरः ॥ ३३ ॥

इंद्रियविषयांवरील आसक्ती व मोहामुळे मरण अप्रिय वाटते; पण जो मनुष्य दुःख आणि सुख—दोन्हीचा त्याग करतो, तो दोन्हींपलीकडे जातो।

Verse 34

अत्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं सुखमप्यश्नुते परम् । दुःखमर्था हि त्यज्यंते पालने च न ते सुखाः ॥ ३४ ॥

तो ब्रह्मालाही अतिक्रमून परम, अनंत आनंदाचा आस्वाद घेतो। कारण सांसारिक अर्थ-लक्ष्य दुःखद असल्याने ते त्याज्य; आणि त्यांचे पालन करतानाही खरे सुख नसते।

Verse 35

श्रुत्वैव नाधिगमनं नाशमेषां न चिंतयेत् । अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिका नराः ॥ ३५ ॥

फक्त ऐकूनच खरा बोध झाला असे मानू नये; आणि या लौकिक अवस्थांच्या नाशाची चिंता करू नये. आपापल्या विशेष धारणांनी प्रेरित लोक वारंवार धनाच्या बदलत्या स्थिती प्राप्त करीत राहतात.

Verse 36

अतृप्ता यांति विध्वंसं सन्तोषं यांति पंडिताः । सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः ॥ ३६ ॥

अतृप्त लोक विनाशाकडे जातात, तर पंडित संतोषाला प्राप्त होतात. सर्व संचयांचा शेवट क्षयातच होतो, आणि सर्व उंचीचा शेवट पतनातच होतो.

Verse 37

संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं हि जीवितम् । अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ॥ ३७ ॥

सर्व संयोगांचा शेवट वियोगात होतो, आणि जीवनाचा शेवट निश्चयच मरणात होतो. तृष्णेला अंत नाही; पण तुष्टी हेच परम सुख आहे.

Verse 38

तस्मात्संतोषमेवेह धनं शंसन्ति पंडिताः । निमेषमात्रमपि हि योऽधिगच्छन्न तिष्टति ॥ ३८ ॥

म्हणून येथे पंडित संतोषालाच धन म्हणतात; कारण जे काही मिळते ते निमिषभरही टिकत नाही.

Verse 39

सशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिंतयेत् । भूतेषु भावं संचिंत्य ये बुद्ध्या तमसः परम् ॥ ३९ ॥

अनित्य देहधारी प्राण्यांत ‘नित्य’ काय सतत चिंतावे? सर्व भूतांतील अंतःस्थ भाव विवेकाने जाणून जे बुद्धीने तमसाच्या पलीकडील तत्त्वाला प्राप्त होतात.

Verse 40

न शोचंति गताध्वानः पश्यंति परमां गतिम् । संचिन्वन्नेकमेवैनं कामानावितृप्तकम् ॥ ४० ॥

ज्यांनी प्रवास पूर्ण केला ते शोक करत नाहीत; ते परम गतीचे दर्शन घेतात. पण जो फक्त कामना साठवत राहतो, तो सदैव अतृप्तच राहतो.

Verse 41

व्याघ्र पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति । अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्यास्य विमोक्षणे ॥ ४१ ॥

जसा वाघ पशूला पकडून घेऊन जातो, तशीच मृत्यु माणसाला पकडून घेऊन जाते. म्हणून या दुःखातून मुक्तीचा उपाय नक्की शोधावा.

Verse 42

अशोचन्नारभेन्नैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् । शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गंधे च परमं तथा ॥ ४२ ॥

शोक न करता आचरण करावे; शोकाने व्याकुळ होऊन कर्म आरंभू नये. संयमी व व्यसनमुक्त राहावे; आणि शब्द, स्पर्श, रस, रूप, गंध या विषयांत परम संयम ठेवावा.

Verse 43

नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य वा । वाक्संप्रयोगाद्भृतानां नास्ति दुःखमनामयम् ॥ ४३ ॥

धनी असो वा गरीब—(नुसत्या) भोगापेक्षा मोठे काही मानले जात नाही. पण आश्रितांच्या बाबतीत कठोर वाणीच्या आघातातून असे दुःख होते की ते सहज बरे होत नाही.

Verse 44

विप्रयोगश्च सर्वस्य न वाचा न च विद्यया । प्रणयं परिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च ॥ ४४ ॥

सर्वांपासून विरक्ती केवळ बोलण्याने होत नाही, केवळ विद्येनेही होत नाही. आपुलकीचा परिचय आवरून, स्तुत झालेल्यांप्रती व इतरांप्रतीही समभाव ठेवावा.

