Shloka 58

Adhyaya 58 — The Kurma-Form of Narayana: Mapping Bharata through Nakshatras, Regions, and Planetary Afflictions

Sanskrit

स्वर्क्षैरशोभनैरजन्तोः सामान्यं इति भीतिदम् ।

ग्रहैर्भवति पीडोत्थमल्पायासमशोभनम् ॥

Transliteration

svarkṣairaśobhanairjantoḥ sāmānyamiti bhītidam / grahairbhavati pīḍotthamalpāyāsamaśobhanam

Translation

स्वतःच्या अशुभ नक्षत्रांमुळे मनुष्यास सामान्य भय उत्पन्न होते; परंतु ग्रहांमुळे अल्प प्रयत्नातच अनिवार्यप्राय क्लेशजन्य अशुभ फल उद्भवते।

Word by Word

• स्वर्क्षैः: by one’s own stars (natal constellations)
• स्वर्क्षैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: स्व-ऋक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; ‘स्व’(own) + ‘ऋक्ष’(nakṣatra)

• अशोभनैः: inauspicious
• अशोभनैः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ-शोभन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; नञ्-प्रत्यय (negation)

• जन्तोः: of a person/creature
• जन्तोः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: जन्तु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• सामान्यम्: common (general) [result]
• सामान्यम्: Pradhāna-vākya-bhāga (विधेय/प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: सामान्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; here predicate-noun

• इति: thus
• इति: Sambandha (वाक्य-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: इति-इत्यादि अव्यय; quotative particle

• भीतिदम्: fear-causing
• भीतिदम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भीति-द (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘भीतेः दम्’ = giving fear

• ग्रहैः: by planets
• ग्रहैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: ग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन

• भवति: becomes/arises
• भवति: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• पीडोत्थम्: arising from suffering
• पीडोत्थम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पीडा-उत्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘पीडायाः उत्थम्’ = arising from affliction

• अल्पायासम्: with little effort (slight exertion)
• अल्पायासम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अल्प-आयास (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘अल्पः आयासः’

• अशोभनम्: inauspicious
• अशोभनम्: Pradhāna-vākya-bhāga (विधेय-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ-शोभन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; predicate adjective

Speakers

• Not specified in the provided excerpt

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Jyotiṣa
• Personal vs external causation
• Auspiciousness

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

It distinguishes vague anxiety (general fear) from concrete hardship (pīḍā), implying that wise persons should diagnose the kind of suffering before prescribing remedies.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

An applied-dharma adjunct: it guides human response to time and fate within the broader Purāṇic worldview, not a direct pancalakṣaṇa core.

What is the esoteric significance?

Nakṣatra effects are presented as background temperament (sāmānya), while graha afflictions manifest as sharper karmic pressure—subtle vs gross layers of causality.