Adhyaya 249
Koṭikāśya’s Inquiry to the Radiant Woman near the Kadamba (कोटिकाश्यप्रश्नः)
Upa-parva: Āraṇyaka Encounters with Regional Kings and a Forest Maiden (Koṭikāśya’s Address)
This adhyāya opens with Koṭikāśya addressing a striking woman positioned by a bent kadamba branch in a solitary āśrama. Her appearance is rendered through luminous similes (like a flame at night, swayed by wind), establishing an atmosphere of wonder and uncertainty. Koṭikāśya then proceeds through a structured taxonomy of possible identities—devī, yakṣī, dānavī, apsaras, daitya-woman, nāga-princess, forest-dweller, or even the spouse of major cosmic rulers (Varuṇa, Yama, Soma, Kubera) or a being from Dhātṛ/Vidhātṛ/Savitṛ/Śakra’s sphere—indicating both reverence and caution. He emphasizes that the speakers do not know her protector or affiliation and therefore request her origin, authority, kin, husband, lineage, and purpose in the forest. The chapter then pivots to socio-political indexing: Koṭikāśya identifies himself as Suratha’s son and points out notable kings and warriors present, including Trigarta’s Kṣemaṃkara and Sauvīra’s Jayadratha, followed by a catalog of associated princes and named figures within the martial retinue. The adhyāya thus combines (1) etiquette of inquiry, (2) cosmological possibility-space for extraordinary persons, and (3) a roster-like mapping of regional power around the encounter, preparing the narrative for clarification of the woman’s identity and the intentions of the assembled rulers.
Chapter Arc: अपमान और पराजय से जर्जर दुर्योधन कर्ण से कहता है कि उसने बिना जाने राधेय का वचन नहीं टाला—और अब गन्धर्वों के हाथों हुई दुर्दशा का वृत्तान्त सुनाने बैठता है। → दुर्योधन बताता है कि उसने भाइयों सहित बहुत देर तक युद्ध किया, पर गन्धर्व ‘खेचर’ और मायावी थे; आकाश-मार्ग से वे उन्हें उठा ले गए, सेना बिखर गई, अमात्य और महारथी भी विवश हो गए—कौरव-शिविर में लज्जा और भय का घनत्व बढ़ता जाता है। → पाण्डवों और गन्धर्वों का आमना-सामना निर्णायक बिन्दु बनता है: शस्त्र-सन्नाह उतार कर दोनों पक्ष एकीभूत होते हैं; चित्रसेन और अर्जुन परस्पर सम्मान करते हैं, और युधिष्ठिर सब पाण्डवों को राजी कर दुर्योधन के मोक्षण का आदेश देते हैं। → समर्थ होते हुए भी पाण्डव गन्धर्वों से सान्त्वपूर्वक याचना करते हैं; युधिष्ठिर की धर्मनिष्ठा के कारण कौरवों का बन्धन टूटता है और शत्रु भी संकट से उबार दिया जाता है—दुर्योधन की कथा का निष्कर्ष उसकी पराजय और पाण्डव-उदारता पर टिकता है। → मुक्ति के बाद दुर्योधन के मन में उपजा अपमान-बोध और प्रतिशोध की अग्नि आगे किस रूप में फूटेगी—यह अनकहा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
हि मय न | है 7 अष्टचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: दुर्योधनका कर्णको अपनी पराजयका समाचार बताना दुर्योधन उवाच अजानतत्ते राधेय नाभ्यसूयाम्यहं वच: । जानासि त्वं जिताउछत्रून् गन्धर्वास्तेजसा मया
दुर्योधन म्हणाला—हे राधेय! तुला सर्व गोष्ट माहीत नाही; म्हणून तुझ्या वचनाचा मी अपमान मानत नाही. तू समजतोस की मी माझ्या तेजाने शत्रू गंधर्वांना जिंकले; पण तसे नाही.
Verse 2
आयोधितास्तु गन्धर्वा: सुचिरं सोदरैर्मम । मया सह महाबाहो कृतश्चनो भयत: क्षय:,महाबाहो! मेरे भाइयोंने मेरे साथ रहकर गन्धर्वोंके साथ बहुत देरतक युद्ध किया और उसमें दोनों पक्षके बहुत-से सैनिक मारे गये
महाबाहो! माझ्या सख्ख्या भावांनी माझ्यासह गंधर्वांशी फार काळ युद्ध केले. त्या संग्रामात दोन्ही बाजूंचे अनेक योद्धे मारले गेले आणि आमच्यावर भय व विनाश ओढवला.
Verse 3
मायाधिकास्त्वयुध्यन्त यदा शूरा वियद्वता: । तदा नो न सम॑ युद्धमभवत् खेचरै: सह
जेव्हा मायाबळाने अधिक सामर्थ्यवान ते शूरवीर आकाशात संचार करत युद्ध करू लागले, तेव्हा आकाशचारी शत्रूंशी आमचे युद्ध समसमान राहिले नाही; आम्ही त्यांना समतेने तोंड देऊ शकलो नाही.