Verse 45

विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पंडितः । अध्यात्मगतमालीनो निरपेक्षो निरामिषः ॥ ४५ ॥

तो अहंकाररहित होऊन वावरावा; तोच खरा सुखी आणि तोच पंडित—आत्मनिष्ठ, अंतर्मुख, निरपेक्ष व विषयलालसेपासून मुक्त।

Verse 46

आत्मनैव सहायेन चश्चरेत्स सुखी भवेत् । सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥ ४६ ॥

आत्म्यालाच सहाय मानून जो वावरतो तो सुखी होतो—विशेषतः जेव्हा सुख-दुःखाचा उलटापालटा अपरिहार्यपणे घडतो।

Verse 47

नैनं प्रज्ञा सुनियतं त्रायते नापि पौरुषम् । स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति ॥ ४७ ॥

फक्त प्रज्ञा, किंवा नीट संयमित शिस्त, अथवा केवळ पराक्रम—यांपैकी काहीही मनुष्याला वाचवत नाही. म्हणून स्वभावापासून आरंभ करून सातत्याने प्रयत्न करावा; प्रयत्नशील कधीही अधःपातात बुडत नाही।

Verse 48

उपद्रव इवानिष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते । तानि पूर्वशरीराणि नित्यमेकं शरीरिणम् ॥ ४८ ॥

अनिष्ट उपद्रवासारखा गर्भ योनीत प्रवेश करतो; परंतु देही आत्मा नित्य एकच असते, ती शरीरे मात्र पूर्वदेह होत।

Verse 49

प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् । निर्दग्धं परदेहेन परदेंहं बलाबलम् ॥ ४९ ॥

प्राण्यांचा प्राण अडवल्यावर हा देह—मांस व कफाच्या चाळवणीने—तडफडतो; आणि मग परदेह/बाह्य शक्तींमुळे हा देह जळून नष्ट होतो—याचे बळ व अबळ दोन्ही परदेहावरच अवलंबून ठरते।

Verse 50

विनश्यति विनाशांते नावि नावमिवाचलाम् । संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिंदुमचेतनम् ॥ ५० ॥

प्रलयकाळी ते निश्चयाने नष्ट होते—समुद्रातील स्थिर भासणाऱ्या नावेसारखे। तसेच केवळ संयोगाने जठरात अचेतन रेतोबिंदू गर्भात ठेवला जातो॥५०॥

Verse 51

केन यत्नेन जीवंतं गर्भं त्वमिह पश्यसि । अन्नपानानि जीर्यंते यत्र भक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ ५१ ॥

कुठल्या प्रयत्नाने तू येथे जिवंत गर्भ पाहतोस? जिथे अन्न-पान पचते आणि जे भक्ष्य आहे तेही भक्षण होऊन नष्ट होते॥५१॥

Verse 52

तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यति । गर्भे मूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः ॥ ५२ ॥

त्याच उदरात गर्भ अन्नासारखा पचत नाही काय? आणि गर्भात मूत्र व पुरीष यांची गती स्वभावनियत नियमानेच चालते॥५२॥

Verse 53

धारणे वा विसर्गे च न कर्तुं विद्यतेऽवशः । प्रभवंत्युदरे गर्भा जायमानास्तथापरे ॥ ५३ ॥

धारण असो वा विसर्जन—अवश जीवाला वेगळे करणे शक्य नाही। उदरात गर्भ उत्पन्न होतात आणि तसेच इतर जन्माला येतात—नियतिवशाने॥५३॥

Verse 54

आगमेन महान्येषां विनाश उपपद्यते । एतस्माद्योनिसंबंधाद्यो जीवन्परिमुच्यते ॥ ५४ ॥

आगमप्रमाणाने महात्म्यांना बंधनाचा पूर्ण विनाश साध्य होतो। आणि जो या योनि-संबंधातून जिवंतपणीच पूर्ण सुटतो, तोच मुक्त होय॥५४॥

Verse 55

पूजां न लभते कांचित्पुनर्द्धंद्वेषु मज्जति । गर्भस्य सह जातस्य सप्तमीमीदृशीं दशाम् ॥ ५५ ॥

तो कोणतीही पूजा-मान्यता मिळवत नाही आणि पुन्हा सुख-दुःख, लाभ-हानि अशा द्वंद्वांत बुडतो. गर्भासह जन्मलेल्या देहधारीची सातवी अवस्था अशीच असते.

