Adhyaya 13
Virāṭa-parva Adhyāya 13 — Kīcaka’s Proposition and Draupadī’s Dharmic Refusal
Upa-parva: Kīcaka–Draupadī Saṃvāda (Episode within Virāṭa-parva)
Vaiśaṃpāyana reports that ten months of the Pandavas’ concealed residence in Matsya have elapsed. Draupadī, serving Queen Sudeṣṇā as a Sairandhrī, is seen by Kīcaka, Virāṭa’s commander, who becomes infatuated and approaches the queen to inquire about the attendant. He then addresses Draupadī directly with persuasive and transactional language, offering wealth, status, and household prosperity in exchange for her association, framing desire as entitlement. Draupadī responds with a structured ethical rebuttal: she identifies herself as another’s wife (paradārā), emphasizes the impropriety of his intent, and articulates a normative rule—virtuous persons avoid wrongful acts. She warns of reputational and existential consequences for coercive pursuit and invokes protective agency by stating her husbands are “Gandharvas,” a strategic claim consistent with incognito conditions. The chapter’s thematic center is dharma under asymmetric power: refusal grounded in marital ethics, social norms, and deterrence, while maintaining operational secrecy for the Pandavas’ larger objective.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय से कहते हैं—मत्स्यनगर में पाण्डव अज्ञातवास के व्रत को निभाते हुए विराट की सेवा में लगे हैं; पर नगर के उत्सव-समाज में एक नया आकर्षण उठता है: मल्ल-युद्ध का कोलाहल। → तृणबिन्दु के प्रसाद और धर्म की अनुकम्पा से सुरक्षित रहते हुए भी पाण्डवों का छिपा हुआ तेज़ भीतर-भीतर उबलता है। सभा-उत्सव में प्रसिद्ध मल्ल जीमूत का नाम गूँजता है; भीमसेन का क्षात्र-बल और मल्ल-धर्म उसे चुनौती की ओर खींचता है, जबकि पहचान छिपाए रखना अनिवार्य है। → भीम और जीमूत—दो मतवाले महागजों की भाँति—निःशस्त्र बाहुबल से घोर संग्राम करते हैं। प्रहार-प्रतिप्रहार, जकड़न, पटकनी और उछाल के बीच जनसमूह का निनाद उठता है; युद्ध वृत्र-वासव के समान प्रतीत होता है और अखाड़ा रणभूमि बन जाता है। → भीमसेन अपने पराक्रम से जीमूत को परास्त कर उत्सव-सभा में विजय का हर्ष भर देते हैं, पर स्वयं को विराट का साधारण सेवक/मल्ल ही बनाए रखते हैं। पाण्डव उसी प्रकार प्रच्छन्न रहकर विराट के कार्यों में लगे रहते हैं; द्रौपदी अपने पतियों के क्लेश को देखकर भीतर से व्याकुल होती है। → विजय के शोर के बीच द्रौपदी की निःश्वास-भरी चिंता संकेत देती है—यह तेज़ बार-बार प्रकट होगा तो अज्ञातवास की डोर कब तक सुरक्षित रहेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल १५ श्लोक हैं।) हि >> आय ० (0) है 7 (समयपालनपर्व) त्रयोदशो 5 ध्याय: भीमसेनके द्वारा जीमूत नामक विश्वविख्यात मलल्लका वध जनमेजय उवाच एवं ते मत्स्यनगरे प्रच्छन्ना: कुरुनन्दना: । अत ऊर्ध्व॑ महावीर्या: किमकुर्वत वै द्विज
जनमेजय म्हणाला—“हे ब्राह्मण! अशा रीतीने मत्स्यनगरात गुप्तपणे राहणारे ते महापराक्रमी कुरुनंदन पांडुपुत्र पुढे काय करू लागले?”
Verse 2
वैशम्पायन उवाच एवं मत्स्यस्य नगरे प्रच्छन्ना: कुरुनन्दना: । आराधयन्तो राजानं यदकुर्वत तच्छुणु
वैशंपायन म्हणाले—राजन्! अशा प्रकारे मत्स्यराजाच्या नगरीत गुप्तपणे राहणारे कुरुनंदन पांडव राजाची सेवा करून त्याला प्रसन्न करीत जे-जे कार्य करीत होते, ते ऐक.