Verse 4
परंतु जब मायाके कारण अधिक शक्तिशाली शूरवीर गन्धर्व आकाशमें खड़े होकर युद्ध करने लगे, तब उनके साथ हमलोगोंका युद्ध समान स्थितिमें नहीं रह सका ।।
परंतु मायाबळाने अधिक सामर्थ्यवान गंधर्ववीर आकाशात उभे राहून युद्ध करू लागले तेव्हा त्यांच्याशी आमचा संग्राम समसमान राहिला नाही. रणात आम्ही पराभूत झालो आणि सेवक, मंत्री, पुत्र, स्त्रिया तसेच सेना व वाहने यांसह आम्हाला बंदी बनविण्यात आले.
Verse 5
उच्चैराकाशमार्गेण ह्ृता:स्मस्तै: सुदुःखिता: । अथ न: सैनिका: केचिदमात्याश्ष महारथा:
ते आम्हाला उंच आकाशमार्गाने घेऊन गेले आणि आम्ही अत्यंत दुःखी झालो. आणि आता आमचे काही सैनिक, तसेच मंत्री व महारथीही (त्यांच्या ताब्यात) आले आहेत.
Verse 6
एष दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्र: सहानुज:
येथे मी—धृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधन—माझ्या अनुजांसह उभा आहे.
Verse 7
त॑ मोक्षयत भद्रें व: सहदारं नराधिपम्
दुर्योधन म्हणाला—“त्या राजाला त्याच्या पत्नीसह सोडून द्या. तुमचे कल्याण होवो.”
Verse 8
एवमुक्ते तु धर्मात्मा ज्येष्ठ: पाण्डुसुतस्तदा
असे बोलले गेल्यावर धर्मात्मा पांडुपुत्रांतील ज्येष्ठ (युधिष्ठिर) तेव्हा (उत्तर देण्यास) उद्यत झाला.
Verse 9
अथागम्य तमुद्देशं पाण्डवा: पुरुषर्षभा:
त्यानंतर पुरुषश्रेष्ठ पांडव त्या ठिकाणी पोहोचले.
Verse 10
यदा चास्मान् न मुमुचुर्गन्धर्वा: सान्त्विता अपि
दुर्योधन म्हणाला—“समजावून सांगूनही जेव्हा आकाशचारी वीर गंधर्व आम्हाला सोडेनात आणि मेघांसारखे गर्जू लागले, तेव्हा अर्जुन-भीम आणि उत्कट बलवान नकुल-सहदेव यांनी त्या असंख्य गंधर्वांकडे लक्ष्य करून बाणांचा वर्षाव सुरू केला.”
Verse 11
(आकाशचारिणो वीरा नदन्तो जलदा इव) । ततोअरर्जुनश्व भीमश्चव यमजौ च बलोत्कटौ । मुमुचु: शरवर्षाणि गन्धर्वान् प्रत्यनेकश:
(आकाशचारी वीर गंधर्व मेघांसारखे गर्जत होते.) तेव्हा अर्जुन व भीम आणि बलोत्कट यमज (नकुल-सहदेव) यांनी अनेक प्रकारे गंधर्वांवर बाणांचा वर्षाव केला.
Verse 12
अथ सर्वे रणं मुक्त्वा प्रयाता: खेचरा: दिवम् | अस्मानेवाभिकर्षन्तो दीनान् मुदितमानसा:
तेव्हा ते सर्व आकाशचारी गंधर्व रणभूमी सोडून आकाशात उडून गेले. हर्षित मनाने ते आम्हा दीन-निरुपायांना ओढीत आपल्या बरोबर घेऊन जाऊ लागले.
Verse 13
ततः समन्तात् पश्याम: शरजालेन वेष्टितम् अमानुषाणि चास्त्राणि प्रमुड्चन्तं धनंजयम्,इसी समय हमने देखा, चारों ओर बाणोंका जाल-सा बन गया है और उससे वेष्टित हो अर्जुन अलौकिक अस्त्रोंकी वर्षा कर रहे हैं
त्यानंतर आम्ही पाहिले—चारही बाजूंनी बाणांचे जाळेच जणू पसरले आहे; आणि त्या वेढ्यात धनंजय अर्जुन अलौकिक अस्त्रांचा वर्षाव करीत आहे.
Verse 14
समावृता दिशो दृष्टवा पाण्डवेन शितै: शरै: । धनंजयसखा55त्मानं दर्शयामास वै तदा
पांडव अर्जुनाच्या तीक्ष्ण बाणांनी सर्व दिशा आच्छादित झालेल्या पाहून धनंजयाचा सखा चित्रसेन तेव्हा त्याच्यासमोर प्रकट झाला.
Verse 15
चित्रसेन: पाण्डवेन समाश्शलिष्य परस्परम् | कुशलं परिपप्रच्छ तै: पृष्टश्षाप्पनामयम्,फिर तो चित्रसेन और अर्जुन दोनों एक-दूसरेसे मिले और कुशल-मंगल तथा स्वास्थ्यका समाचार पूछने लगे
मग चित्रसेन आणि पांडव अर्जुन यांनी परस्पर आलिंगन केले आणि शिष्टाचाराने एकमेकांची कुशल-मंगल व निरामयता विचारली.
