Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’
नारद सांगतात की त्रिताप-निवारणाचे उपाय ऐकूनही मन अस्थिर आहे; दुष्टांची निंदा व क्रूरता कशी सहन करावी? सूत सनंदनांचा प्रसंग आणतात. सनंदन राजा भरत (ऋषभवंशज) यांची कथा सांगतात—भरत धर्माने राज्य करून अधोक्षज वासुदेवाची भक्ती करतात व शालग्राम येथे संन्यास घेऊन नित्यपूजा-व्रत-नियम पाळतात. भयाने गर्भिणी हरिणीचा गर्भपात होतो; भरत शावक वाचवून त्याच्यावर आसक्त होतात आणि अंतकाळी त्याचाच स्मरण झाल्याने मृगयोनीत जन्म घेतात. पूर्वजन्मस्मृतीने शालग्रामला परतून प्रायश्चित्त करतात व ज्ञानयुक्त ब्राह्मण होतात. जडासारखा वावर करून लोकअपमान सहन करतात आणि सौवीरराजाकडून पालखी वाहण्यास लावले जातात. असमान वाहण्याच्या तक्रारीवर ते कर्तृत्व व देहाभिमानावर तत्त्वविचार सांगतात—भार देहाच्या अवयवांवर व पृथ्वीवर आहे; बल-दुर्बलता गौण; सर्व जीव कर्मानुसार गुणप्रवाहात चालतात; आत्मा शुद्ध, निर्विकार, प्रकृतीपलीकडे; ‘राजा’ ‘वाहक’ ही नावे कल्पित; म्हणून ‘मी’ व ‘माझे’ ही भावना तत्त्वविचाराने नष्ट होते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रांतं न स्थितिं लभतेंऽजसा ॥ १ ॥
नारद म्हणाले—हे महामाग! त्रिविध तापांचे उपचार मी ऐकले; तरीही माझे मन भ्रमित आहे आणि सहज स्थैर्य मिळत नाही।
Verse 2
आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद ॥ २ ॥
हे ब्रह्मन्! दुष्ट जनांचे क्रूर आचरण आणि स्वतःच्या आत्मसन्मानाचा अपमान मनुष्यांनी कसा सहन करावा? हे मानद, ते मला सांगावे।
Verse 3
सूत उवाच । तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनंदनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भरतचेष्टितम् ॥ ३ ॥
सूत म्हणाले—नारदांनी सांगितलेले ऐकून ब्रह्मपुत्र सनंदन हर्षयुक्त झाला आणि भरताच्या आदर्श चरित्राचे स्मरण करून मग बोलला।
Verse 4
सनंदन उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रांतमास्थानं लभते भृशम् ॥ ४ ॥
सनंदन म्हणाले—इथे मी तुला एक प्राचीन इतिहास सांगतो; तो ऐकल्यावर तुझे भ्रमित मन दृढपणे योग्य स्थानी स्थिर होईल।
Verse 5
आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ट भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ ५ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! पूर्वी काळी ऋषभाचा पुत्र भरत नावाचा एक राजा होता; त्याच्या नावावरूनच हा प्रदेश ‘भारतखण्ड’ म्हणून ओळखला जातो।
Verse 6
स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृवद्रंजयन् प्रजाः ॥ ६ ॥
त्या राजाने पितृ-पैतामह परंपरेने राज्य मिळवून धर्माने राज्यकारभार केला आणि पित्याप्रमाणे प्रजेला आनंदित ठेवून तिचे पालन केले।
Verse 7
ईजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवंतमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः ॥ ७ ॥
त्याने विविध यज्ञांनी भगवान् अधोक्षजाची आराधना केली। सर्व देवांचा आत्मस्वरूप तोच आहे असे ध्यान करीत, अनेक कर्मांतही त्याची बुद्धी त्याच्यातच स्थिर राहिली॥
Verse 8
ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम् ॥ ८ ॥
त्यानंतर पुत्र उत्पन्न करून तो विषयांपासून विरक्त झाला। राज्य सोडून तो विद्वान पुलस्त्यपुत्राच्या आश्रमास गेला॥
Verse 9
शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने ॥ ९ ॥
शालग्राम हे महान् क्षेत्र असून मुमुक्षु जनांनी सेविलेले आहे। हे मुने, तेथे तो तपस्वी होऊन भगवान विष्णूची आराधना करू लागला॥
Verse 10
चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मलेऽभलि नारद ॥ १० ॥
हे नारद, भक्तिभावाने जे मिळेल त्याच सपर्येने त्याने पूजा केली। आणि नित्य सकाळी निर्मळ पाण्यात उत्तम स्नान करून नित्यकर्मे आचरित राहिला॥
Verse 11
उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ११ ॥
भक्तीने सूर्यदेवापुढे उभे राहून परम ब्रह्माचे अविनाशी अक्षर जपावे व स्तुती करावी। नंतर आश्रमात येऊन जगत्पती वासुदेवाची पूजा करावी॥
Verse 12
समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः ॥ १२ ॥
स्वतः गोळा केलेल्या समिधा, कुश, मृत्तिका इत्यादी द्रव्यांनी, तसेच फळे, फुले, पाने आणि तुलसीसह स्वच्छ जलाने, विधिपूर्वक भगवंताची पूजा करावी।
Verse 13
पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः ॥ १३ ॥
तो संयमी व शुद्ध होऊन पूजा करीत होता, भक्तीच्या विस्ताराने परिपूर्ण; एकदा तो महाभाग पहाटे स्नान करून मन एकाग्र करून बसला।
Verse 14
चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता ॥ १४ ॥
चक्रनदीत ती पाण्यात निमग्न होऊन जप करीत तीन मुहूर्त उभी राहिली; नंतर तहान लागल्याने पाणी प्यायला त्या तीरावर आली।
Verse 15
आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया ॥ १५ ॥
हे ब्राह्मण! प्रसवाच्या जवळ आलेली एक हरिणी वनातून बाहेर आली; मग तिथेच, तिच्या पिण्याने जवळजवळ संपलेल्या पाण्याजवळ, तिने प्रसव केला।
Verse 16
सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम् ॥ १६ ॥
सिंहाचा गर्जन अत्यंत प्रचंड होता, सर्व प्राण्यांना भय देणारा; तो नाद ऐकताच ती उडी मारून नदीच्या सखल तटावर पोहोचली।
Verse 17
अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ॥ १७ ॥
तीने अतिशय घाईने वर चढल्यामुळे तिचा गर्भ नदीत पडला. प्रवाहाच्या वेगाने वाहत तो लाटांच्या माळेत बुडून गेला।
Verse 18
जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुंगाक्रणेन च ॥ १८ ॥
भरताने गर्भातून पडलेले ते मृगपिल्लू उचलून घेतले. गर्भपाताच्या दुःखाने आणि उंच करुण आक्रोशाने तो व्याकुळ झाला।
Verse 19
मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ॥ १९ ॥
हे मुनीन्द्र! ती हरिणी कोसळली आणि मरण पावली. ती मृत हरिणी पाहून तपस्वी झालेला राजा अत्यंत शोकाकुल झाला।
Verse 20
मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः ॥ २० ॥
मृगपिल्लू जवळ घेऊन तो राजा आपल्या आश्रमात परत आला. आणि दररोज तो त्या मृगपोताची सेवा-संभाळ करीत राहिला।
Verse 21
पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यंतं तृणानि गहनेषु सः ॥ २१ ॥
हे मुने! पोषण मिळत राहिल्याने आणि सतत सांभाळल्याने तो वाढू लागला. तो आश्रमाच्या सीमेपर्यंत फिरत, दाट झुडपांत गवत चरू लागला।
Verse 22
दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम् ॥ २२ ॥
तो दूरवर गेला, पण वाघाच्या भयाने पुन्हा परत आला। सकाळी निघून फार दूर जाई, तरी संध्याकाळी पुन्हा आश्रमात येई॥२२॥
Verse 23
पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजांतरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि ॥ २३ ॥
पुन्हा भरताच्या आश्रमात—कुटिरांच्या मध्ये—त्याचे चित्त त्या हरिणाकडेच वारंवार वळे; तो कधी दूर, कधी जवळ फिरत असे॥२३॥
Verse 24
आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबांधवः ॥ २४ ॥
हे मुने, तेथे त्याचे चित्त फार आसक्त झाले; पण अच्युत प्रभूवर तशी आसक्ती झाली नाही. राज्य व पुत्राचा त्याग करून, उरलेले सर्व बंधूही सोडून दिले तरी, अविनाशी परमेश्वरावर मन समभावे न लागले॥२४॥