Verse 3
तृणबिन्दुप्रसादाच्च धर्मस्य च महात्मन: । अज्ञातवासमेवं तु विराटनगरेडवसन्
राजर्षी तृणबिंदू आणि महात्मा धर्म यांच्या प्रसादाने पांडव असेच विराटनगरात अज्ञातवासाचे दिवस पूर्ण करू लागले.
Verse 4
युधिष्ठटिर: सभास्तारो मत्स्यानामभवत् प्रिय: । तथैव च विराटस्य सपुत्रस्थ विशाम्पते
युधिष्ठिर मत्स्यांच्या राजसभेतील प्रमुख सदस्य झाले आणि प्रजेला अत्यंत प्रिय झाले. हे नरेश्वर! तसेच पुत्रांसह राजा विराटालाही त्यांच्यावर विशेष स्नेह जडला.
Verse 5
स हाक्षह्ददयज्ञस्तान् क्रीडयामास पाण्डव: । अक्षवत्यां यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान्
तो पांडव अक्षक्रीडेचे मर्म जाणणारा होता; तो त्यांना खेळवीत असे. द्यूतशाळेत तो आपल्या इच्छेनुसार पासे असे टाकीत असे, जणू दोरीने बांधलेल्या पक्ष्यांना मनासारखे उडवीत आहे.
Verse 6
अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट् । भ्रातृभ्य: पुरुषव्याप्रो यथा सम्प्रयच्छति
धर्मराज युधिष्ठिर—पुरुषव्याघ्र—जुगारात धन जिंकून ते यथायोग्य भावांना वाटून देत; आणि राजा विराटाला याची खबरही लागत नसे.
Verse 7
भीमसेनो<पि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च । अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणीते युधिष्ठिरे
भीमसेनही मत्स्यराजाकडून बक्षीस म्हणून मिळालेले विविध प्रकारचे मांस व भक्ष्यपदार्थ विकून, त्यातून मिळालेला धन युधिष्ठिराच्या सेवेस अर्पण करी।
Verse 8
वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेडर्जुन: । विक्रीणानश्न सर्वेभ्य: पाण्डवेभ्य: प्रयच्छति
अंतःपुरात अर्जुनास जीर्ण झालेले मौल्यवान वस्त्र मिळत; ती तो विकून, विक्रीतून मिळालेले धन सर्व पांडवांना देई।
Verse 9
सहदेवो<पि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डव: । दध्षि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्य: प्रयच्छति,पाण्डुनन्दन सहदेव भी ग्वालोंका वेश धारणकर पाण्डवोंको दही, दूध और घी दिया करते थे
पांडुनंदन सहदेवही गोपांचा वेश धारण करून पांडवांना दही, दूध आणि तूप पुरवीत असे।
Verse 10
नकुलो<पि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम् । तुष्टे तस्मिन् नरपतौ पाण्डवेभ्य: प्रयच्छति
नकुलही घोड्यांचे शिक्षणकार्य करून धन मिळवी; आणि तो नरपती विराट संतुष्ट झाल्यावर जे बक्षीसधन देई, ते तो पांडवांना वाटून देई।
Verse 11
कृष्णा तु सर्वान् भर्तुस्तान् निरीक्षन्ती तपस्विनी । यथा पुनरविज्ञाता तथा चरति भामिनी,तपस्विनी एवं सुन्दरी द्रौपदी भी उन सब पतियोंकी देखभाल करती हुई ऐसा बर्ताव करती, जिससे फिर कोई उसे पहचान न सके
तपस्विनी कृष्णा (द्रौपदी) सर्व पतींची देखरेख करीत असे; तरीही ती अशी वागे की पुन्हा कोणीही तिला ओळखू नये।
Verse 12
