Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation
सनंदन राजोपदेशाचा प्रसंग सांगतो. राजा जनक शुकदेवांचा अर्घ्य‑पाद्य, आसन‑दान, गो‑दान व मंत्रपूजा करून सन्मान करतो आणि हेतू विचारतो. शुक व्यासांच्या आज्ञेने आला आहे—प्रवृत्ती‑निवृत्ती, ब्राह्मणधर्म, मोक्षस्वरूप आणि मुक्ती ज्ञानाने/तपाने होते का हे जाणण्यासाठी. जनक क्रमाने सांगतो: उपनयनानंतर ब्रह्मचर्यात वेदाध्ययन, तप व नियम; गुरूच्या अनुमतीने समावर्तन करून गृहस्थाश्रमात अग्निधारण व यज्ञकर्म; पुढे वानप्रस्थ; शेवटी अग्नी अंतःकरणात विलीन करून ब्रह्माश्रम/संन्यासात आसक्ती‑द्वंद्वविरहित स्थिती. गुरुसंग अपरिहार्य आहे का, यावर जनक म्हणतो—ज्ञान ही नौका, गुरु पार नेणारा; सिद्धी झाल्यावर साधनांचा त्याग होतो. अनेक जन्मांच्या पुण्याने लवकर मोक्षाची शक्यता व ययातीचे मोक्षश्लोक—अंतर्ज्योती, निर्भयता, अहिंसा, समता, इंद्रियनिग्रह, शुद्ध बुद्धी—येथे येतात. जनक शुकाचा दृढ वैराग्यभाव ओळखतो; शुक आत्मदर्शनात स्थिर होऊन उत्तरेकडे व्यासांकडे परततो, संवाद सांगतो, आणि वैदिक शिष्य परंपरा व कर्मसेवा चालू ठेवतात।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । ततः स राजा सहितो मंत्रिभिर्द्विजसत्तम । पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यंतः पुराणि च ॥ १ ॥
सनंदन म्हणाले—त्यानंतर तो राजा, हे द्विजश्रेष्ठ, मंत्र्यांसह, पुरोहिताला पुढे करून आणि सर्व अंतःपुरातील जनांनाही सोबत घेऊन पुढे निघाला।
Verse 2
शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् । महदासनमादाय सर्वरत्नतम् ॥ २ ॥
अर्घ्य शिरावर धारण करून तो गुरुपुत्राजवळ गेला; आणि सर्व रत्नांनी विभूषित असे उत्तम महान आसनही (सादर करण्यासाठी) घेतले।
Verse 3
प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमोचितम् । तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिशास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ३ ॥
त्याने गुरुपुत्र शुकाला परम योग्य असे दान अर्पण केले; आणि शुक तेथे आसनस्थ झाल्यावर, कार्ष्णि-शास्त्रात सांगितलेल्या विधीनुसार त्याची सेवा-पूजा केली।
Verse 4
पाद्यं निवेद्य प्रथमं सार्ध्यं गां च न्यद्दे । स च तांमंत्रतः पूजां प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ ४ ॥
प्रथम पाद्य अर्पण केले; नंतर नैवेद्यासह गौही समर्पिली. मंत्रोच्चारयुक्त पूजा स्वीकारून द्विजोत्तम ब्राह्मणाचा विधिपूर्वक सत्कार झाला.
Verse 5
पर्यपृच्छन्महातेजाराज्ञः कुशलमव्ययम् । उदारसत्त्वाभिजनो राजापि गुरुसूनवे ॥ ५ ॥
त्या महातेजस्वीने राजाचे अव्यय कुशल-क्षेम विचारले. आणि उदार स्वभाव व कुलीन राजा देखील गुरुपुत्राचे कुशल-क्षेम विचारू लागला.
Verse 6
आवेद्य कुशलं भूमौ निषसाद तदाज्ञया । सोऽपि वैयासकिं भूयः पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । किमागमनिमित्येव पर्यपृच्छद्विधानवित् ॥ ६ ॥
कुशल-क्षेम सांगून तो त्यांच्या आज्ञेने भूमीवर बसला. मग विधिज्ञाने वैयासकीचे अव्यय कुशल पुन्हा विचारून म्हटले—“तुमच्या आगमनाचे कारण काय?”
Verse 7
शुक उवाच । पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः । विदेहराजोह्याद्योमे जनको नाम विश्रुतः ॥ ७ ॥
शुक म्हणाला—पित्याने मला सांगितले, ‘तुझे कल्याण होवो’; ते मोक्षधर्माच्या अर्थ-तत्त्वाचे जाणकार आहेत. विदेहराज जनक, जो प्रसिद्ध आहे, तो माझा प्रथम आदर्श आहे.