Verse 25
ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः ॥ २५ ॥
त्या हरिणपिल्लावर त्याने मोठ्याने ममत्व धरले आणि म्हणू लागला—“काय लांडग्यांनी खाल्ले का? वाघांनी पकडले का? की सिंहाने पाडले?”॥२५॥
Verse 26
चिरायमाणे निष्कांते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ २६ ॥
तो बराच वेळ बाहेर न आल्यावर तिच्या मनात विचार आला—“त्याला काही झाले की काय?” आणि तो मृग प्रेम-आनंदाने प्रसन्न मुख करून तिच्या बाजूलाच उभा राहिला॥२६॥
Verse 27
समाधिभंगस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सोऽथ कालं चक्रे महीपतिः ॥ २७ ॥
त्याची समाधी भंग पावली, कारण ममत्वाने (‘माझे’पणाने) त्याचे मन ओढले गेले. काळ पुढे सरकत असता तो महीपति राजा देखील यथाकाळ कালের अधीन होऊन अंत पावला।
Verse 28
पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि ॥ २८ ॥
जसा पिता स्नेहाने पुत्राकडे पाहतो, तसा तो मृगपिल्लाकडे पाहू लागला. त्या क्षणी त्याला फक्त हरिणच दिसले; आणि प्राण सोडतानाही त्याचे मन त्याच्यातच स्थिर राहिले।
Verse 29
मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम ॥ २९ ॥
हे मुने, तशीच भावना धरल्यामुळे तो मृग झाला. हे द्विजोत्तम, पूर्वजन्माचे स्मरण असल्याने तो संसाराच्या बंधनाने व्याकुळ झाला।
Verse 30
विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् ॥ ३० ॥
तो पुन्हा मातेला मागे ठेवून शालग्रामास गेला. तेथे कोरडे गवत व पाने खाऊन, स्वतःचे पोषण करून तो राहू लागला।
Verse 31
मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः ॥ ३१ ॥
मृगत्वास कारणीभूत कर्माचे त्याने प्रायश्चित्त केले. तेथे देह टाकून तो जातिस्मर असा द्विज म्हणून पुन्हा जन्मला।
Verse 32
सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३२ ॥
तो सदाचारयुक्त व शुद्ध यज्ञकर्त्यांच्या श्रेष्ठ कुळात जन्मला; सर्वविद्यांनी संपन्न आणि सर्व शास्त्रार्थतत्त्वांचा यथार्थ जाणकार होता।
Verse 33
अपश्यत्स मुनिश्रेष्टः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने ॥ ३३ ॥
तेव्हा त्या मुनिश्रेष्ठाने आपला आत्मा प्रकृतीच्या पलीकडे असल्याचे दर्शन घेतले; आणि हे महामुने, आत्मसाक्षात्कारजन्य ज्ञानाने द्वेषादी क्लेश निवळले।
Verse 34
सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम् ॥ ३४ ॥
त्या महामतीने सर्व भूतांना अभेदभावाने पाहिले; तरीही उपनयनसंस्कार झाल्यावरसुद्धा गुरूंनी सांगितलेली श्रुती त्याने अभ्यासली नाही।
Verse 35
न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तोऽपि बहुशः किंचिज्जंड वाक्यमभाषत ॥ ३५ ॥
तो न नियत कर्मांकडे पाहत असे, न शास्त्रे स्वीकारत असे; आणि वारंवार सांगितले तरी तो थोडीशीच जड, अर्थहीन वाणी बोले।
Verse 36
तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनांबरधृङ् मुने ॥ ३६ ॥
त्याची वाणीही संस्कारगुणरहित, ग्राम्य बोलीने मिसळलेली होती; आणि हे मुने, त्याचे रूपही विस्कटलेले व तो मळके वस्त्र धारण करी।
Verse 37
क्लिन्नदंतांतरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ॥ ३७ ॥
दातांच्या फटीत मळ साचून तो अशुद्ध दिसला तर नगरातील लोक सर्व त्याचा तिरस्कार करतात; कारण अशा अपमानाने योगसिद्धी व समृद्धीची मोठी हानी होते।
Verse 38
जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥ ३८ ॥
लोकांनी अवमान केला तरी योगी योगसिद्धी प्राप्त करतो. म्हणून योगीने सत्पुरुषांचा धर्म न दूषित करता आचरण करावे.