Verse 56

प्राप्नुवंति ततः पंच न भवंति शतायुषः । नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः ॥ ५६ ॥

त्या (साधनाभावामुळे) त्यांना केवळ पाचच वर्षे प्राप्त होतात; ते शतायुषी होत नाहीत. मनुष्यात दृढ उभारी व शिस्तबद्ध प्रयत्न नसतील तर योगसिद्धी होत नाही—यात संशय नाही.

Verse 57

व्याधिभिश्च विवध्यंते व्याघ्रैः क्षुद्रमृगा इव । व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलंधनम् ॥ ५७ ॥

ते रोगांनी तसेच छिन्नभिन्न होतात जसे वाघांनी लहान मृग. रोगांनी गिळले जात असताना ते आपले विपुल धनही सोडून देतात.

Verse 58

वेदना नापकर्षंति यतमानास्चिकित्सकाः ॥ ५८ ॥

वैद्य कितीही प्रयत्न केले तरी ती वेदना दूर करू शकत नाहीत.

Verse 59

ते चापि विविधा वैद्याः कुशला संमतौषधाः । व्याधिभिः परिकृष्यंते मृगा ज्याघ्रैरिवार्दिताः ॥ ५९ ॥

ते विविध वैद्य—औषधांत कुशल व मान्य—तेही रोगांनी ओढले-खेचले जातात, जसे वाघांनी छळलेले मृग.

Verse 60

ते पिबंति कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च । दृश्यंते जरया भग्ना नागैर्नागा इवोत्तमाः ॥ ६० ॥

ते कषाय व विविध प्रकारचे तूप पितात; तरीही जरेने मोडलेले दिसतात—जसे उत्तम हत्ती इतर हत्तींनी पराभूत होतात।

Verse 61

कैर्वा भुवि चिकित्स्येंत रोगार्त्ता मृगपक्षिणः । श्वापदाश्च दरिद्राश्च प्रायो नार्ता भवंति ते ॥ ६१ ॥

पृथ्वीवर रोगाने पीडित मृग व पक्ष्यांचे उपचार कोण करील? आणि वन्य पशू व दरिद्री—त्यांपैकी बहुतेक जण प्रायः निराधारच दुःखी राहतात।

Verse 62

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजस । आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा ॥ ६२ ॥

भयंकर, दुर्जेय व उग्र तेजस्वी राजांवरही रोग आक्रमण करतो आणि त्यांना घेऊन जातो—जसा कसाई पशूंना पकडतो।

Verse 63

इति लोकमनाक्रंदं मोहशोकपरिप्लुतम् । स्रोतसा महसा क्षिप्रं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ ६३ ॥

अशा रीतीने जग—आक्रोशही न करू शकणारे, मोह व शोकाने बुडालेले—एका महान, बलवान प्रवाहाने झपाट्याने वाहून नेले जात होते।

Verse 64

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । स्वभावा ह्यतिवर्तंते ये निर्मुक्ताः शरीरिषु ॥ ६४ ॥

धनाने नाही, राज्याने नाही, तसेच कठोर तपानेही स्वभाव सहजपणे ओलांडला जात नाही; जे देहाभिमानातून मुक्त, तेच स्वभावापलीकडे जातात।

Verse 65

उपर्यपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥ ६५ ॥

लोकात सर्वजण सर्वश्रेष्ठ व्हावे अशी इच्छा करतात। यथाशक्ती प्रयत्न करतात, तरीही तसेच घडत नाही।

Verse 66

न म्रियेरन्नजीर्येरन्सर्वे स्युः सार्वकामिकाः । नाप्रियं प्रतिपद्येरन्नुत्थानस्य फलं प्रति ॥ ६६ ॥

सर्व प्राणी जर अढळ उद्योगी असते, तर कोणी मरणार नाही, कोणी जरणार नाही। सर्वांच्या इच्छा पूर्ण झाल्या असत्या आणि प्रयत्नाच्या फळाने अप्रिय काहीच घडले नसते।

Verse 67

ऐश्वर्यमदमत्ताश्च मानान्मयमदेन च । अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रांताः पर्युपासते ॥ ६७ ॥

ऐश्वर्य व सामर्थ्याच्या मदाने, तसेच मान व मायेमुळे आलेल्या गर्वाने उन्मत्त झालेले—निर्लज्ज, शठ, क्रूर व उद्दाम—सज्जनांवर पाळत ठेवून घात लावतात।

Verse 68

शोकाः प्रतिनिवर्तंते केषांचिदसमीक्षताम् । स्वं स्वं च पुनरन्येषां न कंचिदतिगच्छति ॥ ६८ ॥