एवं सम्पादयन्तस्ते तदान्योन्यं महारथा: । विराटनगरे चेरु: पुनर्गर्भधृता इव,इस प्रकार एक-दूसरेका सहयोग करते हुए वे महारथी पाण्डव विराटनगरमें बहुत छिपकर रहते थे; मानो पुनः माताके गर्भमें निवास कर रहे हों
अशा रीतीने परस्परांना साहाय्य करून ते महारथी पांडव विराटनगरात अत्यंत गुप्तपणे वावरत राहिले—जणू पुन्हा मातृगर्भातच निवास करत आहेत।
Verse 13
साशड्का धार्तराष्ट्रस्य भयात् पाण्डुसुतास्तदा । प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूषुश्छन्ना नराधिप,इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि समयपालनपर्वणि जीमूतवधे त्रयोदशो 5ध्याय:
तेव्हा धार्तराष्ट्रपुत्राच्या भयाने सशंक झालेले पांडुपुत्र लपून राहिले; हे नराधिप, ते कृष्णा (द्रौपदी)कडे सतत लक्ष ठेवून होते।
Verse 14
राजन! दुर्योधनद्वारा पहचान लिये जानेके भयसे पाण्डव सदा सशंक रहते थे; अत: वे उस समय द्रौपदीकी देखभाल करते हुए भी छिपकर ही वहाँ निवास करते थे ।।
राजन्, दुर्योधनाने ओळखून टाकील या भयाने पांडव सदैव साशंक असत; म्हणून त्या वेळी द्रौपदीची देखभाल करत असूनही तेथे ते लपूनच राहिले. पुढे चौथा महिना सुरू होताच मत्स्यदेशात ब्रह्मदेवाच्या पूजेचा भव्य, समृद्ध आणि लोकमान्य उत्सव भरू लागला।
Verse 15
तत्र मल््ला: समापेतुर्दिग्भ्यो राजन् सहस्रश: । समाजे ब्रह्मणो राजन् यथा पशुपतेरिव
मग, हे राजन्, सर्व दिशांतून हजारो मल्ल तेथे जमा झाले. हे राजन्, त्या सभेत नगरातील गर्दी ब्रह्मदेवाच्या सभेसारखी आणि पशुपती (शिव)च्या सभेसारखी भासत होती।
Verse 16
महाकाया महावीर्या: कालखज्जा इवासुरा: । वीर्योन्मत्ता बलोदग्रा राज्ञा समभिपूजिता:
तेथे आलेले मल्ल प्रचंड देहाचे व महाबलवान होते—जणू कालखज्ज नावाचे असुरच. ते आपल्या पराक्रमाच्या मदाने उन्मत्त आणि बलाने अत्यंत प्रबळ होते; तरीही राजा विराटाने त्यांचा यथोचित सत्कार केला।
Verse 17
सिंहस्कन्धकटिग्रीवा: स्ववदाता मनस्विन: । असकृल्लब्धलक्षास्ते रड़े पार्थिवसंनिधौ
त्यांचे खांदे, कंबर आणि गळा सिंहासारखे होते. ते स्वाभाविक तेजाने दीप्त, निर्मळ यशाने शोभित आणि मनस्वी होते. राजाच्या सन्निधीत रंगभूमीत त्यांनी वारंवार विजय व कीर्ती मिळविली होती.
Verse 18
तेषामेको महानासीत् सर्वमल्लानथादह्वयत् । आवल्गमानं तं रड्भे नोपतिष्ठति कश्नन
त्यांच्यात एक अतिशय महान मल्ल होता; तो सर्व मल्लांना लढाईसाठी आव्हान देई. तो जेव्हा आखाड्यात उतरून झुंज देत व बळ दाखवी, तेव्हा कोणीही त्याच्या जवळ उभा राहू शकत नसे.
Verse 19
यदा सर्वे विमनसस्ते मल्ला हतचेतस: । अथ सूदेन तं मल्ल॑ योधयामास मत्स्यराट्,जब वे सभी मल्ल उदासीन हो हिम्मत हार बैठे, तब मत्स्यनरेशने अपने रसोइयेसे उस पहलवानको लड़ानेका निश्चय किया
जेव्हा सर्व मल्ल निरुत्साही होऊन धैर्य हरपले, तेव्हा मत्स्यराजाने त्या मल्लाशी आपल्या सूदाला (स्वयंपाक्याला) लढविण्याचा निश्चय केला.