Verse 39
जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिंत्येत्थं महामतिः ॥ ३९ ॥
लोकांनी त्याला तुच्छ मानले आणि संगतही टाळली तरी महामती पुरुषाने हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) यांच्या वचनाचा असा विचार करावा.
Verse 40
आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुंक्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान् ॥ ४० ॥
त्याने लोकांसमोर स्वतःला जड व उन्मत्तासारखे दाखवले; आणि तो रूक्ष आहार करी—उकडलेल्या धान्याचे गोळे, भाजी, वनफळे व विखुरलेले कण खात असे.
Verse 41
यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबांधवैः ॥ ४१ ॥
मनुष्य जे काही धन मिळवतो ते काळाचेच फल असून ते निश्चयच अनेकांनी उपभोगले जाते. पिता निवर्तल्यावर तेच धन पुढे भाऊ, चुलतभाऊ व इतर बांधवांच्या उपयोगी पडते.
Verse 42
कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि ॥ ४२ ॥
शेतमजुरी इत्यादी कष्टप्रद परिश्रमात राबविला जाऊन, निकृष्ट व रूक्ष अन्नावर पोसला गेला; त्याचे अवयव कोरडे‑कृश झाले आणि तो कामात जड व मंद झाला।
Verse 43
सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ॥ ४३ ॥
तो सर्व लोकांना उपयोगी असा सेवक झाला; वेतन म्हणून फक्त अन्नच मिळे. तरीही तो तसाच असंस्कृत राहिला—विप्रस्वभाव असूनही अयोग्य वर्तन करू लागला।
Verse 44
क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गंतुं कृतमतिर्द्विज ॥ ४४ ॥
हे द्विजा! सौवीर राज्याच्या क्षत्त्याने त्याला वेठबिगारीस योग्य मानले. राजा पालखीत बसून प्रवासास निघण्याचा निश्चय करून होता।
Verse 45
बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति ॥ ४५ ॥
इक्षुमती नदीच्या तीरावर कपिल ऋषींचा श्रेष्ठ आश्रम होता. (तो विचार करू लागला:) ‘दुःखाने भरलेल्या या संसारात मनुष्यांचे खरे श्रेय तरी काय?’
Verse 46
प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ॥ ४६ ॥
मोक्षधर्म जाणणाऱ्या कपिल नामक महामुनींना विचारावे या इच्छेने, क्षत्त्याच्या आज्ञेने प्रवृत्त होऊन तो त्याची पालखी वाहू लागला।
Verse 47
नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥ ४७ ॥
विष्टि नावाच्या अशुभ प्रभावाने ग्रासलेल्या लोकांत व इतरांतही, मध्यभागी असूनसुद्धा तो मुनि, हे ब्राह्मण, विष्टिने पकडला—जो सर्वज्ञानाचा एकमेव पात्र होता।
Verse 48
जातिस्मरोऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम् ॥ ४८ ॥
तो जातिस्मर, पापक्षयाची इच्छा धरून, तिच्याशी विवाह करून बसला। नंतर जडासारखी गती करून तो तिथेच राहिला, जणू युगभर फक्त पाहतच होता।
Verse 49
कुर्वन्मतिमतां श्रेष्टस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमं शिबिकागतम् ॥ ४९ ॥
मतिमंतांतील श्रेष्ठ तो विचार करीत असताना, इतर मात्र घाईने पुढे गेले. तेव्हा राजाने पालखीची विषम हालचाल पाहून लक्ष दिले.