जे विवेकाने पाहत नाहीत, त्यांचे शोक परत परत त्यांच्यावरच येतात। आणि खरे तर प्रत्येकाला आपलाच वाटा मिळतो; कोणीही दुसऱ्याचा वाटा ओलांडू शकत नाही।

Verse 69

महञ्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । वहंति शिबिकामन्ये यांत्यन्ये शिबिकारुहः ॥ ६९ ॥

कर्माच्या व्यवहारात फळांचे मोठे वैषम्य दिसते। काही जण पालखी वाहतात, तर काही जण पालखीत बसून जातात।

Verse 70

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरः सराः । मनुजाश्च गतश्रीकाः शतशो विविधाः स्त्रियाः ॥ ७० ॥

समृद्धीची इच्छा करणाऱ्यांसाठी कुठे रथ, नगर व सरोवरांसारखी भोगसाधने आहेत; तर कुठे श्रीहरपलेले मनुष्य आहेत आणि नानाविध स्त्रिया शेकडो संख्येने दिसतात॥७०॥

Verse 71

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः । इदमन्यत्परं पश्य नात्र मोहं करिष्यसि ॥ ७१ ॥

द्वंद्वांच्या खेळात रमलेल्या प्राण्यांमध्ये मनुष्य एकेक करून एकटाच पुढे जातो. याहून भिन्न असे परम तत्त्व पाहा; मग या बाबतीत तू मोह करणार नाहीस॥७१॥

Verse 72

धर्मं चापि त्यजा धर्मं त्यज सत्यानृतां धियम् । सर्वं त्यक्त्वा स्वरूपस्थः सुखी भव निरामयः ॥ ७२ ॥

धर्मही त्याग; धर्माचा अभिमान व आसक्तीही सोड. सत्य-असत्याच्या विकल्पांत डोलणारी बुद्धी टाकून दे. सर्व काही त्यागून स्वस्वरूपात स्थित राहून सुखी हो, निरामय हो॥७२॥

Verse 73

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम । येन देवाः परित्यज्य भर्त्यलोकं दिवं गताः ॥ ७३ ॥

हे ऋषिश्रेष्ठ! हे परम गुह्य रहस्य मी तुला सांगितले आहे; ज्यामुळे देवांनी दास्यलोक सोडून दिव्य लोक (स्वर्ग) प्राप्त केला॥७३॥

Verse 74

सनंदन उवाच । इत्युक्त्वा व्यासतनयं समापृच्छ्य महामुनिः । सनत्कुमारः प्रययौ पूजितस्तेन सादरम् ॥ ७४ ॥

सनंदन म्हणाले—असे बोलून महामुनी सनत्कुमारांनी व्यासपुत्राचा निरोप घेतला; आणि त्याने सादर पूजिल्याने ते तेथून प्रस्थान केले॥७४॥

Verse 75

शुकोऽपि योगिनां श्रेष्टः सम्यग्ज्ञात्वा ह्यवस्थितम् । ब्रह्मणः पदमन्वेष्टुमुत्सुकः पितरं ययौ ॥ ७५ ॥

योग्यांमध्ये श्रेष्ठ शुकही स्थित सत्य सम्यक जाणून, ब्रह्माच्या परम पदाचा शोध घेण्यास उत्सुक होऊन पित्याकडे गेला।

Verse 76

ततः पित्रा समागम्य प्रणम्य च महामुनिः । शुकः प्रदक्षिणीकृत्य ययौ कैलासपर्वतम् ॥ ७६ ॥

त्यानंतर पित्याशी भेटून व प्रणाम करून, महामुनी शुकांनी त्यांची प्रदक्षिणा घालून कैलास पर्वताकडे प्रस्थान केले।

Verse 77

व्यासस्तद्विरहाद्दूनः पुत्रस्नेहसमावृतः । क्षणैकं स्थीयतां पुत्र इति च क्रोश दुर्मनाः ॥ ७७ ॥

त्याच्या विरहाने व्यास दुःखी झाले; पुत्रस्नेहाने व्यापून, व्याकुळ मनाने ते आर्तपणे ओरडले—“पुत्रा, एक क्षण थांब।”

Verse 78

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । मोक्षमेवानुसंचित्य गत एव परं पदम् ॥ ७८ ॥

शुकासारखा निरपेक्ष, निःस्नेह व सर्व बंधनांपासून मुक्त होऊन, केवळ मोक्षालाच ध्येय मानून तो निश्चयच परम पदास गेला।

Verse 79

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या द्वितीय पादातील एकसष्टावा अध्याय समाप्त झाला।