Verse 20
नोद्यमानस्तदा भीमो दुःखेनैवाकरोन्मतिम् | न हि शक्नोति विवृते प्रत्याख्यातुं नराधिपम्
त्या वेळी राजाच्या प्रेरणेनेही भीमसेनाने—ओळख पटण्याच्या भयाने—दुःखी मनानेच लढण्याचा निश्चय केला; कारण नराधिपाला उघडपणे नकार देणे त्याला शक्य नव्हते.
Verse 21
ततः स पुरुषव्यात्र: शार्ट्लशिथिलश्चरन् । प्रविवेश महारजं विराटम भिपूजयन्,तदनन्तर पुरुषसिंह भीमने सिंहके समान धीमी चालसे चलते हुए राजा विराटका मान रखनेके लिये उस विशाल रंगभूमिमें प्रवेश किया
त्यानंतर पुरुषव्याघ्र भीम, सिंहासारख्या धीम्या व सैल चालीनं चालत, राजा विराटाचा मान राखण्यासाठी आणि सभेची मर्यादा टिकवण्यासाठी त्या विशाल रंगभूमीत प्रवेशला.
Verse 22
बबन्ध कक्षां कौन्तेयस्तत: संहर्षयन् जनम् । ततस्तु वृत्रसंकाशं भीमो मल्लं समाह्दयत्
तेव्हा कुंतीपुत्राने मल्लाची कक्षा घट्ट बांधली आणि जनसमुदायाला हर्षाने संहर्षित केले. मग भीमाने वृत्रासारखा दिसणारा एक मल्ल आव्हानिला.
Verse 23
तावुभौ सुमहोत्साहावुभौ भीमपराक्रमौ
ते दोघेही अत्यंत महोत्साही होते आणि दोघेही भीमासारखे पराक्रमी होते.
Verse 24
ततस्तौ नरशार्दूलौ बाहुयुद्धं समीयतु:
मग ते दोघे नरशार्दूल बाहुयुद्धासाठी समोरासमोर आले.
Verse 25
वीरौ परमसंहृष्टावन््योन्यजयकाड्क्षिणौ | आसीत् सुभीम: सम्पातो वज्रपर्वतयोरिव
ते दोन्ही वीर परम हर्षित होते व एकमेकांवर विजय मिळविण्याची आकांक्षा बाळगत होते. त्यांचा तो अत्यंत भयंकर धडकाव वज्र व पर्वत यांच्या टकरीसारखा झाला.
Verse 26
अत्यन्त हर्षमें भरकर एक-दूसरेको जीत लेनेकी इच्छावाले वे दोनों नरश्रेष्ठ वीर बाहुयुद्ध करने लगे। उस समय उन दोनोंमें बड़ी भयंकर भिड़न्त हुई। उनके परस्परके आघातसे इस प्रकार चटचट शब्द होने लगा, मानो वज्र और पर्वत एक-दूसरेसे टकरा गये हों ।।
ते दोन्ही नरश्रेष्ठ वीर अत्यंत हर्षाने भरलेले होते; बलाच्या दृष्टीने दोघेही अतिबलवान होते. एकमेकांत उणीव शोधीत, परस्परांवर विजय मिळविण्याच्या इच्छेने ते बाहुयुद्ध करू लागले. तेव्हा त्यांच्यात अत्यंत भयंकर झटापट झाली; त्यांच्या परस्पर आघातांनी चटचट असा शब्द होऊ लागला, जणू वज्र आणि पर्वत एकमेकांवर आदळले असावेत.