Verse 50
किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् ॥ ५० ॥
तो म्हणाला, “हे काय? अरे पालखीवाहकांनो, सम चाल करा.” पुन्हा तशीच पालखी विषम होताना पाहून तो हसला.
Verse 51
नृपः किमेऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम् ॥ ५१ ॥
राजा म्हणाला, “हे काय? तुम्ही वेगळ्याच रीतीने चालत आहात.” भूपतीचे असे शब्द वारंवार ऐकून पालखीवाहक म्हणाले, “हा चालतो आहे,” आणि ते न घाई करता पुढे गेले.
Verse 52
राजोवाच । किं श्रांतोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे ॥ ५२ ॥
राजा म्हणाला—मार्ग तर थोडाच आहे, तरी माझी शिबिका वाहून तू थकलास काय? परिश्रम सहन होत नाही काय? तू बलवान नाहीस काय? तुला पाहता तसा दिसत नाहीस।
Verse 53
ब्राह्मण उवाच । नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रांतोऽस्मि न चायासो वोढान्योऽस्ति महीपते ॥ ५३ ॥
ब्राह्मण म्हणाला—मी मद्यपी नाही, आणि तुमची शिबिका वाहणारा देखील नाही। मी थकलो नाही, मला कष्टही नाहीत, हे राजन्। वाहक तर दुसराच आहे।
Verse 54
राजोवाच । प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ ५४ ॥
राजा म्हणाला—प्रत्यक्ष दिसते की आजही शिबिका तुझ्यावर जड आहे। देहधाऱ्यांना भार वाहताना श्रम आणि ओझे नक्कीच होते।
Verse 55
ब्राह्मण उवाच । प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ ५५ ॥
ब्राह्मण म्हणाला—हे भूप! तुम्ही जे प्रत्यक्ष पाहिले आहे तेच सांगा। ‘बलवान’ आणि ‘दुर्बल’ ही विशेषणे नंतर, गौण भेद म्हणून सांगायची असतात।
Verse 56
त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् श्रृणोतु वचनं मम ॥ ५६ ॥
‘शिबिका तू वाहिली’—ही समज आजही तुझ्यात ठसलेली आहे; पण ती खोटी आहे। या विषयात माझे वचन ऐक।
Verse 57
भूमौ पादयुगं चाथ जंघे पादद्वये स्थिते । ऊरु जंघाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ ५७ ॥
भूमीवर पादयुगल ठेवले आहे; त्या दोन पायांवर जंघा उभ्या आहेत। जंघांवर ऊरू टेकले आहेत आणि त्यांचा आधार उदर (धड) आहे।
Verse 58
वक्षस्थलं तथा बाहू स्कंधौ चोदरसंस्थितौ । स्कंधाश्रितयें शिबिका ममाधारोऽत्र किंकृतः ॥ ५८ ॥
वक्षस्थळ, बाहू आणि स्कंध—हे सर्व उदरावर स्थित आहेत। ही शिबिका स्कंधांवर आधारलेली आहे; मग येथे ‘मी’चा आधार काय, आणि खरेतर वाहिले जाते ते कोण?