Verse 8
तत्र त्वं गच्छ तूर्णं वै स ते हृदयसंशयम् । प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च सर्वं छेत्स्यत्यसंशयम् ॥ ८ ॥
म्हणून तू तिथे त्वरेने जा; तो तुझ्या हृदयातील संशय छेदून टाकील. प्रवृत्ती व निवृत्ती—दोन्ही बाबतीत तो सर्व काही निःसंशय ठरवून देईल.
Verse 9
सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वा मुपप्रष्टुमिहागतः । तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ट यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ९ ॥
पित्याच्या आज्ञेने मी तुम्हाला विचारण्यासाठी येथे आलो आहे. म्हणून हे धर्मधारकांतील श्रेष्ठ, मला हे यथावद् व क्रमाने सांगावे।
Verse 10
किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः । कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा ॥ १० ॥
या जगात ब्राह्मणाचे कर्तव्य काय? मोक्ष नावाच्या परम ध्येयाचे स्वरूप काय? आणि मोक्ष कसा साधावा—ज्ञानाने की तपानेही?
Verse 11
जनक उवाच । यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छुणु । कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः ॥ ११ ॥
जनक म्हणाले—जन्मापासून येथे ब्राह्मणाने जे करावे ते ऐक. बाळा, उपनयन झाल्यावर तो वेदाध्ययनात निष्ठावान व्हावा।
Verse 12
तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चान्वितः । देवतानां पितॄणां च ह्यतृष्णश्चानसूयकः ॥ १२ ॥
तप, गुरुवृत्तीप्रमाणे आचरण आणि ब्रह्मचर्य यांनी युक्त होऊन, तो देवता व पितरांविषयीही तृष्णारहित राहील आणि दोषदृष्टी न ठेवणारा होईल।
Verse 13
वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्त्य च । अभ्यनुज्ञामनुप्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥ १३ ॥
नियमाने वेदांचे अध्ययन करून आणि गुरुदक्षिणा अर्पण करून, गुरूची आज्ञा मिळाल्यावर द्विजाने समावर्तन करून गृहाश्रमात प्रवेश करावा।
Verse 14
समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् । अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनादृते ॥ १४ ॥
ब्रह्मचर्य पूर्ण करून गृहस्थाश्रमात सदार, संयमी व मत्सररहित राहावे। विधिनुसार आहित अग्नींचे पालन करावे आणि कोणाचाही अनादर करू नये।
Verse 15
उत्पाद्य पुत्रपौत्रांश्च वन्याश्रमपदे वसेत् । तानेवाग्नीन्यथान्यायं पूजयन्नतिथिप्रियः ॥ १५ ॥
पुत्र-पौत्र उत्पन्न करून वनप्रस्थाश्रमात राहावे। अतिथिसत्कारप्रिय होऊन, त्याच पवित्र अग्नींची विधिपूर्वक पूजा करावी।
Verse 16
सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ १६ ॥
धर्म जाणणारा पुरुष विधिनुसार सर्व अग्नी आत्म्यात आरोपित करावा। मग द्वंद्वरहित व आसक्तिरहित होऊन ब्रह्माश्रमपदात निवास करावा।
Verse 17
शुक उवाच । उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शश्वते । न विना गुरुसंवासाज्ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥ १७ ॥
शुक म्हणाले—हृदयात प्रत्यक्ष व शाश्वत ज्ञान-विज्ञान उत्पन्न झाले तरी, गुरुसान्निध्याशिवाय ज्ञानाची खरी प्राप्ती होत नाही असे स्मरणात सांगितले आहे।
Verse 18
किमवश्यं तु वस्तव्यमाश्रमेषु न वा नृप । एतद्भवंतं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १८ ॥
हे नृपा! जे अनिवार्यपणे आचरावे लागते, ते आश्रमांतच की आश्रमांबाहेर? हे मी आपल्याला विचारतो; आपण सांगण्यास योग्य आहात।
Verse 19
जनक उवाच । न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत् । न विना गुरुसंबधाज्ज्ञानस्याधिगमस्तथा ॥ १९ ॥
जनक म्हणाले—ज्ञान व अनुभवरूप विज्ञान यांशिवाय मोक्षाची प्राप्ती होत नाही; तसेच गुरुसंबंधावाचून खरे ज्ञानही प्राप्त होत नाही।
Verse 20
आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते । विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तत्रोभयं त्यजेत् ॥ २० ॥
त्याच्यासाठी आचार्यच पार नेणारा; आणि ज्ञान येथे नौका म्हणतात. तत्त्व जाणून कृतकृत्य होऊन, पार उतरल्यावर साधनरूप गुरु व ज्ञान—दोन्हींचा त्याग करावा।
Verse 21
अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् । कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥ २१ ॥
लोकांची आणि कर्मप्रवाहाची अखंडता टिकविण्यासाठी मनुष्य शुभ-अशुभ कर्म करतो; आणि याच जीवनात ‘मोक्ष’ नावाचे फल प्राप्त होते।
Verse 22
भावितैः कारणैश्चार्यं बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं हि प्रथमाश्रमे ॥ २२ ॥
हे पूज्य, अनेक जन्मांच्या संसारयोनिंमध्ये साधलेले कारण (साधन) परिपक्व झाल्याने शुद्धात्मा पहिल्या आश्रमातही निश्चयाने मोक्ष प्राप्त करतो।
Verse 23
तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । त्रिधाश्रमेषु कोन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ॥ २३ ॥
ते तत्त्व प्राप्त करून मुक्त व कृतार्थ झालेल्या विवेकीसाठी—जो परमाला सर्वोच्च मानतो—तीनही आश्रमांत मग कोणता प्रयोजन उरतो?