Verse 27
उभौ परमसंद्ृष्टी मत्ताविव महागजौ | कृतप्रतिकृतैश्षित्रैर्बाहुभिश्व सुसड्कटै: । संनिपातावधूतैश्न प्रमाथोन््मथनैस्तथाः
Vaiśaṃpāyana said: Both combatants, keenly matched in strength and resolve, surged at one another like two intoxicated lordly elephants. With powerful, tightly locked arms they exchanged counter-grips and swift reversals—each immediately undoing the other’s hold. They seized and constrained one another’s hands, struck in unusual ways, grappled chest to chest, then shoved apart again. At times one would throw the other down and grind him against the ground; at times the one beneath would spring up, hurl the other away, or rise while bearing him, crushing and churning his limbs by sheer bodily force. The scene displays not mere rage but disciplined endurance and the will to answer force with force in a contest of equals.
Verse 28
क्षेपणै्मुष्टिभिश्वैव* * वराहोद्धूतनि:स्वनै:३ | तलैरवजनिपातैश्वरं प्रसृष्ठाभिस्तथैव" च
Vaiśampāyana said: They fought in close quarters—shoving and striking with fists that rang out like the harsh snorting sound of a boar shaken into fury. At times one would forcefully drive the other back; at times they would batter each other’s chest with punches. Sometimes one would hoist the other onto his shoulder, whirl him face-down, and slam him to the ground with a resounding crash. At other moments they traded open-handed blows—slaps delivered with spread fingers and sharp strikes driven by the palm—each testing the other’s strength and resolve in a contest of sheer bodily prowess.
Verse 29
शलाकानखपातैश्न पादोदधूतैश्न दारुणै: । जानुभिश्नचाश्मनिर्घोषै: शिरोभि श्चावघट्टनै:
Vaiśampāyana said: In their fury they clawed at one another with sharp nails like spikes; they tripped and threw each other down with harsh, sweeping kicks; and they struck with knees and butting heads, producing a dreadful crash like stones colliding—an image of combat driven by anger rather than restraint.
Verse 30
तद् युद्धमभवद् घोरमशस्त्रं बाहुतेजसा । बलप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसंनिधौ
Vaiśampāyana said: Then there arose a dreadful combat—weaponless, driven only by the blazing strength of their arms and the life-force of the heroes—unfolding in the very presence of the assembled crowd, as though at a public festival. The scene underscores how raw valor, when displayed before spectators, can turn into a perilous spectacle where pride and reputation press men toward violence even without arms.
Verse 31
अरज्यत जन: सर्व: सोत्क़रुष्टनिनदोत्थित: । बलिनो: संयुगे राजन् वृत्रवासवयोरिव
Vaiśampāyana said: The entire crowd was thrown into agitation, stirred up by the loud, exalted uproar. O King, it was as though two mighty champions had met in battle—like Vṛtra and Vāsava (Indra) in their famed combat.
Verse 32
प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणै:* | आकर्षतुरथान्योन्यं जानुभिश्चापि जघ्नतु:
ओढाताणीच्या त्या घोर झुंजीत ते दोघे एकमेकांना ओढून-झटकून जवळ खेचत आणि गुडघ्यांनीही प्रहार करीत.
Verse 33
कभी वे प्रतिपक्षीको गोदमें घसीट लाते
मग मोठा गर्जना-नाद करीत, परस्परांना धारेवर धरत—रुंद छातीचे, लांब बाहूंचे, कुस्तीच्या डावपेचांत निष्णात—ते दोघे लोखंडी परिघांसारख्या बाहू भिडवून एकमेकांवर तुटून पडले. त्या सार्वजनिक उत्सवात कोणतेही अस्त्र-शस्त्र न घेता केवळ बाहुबल, देहबल आणि प्राणबलावर त्यांची झुंज अत्यंत भयंकर झाली. इंद्र-वृत्रासुरासारखे भीम आणि जीमूत यांचे ते मल्लयुद्ध मल्लांना व मत्स्यदेशातील जनतेला मोठे मनोरंजन ठरले; प्रेक्षक आपल्या पसंतीच्या विजेत्याचा उत्साह वाढवण्यासाठी जोरजोराने जयघोष करू लागले.
Verse 34
चकर्ष दोर्भ्यामुत्पात्य भीमो मल्लममित्रहा । निनदन्तमभिक्रोशन् शार्दूल इव वारणम्
तेव्हा शत्रुहंता भीमाने त्या मल्लाला दोन्ही बाहूंनी पकडून ओढले, उचलून घेतले आणि गर्जना करीत ओरडत त्याला इकडे-तिकडे खेचू लागला—जसा शार्दूल हत्तीला पकडतो.