Verse 59
शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा ॥ ५९ ॥
जर शिबिकेत बसलेले हे शरीर ‘तू’ म्हणून ओळखले, तर तिथेही म्हणता येईल—‘तू तिथे आणि मी इथे’; पण खरे तत्त्व याहून वेगळे आहे।
Verse 60
अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम् ॥ ६० ॥
हे पार्थिवा! मी, तू आणि इतर सर्व—वृक्षादि स्थावरही—हा सारा जीवसमूह गुणांच्या प्रवाहात पडून परिवर्तनाकडे वाहत जातो।
Verse 61
कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जंतुषु ॥ ६१ ॥
हे पृथ्वीपते! सत्त्वादि हे गुणही कर्माच्या अधीन आहेत। अविद्येमुळे कर्म साठते आणि तेच कर्म सर्व जंतूंमध्ये अपवादाविना प्रवृत्त राहते।
Verse 62
आत्मा शुद्धोऽक्षरः शांतो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजंतुषु ॥ ६२ ॥
आत्मा शुद्ध, अक्षर व शांत आहे; तो निर्गुण असून प्रकृतीच्या पलीकडे आहे. सर्व जीवांत स्थित त्या एक आत्म्यास ना वाढ आहे ना घट।
Verse 63
यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ ६३ ॥
हे नृपा! जेव्हा त्याला ना वाढ आहे ना घट, तरीही तू बालिश आहेस. कोणत्या युक्तीने तू असे बोललास?
Verse 64
भूपादजंघाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कंधे तदा भारः समस्त्वया ॥ ६४ ॥
ही शिबिका भूमीवर—पाय, पिंडरी, कटी, उरू, जठर इत्यादींवर—आधारलेली असता अनेकांचा आधार असतो; पण ती जेव्हा तुझ्या खांद्यावर ठेवली जाते, तेव्हा सर्व भार तूच वाहतोस.
Verse 65
तथान्यजंतुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसंभवोऽपि च ॥ ६५ ॥
हे भूपा! तसेच ही शिबिका आणि तिचे वहन करणे हेही केवळ इतर जीवांचेच (कार्य) आहे. पर्वत, वृक्ष व गृहातून जे काही उत्पन्न होते, तेही पृथ्वीपासूनच जन्मते.
Verse 66
यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया ॥ ६६ ॥
हे नृपा! जसा मनुष्याचा पृथक्-भाव प्राकृत करणांमुळे उत्पन्न होतो, तसाच ‘अतिमहान भार’ हाही केवळ कल्पना आहे. सांगा, हे राजन्, तुमचा कोणता भार मी वाहू?
Verse 67
यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ॥ ६७ ॥
ज्या द्रव्यापासून ही पालखी बनली आहे, त्याच द्रव्यापासून सर्व भूतांचा समुदायही आहे. तुमच्या उपदेशाने समत्वदृष्टीने या अखिल जगाचे माझे ज्ञान अधिक दृढ झाले आहे.
Verse 68
सनंदन उवाच । एवमुक्त्वाऽभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सोऽपि राजाऽवतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ ६८ ॥
सनंदन म्हणाले: असे बोलून तो ब्राह्मण मौन झाला आणि पालखी वाहतच राहिला. राजा देखील त्वरेने जमिनीवर उतरून धावत जाऊन त्याचे चरण धरू लागला.
Verse 69
राजोवाच । भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः ॥ ६९ ॥
राजा म्हणाला: अरे अरे! पालखी खाली ठेव आणि माझ्यावर कृपा कर, हे द्विजा. सांग—तू कोण आहेस, जो येथे या दीन वेषात उभा आहेस?
Verse 70
यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ ७० ॥
हे विद्वन्, तुम्ही कोण, भवानीचे अपत्य कोण, आणि तुमच्या येण्याचे कारण काय—हे सर्व मला सांगा; कारण मी तुमचे वचन ऐकण्यास उत्सुक आहे.
Verse 71
ब्राह्मण उवाच । श्रूयतां कोऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ ७१ ॥
ब्राह्मण म्हणाला: ऐका. हे राजन्, ‘मी कोण आहे’ असे तसे सांगणे शक्य नाही. सर्वत्र येणे-जाणे हे काही ना काही प्रयोजनामुळेच घडते.