Verse 24
राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विसर्जयेत । सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना ॥ २४ ॥
रजस-तमसजन्य दोष नित्य सोडावेत। सात्त्विक मार्गाचा आश्रय घेऊन आत्म्याने आत्म्याचे दर्शन घ्यावे॥
Verse 25
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नैव लिप्येत जले वारिचरगो यथा ॥ २५ ॥
सर्व भूतांत आत्मा व आत्म्यात सर्व भूतें असे पाहून तो लिप्त होत नाही; जसा पाण्यातील पक्षी पाण्याने भिजत नाही॥
Verse 26
पक्षीवत्पवनाद्वर्ध्वममुत्रानुंत्यश्नुते । विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः शुभसंगतः ॥ २६ ॥
तो पक्ष्यासारखा वाऱ्यावर उर्ध्व उडून परलोकी परम स्थिती प्राप्त करतो। देह टाकून पूर्ण मुक्त, द्वंद्वातीत व शुभाशी संयुक्त होतो॥
Verse 27
अत्र गाथाः पुरा गीताः श्रृणु राज्ञा ययातिना । धार्यते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥ २७ ॥
हे तात, आता राजा ययातिने पूर्वी गायिलेल्या या गाथा ऐक. मोक्षशास्त्रात पारंगत द्विज त्या जतन करून पठण करतात॥
Verse 28
ज्योतिश्चात्मनि नान्यत्र रत्नं तत्रैव चैव तत् । स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितर्चतसा ॥ २८ ॥
ज्योती आत्म्यातच आहे, अन्यत्र नाही; ते रत्नही तिथेच आहे. सुसमाहित चित्ताने उपासना करणारा ते स्वतः पाहू शकतो॥
Verse 29
न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः । यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते स तु ॥ २९ ॥
ज्याच्यामुळे कोणी भयभीत होत नाही आणि जो कोणासही भय मानत नाही; जो न इच्छा करतो न द्वेष करतो—तोच निश्चयाने ब्रह्मप्राप्त होतो।
Verse 30
यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । पूर्वैराचरितो धर्मश्चतुराश्रमसंज्ञकः ॥ ३० ॥
जेव्हा मनुष्य सर्व प्राण्यांप्रती पापभाव ठेवत नाही; तोच पूर्वजांनी आचरलेला धर्म—चतुराश्रमधर्म म्हणून प्रसिद्ध आहे।
Verse 31
अनेन क्रमयोगेन बहुजातिसुकर्मणाम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३१ ॥
या क्रमयोगाने, अनेक जन्मांच्या संचित सुकर्मांच्या बळावर—कर्माने, मनाने व वाणीने—तेव्हा ब्रह्मप्राप्ती होते।
Verse 32
संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम् । त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥ ३२ ॥
तपाने आत्म्याला संयमित करून, मोहिनी ईर्ष्या टाकून देऊन, काम व लोभ त्यागल्यावर—तो ब्रह्मत्व प्राप्त करतो।
Verse 33
यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाव्ययम् । समो भवति निर्द्वुद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३३ ॥
जेव्हा ऐकण्याजोग्या व पाहण्याजोग्या विषयांत, तसेच सर्व प्राण्यांत स्थित अव्यय तत्त्वाबद्दल, तो निर्द्वंद्व समभावी होतो—तेव्हा ब्रह्मप्राप्ती होते।
Verse 34
यदा स्तुति च र्निदां च समत्वेन च पश्यति । कांचनं चाऽयसं चैव सुखदुःखे तथैव च ॥ ३४ ॥
जेव्हा साधक स्तुती व निंदा समदृष्टीने पाहतो, आणि सुवर्ण व लोखंड तसेच सुख-दुःख यांनाही समान मानतो, तेव्हा तो खऱ्या समत्वात स्थित होतो।
Verse 35
शीतमुष्णं तथैवार्थमनंर्थं प्रियमप्रियम् । जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३५ ॥
तेव्हा शीत-उष्ण, लाभ-हानि, प्रिय-अप्रिय, तसेच जीवन-मरणही—हे सर्व ब्रह्मच आहे असे तो जाणतो; आणि तेव्हा तो ब्रह्मभावाला प्राप्त होतो।
Verse 36
प्रसार्येह यथांगानि कूर्मः संहरते पुनः । तर्थेद्रियाणि मनसा संयंतव्यानि भिक्षुणा ॥ ३६ ॥
जसा कासव पसरलेली अंगे पुन्हा आत ओढून घेतो, तसा भिक्षूने मनाच्या साहाय्याने इंद्रियांचे संयमन करावे।