Verse 16
ते समेत्य तथान्योन्यं सन्नाहान् विप्रमुच्य च । एकीभूतास्ततो वीरा गन्धर्वा: सह पाण्डवै: | अपूजयेतामन्योन्यं चित्रसेनधनंजयौ
ते दोघे भेटून परस्पर आपले सन्नाह (कवच-शस्त्र) उतरवून ठेवू लागले. मग वीर गंधर्व पांडवांसह एकमत झाले. त्यानंतर चित्रसेन आणि धनंजय यांनी एकमेकांचा आदर-सत्कार केला.
Verse 56
उपगम्याब्रुवन् दीना: पाण्डवाउछरणप्रदान् | फिर गन्धर्व हमें ऊँचे आकाशमार्गसे ले चले। उस समय हमलोग अत्यन्त दुः:खी हो रहे थे। तदनन्तर हमारे कुछ सैनिकों और महारथी मन्त्रियोंने अत्यन्त दीन हो शरणदाता पाण्डवोंके पास जाकर कहा--
दुर्योधन म्हणाला— शरण देणाऱ्या पांडवांकडे जाऊन आमचे लोक अत्यंत दीन होऊन हात जोडून विनवू लागले.
Verse 66
सामात्यदारो हियते गन्धर्वैर्दिवमाश्रितै: | “कुन्तीकुमारो! ये धृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधन अपने भाइयों, मन्सत्रियों तथा स्त्रियोंके साथ यहाँ आये थे। इन्हें गन्धर्वगण आकाशमार्गसे हरकर लिये जाते हैं
दुर्योधन म्हणाला— हे कुंतीपुत्रा! स्वर्गवासी गंधर्व आमच्या लोकांना— मंत्र्यांसह व स्त्रियांसह— पळवून नेत आहेत. धृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधन भाऊ, सल्लागार आणि राण्यांसह येथे आला होता; त्याला ते गंधर्व आकाशमार्गाने पकडून नेत आहेत.
Verse 76
पराभवो मा भविष्यत् कुरुदारेषु सर्वश: । “आपलोगोंका कल्याण हो। रानियोंसहित महाराजको छुड़ाइये। कहीं ऐसा न हो कि कुरुकुलकी स्त्रियोंका तिरस्कार हो जाय”
दुर्योधन म्हणाला— कुरुकुलातील स्त्रियांचा कुठल्याही प्रकारे अपमान होऊ नये. तुमचे कल्याण असो; राण्यांसह महाराजाला सोडवा, नाहीतर कुरुवंशातील स्त्रिया तिरस्कृत होतील.
Verse 83
प्रसाद्य पाण्डवान् सर्वानाज्ञापयत मोक्षणे । उनके ऐसा कहनेपर ज्येष्ठ पाण्डुपुत्र धर्मात्मा युधिष्ठिरने अन्य सब पाण्डवोंको राजी करके हम सब लोगोंको छुड़ानेके लिये आज्ञा दी
दुर्योधन म्हणाला— सर्व पांडवांना प्रसन्न करून आमच्या सुटकेची आज्ञा द्या. हे ऐकून पांडुपुत्रांतील ज्येष्ठ धर्मात्मा युधिष्ठिराने इतर पांडवांनाही राजी करून आम्हा सर्वांच्या मुक्ततेची आज्ञा दिली.
Verse 248
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनवाक्ये अष्टचत्वारिंशदधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपवके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें दुर्योधनवाक्यविषयक दो सौ अड़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील घोषयात्रापर्वात दुर्योधनवाक्यविषयक दोनशे अठ्ठेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 936
सान्त्वपूर्वमयाचन्त शक्ता: सन््तो महारथा: । तदनन्तर पुरुषसिंह महारथी पाण्डव उस स्थानपर आकर समर्थ होते हुए भी गन्धर्वोंसे सान्त्वनापूर्ण शब्दोंमें (हमें छोड़ देनेके लिये) याचना करने लगे
ते समर्थ आणि महारथी असूनही प्रथम सान्त्वनापूर्ण शब्दांनी त्यांना वश करण्याचा प्रयत्न करू लागले. त्यानंतर पुरुषसिंह, महारथी पांडवही त्या स्थानी आला; तरीही पूर्ण सामर्थ्य असूनसुद्धा तो गंधर्वांना मधुर, शांत वाणीने आम्हांला सोडून देण्याची विनंती करू लागला.
Frequently Asked Questions
The dilemma is epistemic and ethical: how to approach an unknown, potentially powerful figure in a liminal setting—balancing reverence, caution, and the duty to ascertain identity and intent without impropriety.
The text privileges orderly inquiry (paripraśna) grounded in lineage, affiliation, and purpose as a means of reducing error and harm—an applied ethic relevant to governance, diplomacy, and personal conduct.
No explicit phalaśruti appears in the supplied verses; the chapter functions primarily as scene-setting and identification, with its interpretive value arising from protocol, taxonomy of beings, and political cataloguing rather than stated soteriological reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.