Verse 72
सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जंतुर्देहादिमृच्छति ॥ ७२ ॥
सुख-दुःखांचा उपभोग हाच देह इत्यादींच्या प्राप्तीचे कारण आहे। धर्म-अधर्मातून उत्पन्न फळे भोगण्यासाठी जीव देहादि अवस्था प्राप्त करतो॥७२॥
Verse 73
सर्वस्यैव हि भूपाल जंतोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ ७३ ॥
हे भूपाल! सर्वत्र प्रत्येक जीवासाठी धर्म व अधर्म हेच कारण आहेत; म्हणून वेगळे ‘कारण’ कुठून विचारावे?॥७३॥
Verse 74
राजोवाच । धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहांतरागमः ॥ ७४ ॥
राजा म्हणाला—धर्म व अधर्म हेच निःसंशय सर्व कर्मे व त्यांच्या फळांचे कारण आहेत; आणि भोगासाठीच जीव एका देहातून दुसऱ्या देहात जातो॥७४॥
Verse 75
यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते ॥ ७५ ॥
आपण जे सांगितले—‘मी कोण?’ हा आत्मविचार—तो नीट सांगता किंवा पूर्ण ऐकता येत नाही; तरीही त्याचा पाठपुरावा करण्याची माझी इच्छा जागी झाली आहे॥७५॥
Verse 76
योऽस्ति योऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विजा ॥ ७६ ॥
हे ब्राह्मण! ‘जो आहे’ आणि ‘जो मी आहे’ हे तत्त्व शब्दांत सांगता येत नाही. हे द्विजांनो! आत्म्यावरच ‘मी’ हा शब्द लावणे दोषकारक नाही॥७६॥
Verse 77
ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः ॥ ७७ ॥
ब्राह्मण म्हणाले— ‘मी शब्द आहे’ असे म्हणणे दोषकारक आहे; आत्म्याविषयी तसे नाही. अनात्म्यात आत्मज्ञानाचा आरोप करणे हा दोष; ‘शब्द’ ही श्रुतीने मान्य केलेली केवळ संज्ञा आहे.
Verse 78
जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दंतौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ ७८ ॥
हे नृपा! जिभा ‘मी बोलते’ असे म्हणते; दात, ओठ आणि तालूही साथ देतात. तरी ‘मी’ हा अभिमान जिभेमुळेच व्यक्त होतो; हे सर्व वाणी निर्माण करण्याचे सहाय्यक हेतू आहेत.
Verse 79
किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते ॥ ७९ ॥
ती कारणांच्या आधाराने का बोले? वाणी स्वतःच म्हणते— ‘मी वाणी आहे’. तरीही ‘मी वाणी आहे’ असे म्हणणे योग्य नाही.
Verse 80
पिंडः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ॥ ८० ॥
हे राजन्! शिर, हात इत्यादी लक्षणांनी युक्त हा देहपिंड पुरुष (आत्मा) यापासून वेगळा आहे; मग ‘मी’ ही संज्ञा मी याला कुठे योग्य रीतीने लावू?
Verse 81
यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहोऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते ॥ ८१ ॥
हे पार्थिवसत्तम! माझ्यापेक्षा कोणी पर असा असेल तर इतरांनी असे म्हणणे शक्य आहे; पण ‘मी देह नाही’ असे विधान दुसऱ्याने करणे योग्य नाही.
Verse 82
यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ ८२ ॥
जेव्हा सर्व देहांत एकच पुरुष (आत्मा) स्थित आहे असे ज्ञान होते, तेव्हा “तू कोण, मी कोण” हे बोलणे निष्फळ ठरते।
Verse 83
त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ ८३ ॥
तू राजा, ही पालखी, आणि आम्ही तिचे वाहक—पुढे पुढे चालणारे; तरीही तुझे हे ‘राजेपण’ खरे नाही, म्हणून परमार्थाने तू राजा म्हणवला जात नाहीस।
Verse 84
वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ ८४ ॥
वृक्षापासून लाकूड, आणि त्या लाकडापासून ही पालखी बनली, ज्यावर तू बसला आहेस; मग हे नृपा, आता तिच्यात ‘वृक्ष’ हे नाव कुठे, किंवा ‘लाकूड’ हे नाव तरी कुठे?