Verse 35
समुद्यम्य महाबाहुर्भ्रामयामास वीर्यवान् । ततो मल्लाश्न मत्स्याश्न विस्मयं चक्रिरे परम्
महाबाहू, पराक्रमी वीराने त्याला उचलून फिरवू लागला. हे पाहून मल्ल आणि मत्स्यदेशातील लोक परम विस्मयाने थक्क झाले.
Verse 36
भ्रामयित्वा शतगुणं गतसत्त्वमचेतनम् । प्रत्यपिंघन्महाबाहुर्मलल्लं भुवि वृकोदर:
शंभर वेळा फिरवून तो मल्ल शक्तिहीन व बेशुद्ध झाला, तेव्हा महाबाहू वृकोदराने त्याला भूमीवर आपटून तिथेच चिरडून टाकले.
Verse 37
तस्मिन् विनिहते वीरे जीमूते लोकविश्वुते । विराट: परम हर्षमगच्छद् बान्धवै: सह,इस प्रकार उस लोकविख्यात वीर जीमूतके मारे जानेपर राजा विराटको अपने बन्धु-बान्धवोंके साथ बड़ी प्रसन्नता हुई
लोकविश्रुत वीर जीमूत मारला गेल्यावर राजा विराट आपल्या बंधु-बांधवांसह परम हर्षाने भरून गेला।
Verse 38
प्रहर्षात् प्रददौ वित्तं बहु राजा महामना: । बललवाय महारज्रे यथा वैश्रवणस्तथा,उस समय कुबेरके समान महामनस्वी राजा विराटने अत्यन्त हर्षमें भरकर बलल्लवको उस विशाल रंगभूमिमें ही बहुत धन दिया
तेव्हा महामनस्वी राजा विराट अत्यंत हर्षाने त्याच विशाल रंगभूमीत बल्लवाला कुबेरासारखे विपुल धन देऊ लागला।
Verse 39
एवं स सुबहून् मल्लान् पुरुषांश्न महाबलान् | विनिध्नन् मत्स्यराजस्य प्रीतिमाहरदुत्तमाम्,इसी तरह बहुत-से पहलवानों और महाबली पुरुषोंको मारकर भीमसेनने मत्स्यनरेश विराटका उत्तम प्रेम प्राप्त किया
अशा रीतीने अनेक मल्ल व महाबली पुरुषांना पराभूत करून भीमसेनाने मत्स्यराज विराटाचे उत्तम प्रेम संपादन केले।
Verse 40
यदास्य तुल्य: पुरुषो न कश्रित् तत्र विद्यते । ततो व्यप्रैश्व सिंहैश्व द्विरदेश्वाप्पपोधयत्,जब वहाँ उनकी जोड़का कोई पहलवान नहीं रह गया, तब विराट उन्हें व्याप्रों, सिंहों और हाथियोंसे लड़ाने लगे
जेव्हा तेथे त्याच्या तोडीचा एकही पुरुष उरला नाही, तेव्हा विराटाने त्याला वाघ, सिंह आणि हत्ती यांच्याशीही झुंजवू लागला।
Verse 41
पुनरन्तःपुरगतः स्त्रीणां मध्ये वृकोदर: । योध्यते स विराटेन सिंहैर्मत्तैमहाबलै:
पुन्हा कधी विराटाच्या सांगण्यावरून वृकोदर भीम स्त्रियांच्या अंतःपुरात जाऊन, त्यांना दाखवण्यासाठी, मतवाले महाबली सिंहांशी झुंज देत असे.