Verse 37
तमः परिगतं वेश्य यथा दीपेन दृश्यते । तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ ३७ ॥
जसे अंधाराने वेढलेले वस्तू दीपाने दिसते, तसेच शुद्ध बुद्धिरूपी दीपाने आत्म्याचे दर्शन होऊ शकते।
Verse 38
एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतांवर । यञ्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेत्ति तद्भवान् ॥ ३८ ॥
हे बुद्धिमंतांतील श्रेष्ठ! हे सर्व मी तुमच्यात पाहतो; आणि जे काही आणखी जाणण्यासारखे आहे, तेही तुम्ही तत्त्वतः जाणता।
Verse 39
ब्रह्मर्षे विदितश्वासि विषयांतमुपागतः । गुरोश्चैव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥ ३९ ॥
हे ब्रह्मर्षे, तू खरोखरच सिद्ध व प्रसिद्ध आहेस; विषयांच्या मर्यादेपर्यंत पोहोचला आहेस। हे गुरुकृपेने आणि तुझ्या स्वतःच्या साधना-शिक्षणाने झाले आहे।
Verse 40
तस्य चैव प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुनेः । ज्ञानं दिव्यं समादीप्तं तेनासि विदितो विदितो मम ॥ ४० ॥
हे महामुने, त्याच्याच प्रसादाने तेजस्वी दिव्य ज्ञान प्रकट झाले आहे. त्या ज्ञानामुळे तू मला पूर्णपणे ज्ञात आहेस—होय, अगदी ज्ञात आहेस।
Verse 41
अर्धिकं तव विज्ञानमधि कावगतिस्तव । अधिकं च तवैश्वर्यं तञ्च त्वं नावबुध्यसे ॥ ४१ ॥
तुझे ज्ञान अजून अपूर्ण आहे, काव्याची गतीही मर्यादित आहे. तुझे ऐश्वर्य त्याहून अधिक आहे—पण तेही तू यथार्थपणे जाणत नाहीस।
Verse 42
बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वापि विमेषजात् । उत्पन्ने चापि विज्ञा ने नाधिगच्छंति तांगतिम् ॥ ४२ ॥
बाल्यभावामुळे, किंवा संशयामुळे, किंवा भयामुळे, किंवा क्षणिक चुकामुळे—ज्ञान उत्पन्न झाले तरी ते त्या परम गतीला पोहोचत नाहीत।
Verse 43
व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयाः । विमुच्य हृदयग्रंथीनार्तिमासादयंति ताम् ॥ ४३ ॥
शुद्ध व दृढ प्रयत्नाने, माझ्यासारखे—ज्यांचे संशय छिन्न झाले आहेत—हृदयाच्या ग्रंथी सैल करून ते त्या अवस्थेला पोहोचतात, जिथे सर्व दुःखाचा अंत होतो।
Verse 44
मवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबगुद्धिरलोलुपः । व्यवसायादृते ब्रह्यन्नासादयति तत्पदम् ॥ ४४ ॥
हे ब्रह्मन्! विवेकयुक्त, स्थिरबुद्धी व अलोलुप पुरुषही दृढ प्रयत्न (व्यवसाय) केल्यावाचून त्या परम पदास प्राप्त होत नाही।
Verse 45
नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति वस्तुषु । नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते ॥ ४५ ॥
तुझ्यासाठी सुख-दुःखात भेद नाही, वस्तूंमध्येही विशेष आस नाही। नृत्य-गीतांत उत्सुकता नाही, आणि राग (आसक्ती) उत्पन्न होत नाही।
Verse 46
न बंधुषु निबंधस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । पश्यामित्वां महाभाग तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिम् ॥ ४६ ॥
तुझा बंधूंमध्येही बंध नाही, आणि भयप्रसंगीही तुला भय नाही। हे महाभाग! निंदा व आत्मस्तुती समान मानणारा तुला मी पाहतो।
Verse 47
अहं च त्वानुपश्यामि ये चान्येऽपि मनीषिणः । आस्थितं परमं मार्गे अक्षयं चाप्यनामयम् ॥ ४७ ॥
मीही तुला पाहतो आणि इतर मनीषीही—तू परम मार्गावर दृढ स्थित आहेस; तो मार्ग अक्षय व निरामय (क्लेशरहित) आहे।
Verse 48
यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्चापदात्मकः । तस्मिन्वै वर्तसे विप्रकिमन्यत्परिपृच्छसि ॥ ४८ ॥
इथे ब्राह्मण ज्या फळाची इच्छा करतो—मोक्षासाठी व साधनामार्गाधिष्ठित—हे विप्र, तू त्यातच वर्ततोस. मग आणखी काय विचारतोस?