Verse 85
वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ ८५ ॥
हे महाराज, तू वृक्षावर चढला असता लोक तुला संबोधत नाहीत; आणि तू पालखीत बसला असता, कोणीही तुला जमिनीवर असल्याप्रमाणे हाक मारत नाही।
Verse 86
शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्टानन्ददाशिबिका त्वया ॥ ८६ ॥
ही पालखी फक्त लाकडांच्या तुकड्यांचा संघात आहे, ‘पालखी’ या नावासाठीच रचलेली; हे नृपश्रेष्ठा, तू तिचा शोध घे—ती विवेक देऊन बोध व आनंद प्रदान करील।
Verse 87
एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ ८७ ॥
याचप्रमाणे छत्र व त्याच्या शलाका यांचे वेगळेपण नीट तपासून पाहा। “छत्र कुठून जन्मले?”—हा न्याय तुझ्यावरही आणि माझ्यावरही तसाच लागू होतो।
Verse 88
पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुंजरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ ८८ ॥
पुरुष-स्त्री, गाय-बकरी-घोडा, हत्ती-पक्षी-वृक्ष—ही सर्व लोकसंज्ञा देहांशी संबंधित आहेत; आणि त्या कर्महेतूंमुळे उत्पन्न झालेल्या जाणाव्यात।
Verse 89
पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ ८९ ॥
आत्मा खरेतर देव नाही, नर नाही, पशू नाही, आणि वृक्षही नाही। हे राजन्, हे फक्त शरीराच्या आकृतीचे भेद आहेत; ते कर्मयोनीतून उत्पन्न होतात।
Verse 90
वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम् ॥ ९० ॥
लोक ज्याला ‘राजा’ म्हणून वस्तुरूप मानतो, आणि जे ‘राजा व भट’ (सेवकवर्ग) असे बनलेले दिसते, तसेच अशा रीतीने जे काही ‘शासक’ मानले जाते—ते परम सत्य नाही; ते कल्पनामय आहे।
Verse 91
यस्तु कालांतरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ ९१ ॥
परंतु जे काही काळानंतर ‘नष्ट’ असे म्हणवले जाते—परिणाम इत्यादींमुळे उत्पन्न होऊन—हे नृप, ती वस्तु नेमकी काय आहे?
Verse 92
त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम् ॥ ९२ ॥
तू सर्व शोकांचा राजा आहेस; पित्याचा पुत्र, शत्रूचा शत्रू आहेस। पत्नीचा पती आणि पुत्राचा पिता आहेस। हे भूप, तू खरे तर कोण आहेस? मी तुला सांगतो।
Verse 93
त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते ॥ ९३ ॥
हे तुझे शिर काय? आणि खरेच तुझे ‘शिर’ तरी काय—तसेच तुझे उदर काय? हे पाय व इतर अवयव काय आहेत? हे महीपते, तुझे खरे ‘आपले’ काय आहे?
Verse 94
समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिंतय पार्थिव ॥ ९४ ॥
तू सर्व अवयवांपासून व त्यांच्या घटकांपासून वेगळा, पृथक् असा स्थित आहेस। म्हणून हे पार्थिव, ‘मी कोण?’ या विचारात निपुण होऊन गाढ चिंतन कर।
Verse 95
एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम् ॥ ९५ ॥
तत्त्व असे निश्चित झाल्यावर, हे नृपते, ‘मी’ आणि ‘माझे’ ही भावना कशी धरता येईल, जणू ती वेगळ्या प्रयत्नाने निर्माण व टिकवायची गोष्ट आहे?
Frequently Asked Questions
The chapter frames the danger not in compassion itself but in mamatā (possessive ‘mine-ness’) that displaces devotion to Acyuta; the mind’s fixation at death (antya-smṛti) crystallizes karmic continuity, demonstrating how attachment can redirect the trajectory of sādhana into saṃsāra.
It dismantles the assumption of a fixed agent (‘I carry’/‘you are carried’) by tracing ‘burden’ through bodily parts and material supports, then relocating reality in the nirguṇa Ātman beyond Prakṛti; social identities like ‘king’ and ‘bearer’ are shown as conceptual designations that dissolve under tattva-vicāra.