Verse 42
बीभत्सुरपि गीतेन स्वनृत्येन च पाण्डव: । विराट तोषयामास सर्वाश्वान्त:पुरस्त्रिय:,पाण्डुनन्दन अर्जुनने भी अपने गीत और नृत्यसे राजा विराट तथा अन्तःपुरकी सम्पूर्ण स्त्रियोंको संतुष्ट कर लिया था
वैशंपायन म्हणाले— पांडुनंदन अर्जुन (बीभत्सु) याने आपल्या गायनाने व स्वतःच्या नृत्याने राजा विराट व अंतःपुरातील सर्व स्त्रियांना संतुष्ट केले।
Verse 43
अश्जैविनीतैर्जवनैस्तत्र तत्र समागतै: । तोषयामास राजानं नकुलो नृपसत्तमम्
वैशंपायन म्हणाले— तिथेतिथून आलेल्या वेगवान घोड्यांना शिस्त लावून व सुशिक्षित करून नकुलाने नृपश्रेष्ठ राजा विराटाला प्रसन्न केले।
Verse 44
तस्मै प्रदेयं प्रायच्छत् प्रीतो राजा धन बहु । विनीतान् वृषभान् दृष्टवा सहदेवस्य चाभित: । धनं ददौ बहुविधं विराट: पुरुषर्षभ:
वैशंपायन म्हणाले— प्रसन्न होऊन राजाने त्याला बक्षीस म्हणून पुष्कळ धन दिले. आणि सहदेवाच्या देखरेखीखाली शिस्तबद्ध व वश झालेले बैल पाहून पुरुषश्रेष्ठ विराटाने त्यालाही अनेक प्रकारचे विपुल धन प्रदान केले।
Verse 45
द्रौपदी प्रेक्ष्य तान् सर्वान् क्लिश्यमानान् महारथान् । नातिप्रीतमना राजन् नि:श्वासपरमा भवत्
वैशंपायन म्हणाले— राजन्, आपल्या त्या सर्व महारथी पतींना असे क्लेश भोगताना पाहून द्रौपदीचे मन प्रसन्न नव्हते; ती खिन्न होऊन वारंवार दीर्घ निःश्वास टाकीत असे।
Verse 46
एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्ना: पुरुषर्षभा: । कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराटनृपतेस्तदा,इस प्रकार वे पुरुषशिरोमणि पाण्डव उस समय राजा विराटके भिन्न-भिन्न कार्य सँभालते हुए वहाँ छिपकर रहते थे
वैशंपायन म्हणाले— अशा प्रकारे ते पुरुषश्रेष्ठ पांडव त्या वेळी तेथे गुप्तपणे राहून राजा विराटाची विविध कामे पार पाडीत होते।
Verse 236
मत्ताविव महाकायौ वारणौ षष्टिहायनौ । वे दोनों बड़े उत्साहमें भरे थे। दोनों ही प्रचण्ड पराक्रमी थे, ऐसा लगता था मानो साठ वर्षके दो मतवाले एवं विशालकाय गजराज एक-दूसरेसे भिड़नेको उद्यत हों
ते दोघेही जणू साठ वर्षांचे दोन मत्त, महाकाय गजराज—उत्साहाने भरलेले, प्रचंड पराक्रमी—एकमेकांवर समोरासमोर झेप घेण्यास सज्ज दिसत होते।
Verse 2236
जीमूतं नाम तं तत्र मल्लं प्रख्यातविक्रमम् । फिर लोगोंमें हर्षका संचार करते हुए उन्होंने लँगोट बाँधा और उस प्रसिद्ध पराक्रमी जीमूत नामक मल्लको, जो वृत्रासुरके समान दिखायी देता था, युद्धके लिये ललकारा
तेथे लोकांत हर्ष उसळवित त्यांनी लंगोट घट्ट बांधला आणि वृत्रासुरासारखा भासणारा, प्रख्यात पराक्रमी ‘जीमूत’ नावाच्या मल्लाला युद्धासाठी ललकारले।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the conflict between coercive desire backed by institutional power and the ethical boundary of marital integrity: whether authority can override consent and dharma, and how a vulnerable court dependent can defend lawful limits.
Desire is not self-justifying; dharma requires restraint, respect for another’s marital status, and avoidance of harm. The chapter also illustrates prudent speech as a defensive instrument when direct force or formal justice may be inaccessible.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its value is contextual and instructional—clarifying dharmic norms and social power dynamics that shape subsequent events within Virāṭa-parva.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.