Verse 49
सनंदन उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कतात्मा कृतनिश्चयः । आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना ॥ ४९ ॥
सनंदन म्हणाले—हे वचन ऐकून तो कृतात्मा व दृढनिश्चयी झाला। आत्म्यात स्थित होऊन त्याने आत्म्यानेच आत्म्याचे दर्शन घेतले॥४९॥
Verse 50
कृतकार्यः सुखी शांतस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः । शैशिरं गिरिमासाद्य पाराशर्यं ददर्श च ॥ ५० ॥
कार्य पूर्ण करून तो सुखी व शांत झाला; मौन धारण करून उत्तरमुखी निघाला। शैशिर पर्वतास जाऊन त्याने पाराशर्य (व्यास) यांचे दर्शन घेतले॥५०॥
Verse 51
शिष्यानध्यापयंतं च पैलादीन्वेदसंहिताः । आरर्णेयो विशुद्धात्मा दिवाकरसमप्रभः ॥ ५१ ॥
ते पैल आदी शिष्यांना वेदसंहिता अध्यापन करीत होते. तो आरर्णेय, विशुद्धात्मा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होता॥५१॥
Verse 52
पितुर्जग्राह पादौ चज सादरं हृष्टमानसः । ततो निवेदयामास पितुः सर्वमुदारधीः ॥ ५२ ॥
हर्षित मनाने त्याने आदरपूर्वक पित्याचे चरण धरले. मग उदारबुद्धीने पित्याला सर्व काही निवेदन केले॥५२॥
Verse 53
शुको जनकराजेन संवादं मोक्षसाधनम् । तच्छ्रत्वा वेदकर्तासौ प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥ ५३ ॥
शुकाने जनकराजास मोक्षसाधन असा संवाद सांगितला. ते ऐकून वेदकर्ता (व्यास) अंतःकरणाने अत्यंत हर्षित झाले॥५३॥
Verse 54
समालिंग्य सुतं व्यासः स्वपार्श्वस्थं चकार च ॥ ५४ ॥
पुत्राला प्रेमाने आलिंगन देऊन व्यासांनी त्याला आपल्या पार्श्वाशी अगदी जवळ बसविले।
Verse 55
ततः पैलादयो विप्रा वेदान् व्यासादधीत्य च । शैलश्रृंगाद्भुवं प्राप्ता याजनाध्यापने रताः ॥ ५५ ॥
त्यानंतर पैल आदी विप्रांनी व्यासांकडून वेदांचे अध्ययन करून पर्वतशिखरावरून भूमीवर येऊन परार्थ यज्ञ करविणे व वेद अध्यापन यात तत्पर झाले।
Frequently Asked Questions
It establishes śāstric hierarchy and epistemic legitimacy: knowledge of mokṣa is approached through proper guru-honor (arghya, pādya, mantra-pūjā, dāna). The ritual reception frames the ensuing teaching as authorized transmission rather than mere debate.
It integrates both: Janaka presents krama (stage-wise discipline) and acknowledges action’s role in sustaining worlds, yet insists mokṣa is impossible without knowledge grounded in guru-relationship; once realization is complete, the means (including conceptual supports) are relinquished.
It allows for early liberation—potentially even in the first āśrama—when purified causes from many births mature, while also teaching the normative āśrama ladder as a disciplined pathway for most aspirants.